Naar hoofdinhoud

Vergelijking NL / FR

| Word Word (citaat)

Nederlands (NL)

Français (FR)

Titel
17 DECEMBER 1997. - Besluit van de Vlaamse regering tot gelijkwaardigheid van de aanvraag tot afwijking voor de ontwikkelingsdoelen en eindtermen in het gewoon basisonderwijs.
Titre
17 DECEMBRE 1997. - Arrêté du Gouvernement flamand fixant l'équivalence de la demande de dérogation aux objectifs de développement et aux objectifs finaux dans l'enseignement fondamental ordinaire (TRADUCTION).
Documentinformatie
Numac: 1998035533
Datum: 1997-12-17
Staatsblad: Bekijken
Info du document
Numac: 1998035533
Date: 1997-12-17
Moniteur: Voir
Inhoud
Inhoud
Tekst (18)
Texte (18)
Artikel 1. De Vlaamse regering beslist de als bijlage toegevoegde aanvraag tot afwijking van de eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor het gewoon basisonderwijs ingediend door de schoolbesturen van de Rudolf Steinerschool De Zonnewijzer, Weldadigheidsstraat 74, 3000 Leuven, de Guido Gezelleschool, Astridlaan 86, 8310 Brugge, de Rudolf Steinerschool Lohrangrin, Boomsesteenweg 94, 2610 Wilrijk, de Rudolf Steinerschool, Volkstraat 40, 2000 Antwerpen, de Steinerschool, St.- Janskruidlaan 14, 1070 Brussel, Rudolf Steinerschool Aalst en Vestigingen, Affligemdreef 71, 9300 Aalst, Rudolf Steinerschool Kempen, Mallekotstraat 43, 2500 Lier, Vrije Rudolf Steinerschool Vlaanderen, Kasteellaan 54, 9000 Gent, Yggdrasil, Zwemdoklei 3, 2930 Brasschaat, gelijkwaardig te verklaren.
Article 1. Le Gouvernement flamand décide d'accorder l'équivalence à la demande de dérogation aux objectifs de développement et finaux de l'enseignement fondamental ordinaire introduite par les autorités scolaires des écoles Rudolf Steinerschool De Zonnewijzer, Weldadigheidsstraat 74, 3000 Leuven, Guido Gezelleschool, Astridlaan 86, 8310 Brugge, Rudolf Steinerschool Lohrangrin, Boomsesteenweg 94, 2610 Wilrijk, Rudolf Steinerschool, Volkstraat 40, 2000 Antwerpen, Steinerschool, Sint-Janskruidlaan 14, 1070 Brussel, Rudolf Steinerschool Aalst en Vestigingen, Affligemdreef 71, 9300 Aalst, Rudolf Steinerschool Kempen, Mallekotstraat 43, 2500 Lier, Vrije Rudolf Steinerschool Vlaanderen, Kasteellaan 54, 9000 Gent, et Yggdrasil, Zwemdoklei 3, 2930 Brasschaat.
Art. 2. Dit besluit treedt in werking op 31 december 1997.
Art. 2. 2N. Discipline : formation artistique.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
La pédagogie de R. Steiner souligne l'apprentissage de la connaissance, de l'expérience et de du processus de la valeur intrinsèque et des lois du son et du rythme, de la couleur, des lignes et des formes présentes dans tout phénomène artistique. Dans son concept de la formation musicale, la pedagogie R. Steiner ne se base pas sur l'aspect fonctionnel de l'art : l'art comme mode d'expression. La communication ou l'auto-expression dans le sens d'une expression par des signes propres (en couleur, forme, mouvement, son et rythme) ne sont pas les objectifs principaux de la pédagogie R. Steiner. Sans nier pour autant que l'art peut être conçu et utilisé dans des buts définis et que cette forme d'acte musicale est de plus en plus souvent exercée dans notre société, cette approche n'est pas celle de la pédagogie R. Steiner.
Dans la pédagogie R. Steiner, l'enfant fait connaissance, par ses actes et sa perception sensorielle, avec l'un ou plusieurs élements de base d'une activité musicale : son et rythme, couleur, lignes et formes.
Ceux-ci ont leur propre contenu, leurs propres lois, une valeur propre et une qualité intrinsèque et ne sont pas utilisés comme référence ou traduction d'idées ou d'impressions. Il ne s'agit donc pas d'apprendre à interpréter ou à exprimer des expériences ou idées personnelles dans un langage artistique.
Ce concept est précisé dans le deuxième point " conception de l'art et de l'homme ".
Etant donné que le vécu même du processus est fortement accentué en tant qu'élément de formation, la connaissance, l'apprentissage de l'interprétation et l'évaluation critique de produits spécifiques de la vie environnante ne sont pas retenus comme point de départ (certaines oeuvres d'art ou informations par l'image ou le son dans les médias audiovisuels).
A l'école primaire, l'enfant apprend d'abord à établir un lien avec les différents processus musicaux en image, musique, langage et mouvement. Chaque discipline veille à établir un lien équilibré entre la motricité, les sentiments et la pensée. Cet objectif influence d'évidence le choix du contenu des cours. Les techniques ou disciplines qui donnent lieu à une passivité unilatérale de la motricité, de l'univers émotionnel ou de la pensée sont évitées dans cette catégorie d'âge. Ce processus d'expérience et de lien est approfondi pendant les deux premières années de l'enseignement secondaire. Sur la base de cet ensemble d'expériences, les dernières années de l'enseignement secondaire sont consacrées à la formation de l'esprit critique, outre l'exercice pratique des différentes disciplines. On discute successivement de l'évolution et des qualités esthétiques des arts figuratifs, du langage, de la musique et de l'architecture.
Le développement du sentiment esthétique n'est pas uniquement lié à l'article. Il doit en effet également porter les germes de la perception du beau dans d'autres domaines. La qualité du processus artistique est déterminante pour le succès de cet objectif, ainsi que la façon d'appréhender les éléments de base de tout processus créatif. Le mouvement musical recherche l'interaction entre impression et expression. Les qualités et les lois propres au son et au rythme, à la couleur, aux lignes et aux formes sont en interaction avec la personnalité à laquelle ils sont confrontés. Il est véritablement question d'un mouvement de balancier entre des moments de perception plus passifs et un apport actif afin de donner naissance à quelque chose de nouveau, soit comme " oeuvre d'art " soit comme moment de développement de l'homme-même.
Dans un certain sens, tout processus de développement, donc aussi celui qui fait de l'enfant un homme, est considéré comme un processus artistique (créatif). Tout être exploite les qualités qu'il possède, les potentialités qu'il porte en lui et les traduit en un élément neuf. Pour encourager ce processus de développement essentiellement intérieur, l'enfant a l'occasion d'exercer réellement ces processus par ses actes. La formation musicale entend ainsi répondre à l'élément artistique (créatif) présent dans tout aspect réel et dans tout agissement humain et qui s'exprime par les éléments nommés précédemment. La formation musicale ne se limite donc pas à jouer un rôle au niveau de la connaissance, des compétences et des attitudes liées à l'élément artistique du monde. Elle entend contribuer à la capacité de se développer de manière créative.
2. Conception de l'art et de l'homme.
A l'instar de nombreux artistes modernes (107), Steiner (108) a déploré le fait que les esthètes de son époque n'aient pas reconnu l'importance autonome de l'article Dans la philosophie de R. Steiner, le besoin d'art qu'éprouve l'homme est lié à son attitude par rapport au monde sensoriel mais aussi à l'évolution de son moi, l'un exprimant l'autre.
(107) Kandinsky, K., Uber das Geistige in der Kunst, Benteli Verlag, Bern, 1952, p. 21-26.
(108) Schiller, F., Uber die Asthetische Erziehung des Menschen in einer Reihe von Briefen, dans Friedrich Schiller. Werke in Drei Bnden, tôme 2, Carl Hanser Verlag, München, 1981, p. 454-520.
Steiner, R., Grundlinien einer Erkenntnistheorie der Goetheschen Weltanschauung mit besonderer Rücksicht auf Schiller, Rudolf Steiner Verlag, Dornach, 1960.
La perception qu'a l'homme du monde qui l'entoure est un premier élément. L'homme crée en quelque sorte un monde intermédiaire - entre le monde de la perception et le monde des idées, dans lequel il n'est pas soumis à la nécessité logique des lois de la nature et dans lequel il peut vivre sa liberté.
Le deuxième élément ne se situe pas au plan de la perception sensorielle mais bien dans l'évolution psychique récente de l'homme (109). Celle-ci a mis en évidence et ramené davantage dans le conscient certaines sphères du subconscient proches du visionnaire. Les expressions d'art qualifiées d'expressionnistes (110) proviennent de ce besoin d'image et en constituent le contre-poids.
(109) A partir de 1900, voir Lindenberg, C., Vom Geistigen Ursprung der Gegenwart, Studien zur Bewustseinsgeschichte Mitteleuropas, Freies Geistesleben, Stuttgart, 1984, p. 60-61.
(110) Les deux tendances, l'une expressionniste et l'autre impressionniste, se manifestaient de la même façon dans les courants artistiques de jadis;
on peut les considérer comme des concepts de base d'orientation.
L'art n'est donc ni copie de la réalité ni illustration d'une idée; il veut faire naître une réalité objective d'une manière nouvelle. Le fondement-même de l'art n'est pas ce qui est mais ce qui peut être, non pas le réel mais le possible. L'art comporte toujours une perspective d'avenir, outre ce qui est déjà. Pour permettre le développement, il faut exercer tant la perception de la réalité que la perception intérieure de ce qui vit dans le subconscient. L'évolution de l'homme et de l'art représente une unité mais pas uniquement dans une perspective historique. Toute discipline et toute technique exercent une action spécifique sur le développement de l'individu. Ce lien est également le principe de base de la formation artistique de l'enfant.
Soulignons à titre d'illustration de nos propos la différence entre l'utilisation des lignes et des couleurs, considérées dans l'art comme données polaires dotées d'un fonctionnement propre. Elles exercent également chacune une influence propre sur le développement de l'enfant. C'est pourquoi elles sont traitées séparément : la peinture se base sur l'expérience des couleurs, le dessin prend " les lignes par la main ". Il est évident que cette influence réciproque, telle que la naissance d'une forme au départ de la couleur, est également exploitée. Le dessin surtout permet à l'enfant d'utiliser conjointement et à son choix formes et couleurs. Dans la plasticine et les travaux manuels, les lignes, les formes et les couleurs s'expriment pleinement dans leur action spatiale.
La place des médias dans cette approche (111).
(111) Patzlaff, R., Medienmagie oder die Herrschaft über die Sinne, dans Praxis Anthrosophie. 18, Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1992.
Pour la formation artistique, la pédagogie R. Steiner opte pour une relation directe avec les sons et le rythme, les couleurs, les formes et les lignes à l'aide de matériaux et d'outils concrets pour l'enfant. Se pose alors la question de la place des médias dans cette approche. Dans ce bref exposé, contentons-nous de souligner quelques caractéristiques des techniques audiovisuelles propres aux médias et leur incidence sur l'homme et sur l'enfant en particulier. On comprendra dès lors l'absence de formulation d'objectifs finaux concrets en termes d'apprentissage des appareils audiovisuels.
Citons d'abord les incidences propres à la technique-même, auxquelles la physiologie et le psychisme humains réagissent d'une certaine manière. Comme phénomène le plus marquant, citons la synthèse image de la vidéo et la télévision. L'une des caractéristiques de l'image télévisée est d'illuminer différents points à une vitesse très élevée et avec une intensité variable. A aucun moment, l'écran ne présente une image complète. Etant donné que la rétine de l'homme est bien trop lente pour suivre un point-lumière qui parcourt en 1/30 de seconde une demi-million de points-image pour recommencer ensuite, l'image ne naît que dans l'il du spectateur. On a ainsi non seulement l'impression de vivre ces images intérieurement mais aussi de leur attribuer une certaine valeur de réel. Même si l'on sait que ce que l'on voit ne sont que des images, notre vécu sentimental a l'impression que ce que l'on a vu est la réalité. Ou alors on tombe dans le raisonnement inverse, à savoir que tout ce que l'on voit à l'écran n'est qu'illusion.
L'enfant ne va acquérir que progressivement, vers 14 ans, la volonté et la prise de conscience nécessaires pour se distancier au bon moment des impressions image et son nées de ces techniques.
De plus, il existe en tout être ce besoin d'image décrit plus haut, auquel répondent les médias. Malgré une offre surabondante d'images et d'informations, les techniques utilisées donnent lieu à une passivité psychomotrice élevée. Le mouvement parfaitement monotone d'un point-lumière à l'écran détend l'homme. Bien qu'éveillé, le conscient est dans une situation très proche du sommeil. Un E.E.C. (112) indique une diminution marquée du conscient, apparentée à la situation de sommeil.
(112) Buddemeier, H., Illusion und Manipulation. Die Wirkung von Film und Fernsehen auf Individu und Gesellschaft, Stuttgart, 1987, p. 137 et suiv..
La pédagogie R. Steiner opte pour une assimilation et un traitement des informations, en ce compris les informations-image, dans une situation psychomotrice active et équilibree. Des tendances curieuses sont également enregistrées dans les techniques de transmission des sons, dans la technique digitale et autres. Mais dans le cadre de cet exposé, nous nous contentons de souligner quelques caractéristiques propres aux techniques des médias, qui n'appuient pas le développement de l'enfant au sens de la pédagogie de R. Steiner.
Il est cependant évident que l'enseignement doit donner une réponse aux besoins nés de l'évolution intérieure de l'homme, dont le besoin d'images, et les incidences nées à cet égard de la société et de la technique. La pédagogie R. Steiner ne le fait pas en faisant des médias une branche et en développant chez l'enfant un esprit critique à l'égard des médias. Elle opte davantage pour une alternative permettant à l'enfant de créer ses propres images intérieures grâce à son imagination créatrice. Face a la consommation passive d'images, on essaie de développer la représentation intérieure.
L'art de conter offre suffisamment de possibilités au plan de la pensée. En fonction de son âge, l'enfant se verra offrir des contenus proches de son monde émotionnel. Ainsi des moments nouveaux d'identification sont créés. Dans toute son évolution, chaque enfant individuel construit ses propres images intérieures au gré de son imagination et en fonction de ses besoins personnels (113). La volonté et la motricité de l'enfant sont également favorisées. Les techniques sont choisies en fonction de leur concordance avec le déroulement des actes et de leur harmonisation avec les autres processus psychiques et physiologiques. Le but est d'éveiller le mouvement ciblé, guidé par l'activité intérieure propre. C'est la raison pour laquelle la pédagogie R. Steiner opte pour une relation directe avec les sons et le rythme, les couleurs, les formes et les lignes, grâce à des outils et des matériaux accessibles pour l'enfant. Ici aussi, il est clair que le recours aux appareils audiovisuels ne peut être dans ce contexte une matière, un objectif de développement ou encore un objectif final.
(113) Streit, J., Stripverhalen in Sociale Hygiëne. Brochurenreeks ter bevordering van de Vereniging van Anthroposofische Artsen, 's Gravenhage.
gezondheid in het persoonlijke en sociale leven, tôme 23, Nederlandse.
3. La signification de l'art dans le développement de l'enfant.
Le moteur essentiel, qui fait naître et développe ensuite un monde émotionnel propre, est l'imagination créatrice qui voit le jour vers trois ans (114). Ce faisant, l'enfant exclut plus ou moins son moi intérieur du monde extérieur et se constitue son propre monde. Un mouvement émotionnel vivant se développe qui rend indépendant des evénements directs du monde extérieur. La formation artistique de l'enfant sous-tend ce mouvement vers une vie émotionnelle indépendante. La vie émotionnelle est orientée vers un domaine où s'appliquent des normes spirituelles de sorte qu'il puisse se détacher des liens encore forts avec les fonctions du corps - également appelée vie de désir.
(114) Lievegoed, B.C.J., Ontwikkelingsfasen van het kind, Vrij Geestesleven, 1976, p. 186-187.
Le processus de développement occupe à nouveau une place centrale. En dessinant, en peignant, en faisant de la musique, l'enfant reflète son propre développement. Dans cette perspective, le résultat est interprété comme l'image du développement de l'enfant et non comme " oeuvre d'art ".
De sept à quatorze ans, l'apprentissage et la perception du processus artistique occupent une place centrale. Par la peinture, le dessin, la musique et le mouvement, l'enfant appréhende les différents aspects de l'art et les différentes formes selon lesquelles la beauté se manifeste dans le monde. Conformément à l'image générale de développement de chaque catégorie d'âge, les sons et le rythme, les couleurs, les lignes et les formes sont utilisés de manière plus différenciée. Les processus qui se déroulent pendant les actes artistiques priment : le résultat n'a d'importance que parce qu'il reflète l'évolution.
Vers quatorze ans, l'expérience et l'apprentissage du processus artistique se développent pour devenir un jugement esthétique. Les bases ont déjà été jetées à l'école primaire, par la façon dont l'enfant a appris à percevoir son propre travail et celui des autres.
4. Formation artistique.
Le développement de la sensibilité à la couleur, au son et à la forme occupe une place centrale dans la formation artistique. Cette perception est liée à des éléments réels (visuels, auditifs, tactiles et moteurs) mais aussi à l'émotion que ceux-ci suscitent : le sentiment esthétique. Mais le principe ne se limite pas à ce sentiment esthétique comme phénomène purement subjectif car la perception des aspects esthétiques de la réalité objective représente un approfondissement substantiel de la perception de la réalité-même. L'enfant a la possibilité de vivre les formes et les couleurs indépendamment d'objets concrets, d'une part, en offrant la formation artistique sous formes de disciplines séparées : peinture, dessin, plasticine, etc.. D'autre part, le mouvement artistique est intégré dans d'autres matières (tant de manière méthodique que thématique). Il ne s'agit pas essentiellement de la valeur illustrative ou de considérations critiques mais bien du renforcement de la capacité de ressentir et de vivre. Ainsi par exemple, la peinture donnera, par la couleur, forme à une plante qui a été étudiée au cours de botanique; en faisant appel aux formes, on fera un animal en plasticine, discuté lors du cours de zoologie. L'enfant doit pouvoir vivre la beauté specifique et la perception de chaque facette de la réalité; il faut lui montrer qu'un animal a une autre beauté qu'un bâtiment ou une figure géométrique.
5. Justification des objectifs de développement et objectifs finaux propres.
Dans ses différentes phases, le plan d'apprentissage - et donc aussi les objectifs de développement et les objectifs finaux - respecte les étapes du développement de l'enfant et partant, la chronologie du développement de l'homme. Il est évidemment tenu compte de la maturité. L'enseignement entend également donner un contrepoids à des phénomènes culturels basés sur la passivité. C'est pourquoi les écoles Rudolf Steiner donnent une autre place à l'aspect cognitif de la formation artistique (le jugement critique basé sur la connaissance). Car l'élaboration des éléments cognitifs se fait en cohésion avec le développement global pendant toute la scolarité.
Même si dans la pratique, les différents aspects de l'expérience esthétique sont étroitement liés, ils sont répartis, pour des raisons de clarté, entre les différents objectifs, entre différents domaines et matières. la discipline formation artistique se compose de quatre domaines : la formation figurative, la musique, le théâtre et le mouvement.
Dans les objectifs finaux, la formation figurative est répartie en peinture, dessin, plasticine et travaux manuels. Les aspects des objectifs de développement et des objectifs finaux sont décrits dans un chapitre distinct mais sont évidemment intégrés dans les autres domaines.
Les activités artistiques liées au langage, telles que le théâtre, la déclamation, et autres,
doivent être considérées en même temps que la discipline langue; les activités artistiques liées au mouvement sont liées à la discipline éducation physique.
B. Objectifs de développement.
1. Plastique.
Les jeunes enfants :
FA 1 : peuvent manier activement les couleurs et les formes, ce qui leur permet de :
- renforcer leurs facultés perceptives et leur mémoire;
- faire l'expérience de la couleur et de la forme;
- pouvoir dénommer les couleurs les plus courantes;
FA 2 : peuvent intégrer l'application des couleurs et l'esthétique d'une manière imaginative et sensée dans leur monde d'exploration et d'imagination;
FA 3 : développent une sensibilité aux matériaux et une fine motricité digitale en utilisant activement et en se familiarisant avec les qualités d'un nombre restreint de matériaux et de techniques, e.a. :
- papier, colle, craies de couleur, aquarelle, pinceaux;
- déchirer, coller, dessiner, modeler, peindre;
FA 4 : peuvent utiliser les techniques et les matériaux qui leur sont familiers d'une façon appropriée;
FA 5 : ont du respect pour les matériaux;
FA 6 : peuvent faire part du plaisir, de l'étonnement et de la satisfaction en vivant le processus plastique;
FA 7 : font preuve (inconsciemment) de leur développement individuel, par voie des couleurs, des lignes et formes.
2. Musique.
Les jeunes enfants peuvent :
FA 8 : faire l'expérience des sons, silences et accords et les intégrer d'une manière imaginative et sensée dans leur monde d'exploration et d'imagination (voir également OM 26 : peuvent écouter sélectivement, attentivement, en éliminant les sons sans importance, ...);
FA 9 : chanter des chansons simples;
FA 10 : développer un contrôle accru de la respiration;
FA 11 : éprouver du plaisir et de la satisfaction en chantant et en jouant sur des instruments de musique.
3. Dramatisation.
Les jeunes enfants :
FA 12 : montrent en agissant dans un contexte de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent intégrer d'une façon imaginative et sensée dans leur monde d'exploration et d'imagination des personnes, des animaux et des plantes connus et familiers (voir également OM 2);
FA 13 : montrent en agissant dans un contexte de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent intégrer d'une façon imaginative et sensée dans leur monde d'exploration et d'imagination des objets ou des comportements bases sur certains objets (voir également OM 13);
FA 14 : peuvent dramatiser spontanément des morceaux d'une histoire, d'un poème et d'un conte (voir LN 16);
FA 15 : peuvent vivre des rôles et des situations reconnaissables et y réagir à partir de leur propre imagination et leur propre vécu (voir également LN 17);
FA 16 : font l'expérience qu'il existe une relation entre la parole et le geste ou le mouvement (voir également LN 23 et LN 24);
FA 17 : jouissent des contes, du théâtre et du jeu de marionnettes destinés à eux.
4. Geste.
Les jeunes enfants peuvent :
FA 18 : se mouvoir avec les autres enfants et l'instituteur maternel sur la musique;
FA 19 : montrer de l'intérêt pour observer avec précision la donnée qui inspire le geste et pour l'imiter;
FA 20 : participer aux gestes dont la déclamation d'un récit ou d'un poème peut être accompagnée;
FA 21 : tenir compte des autres lors du mouvement;
FA 22 : transposer en mouvement des sons percus.
5. Attitudes.
Les jeunes enfants :
FA 23 : jouissent des activités et des actes familiers et s'ouvrent aux choses nouvelles;
FA 24 : éprouvent du plaisir et de la satisfaction lors d'activités plastiques;
FA 25 : font confiance à leurs possibilités d'expression et osent les montrer;
FA 26 : font preuve de respect face aux expressions de leurs compagnons d'âge.
C. Objectifs finaux.
1. Plastique.
Peinture.
Les enfants :
FA 1 : peuvent appliquer les phénomènes récursifs du monde des couleurs et le montrent grâce à la technique de l'aquarelle (peinture à l'eau sur du papier humide, c.-a-d. avec des couleurs délayées dans de l'eau) :
- ils peuvent peindre les couleurs très pures l'une à côté de l'autre;
- ils peuvent répartir d'une façon équilibrée les surfaces de couleur;
- ils peuvent peindre des changements de couleurs;
- ils peuvent peindre les couleurs les unes sur les autres de manière à ce que des couleurs secondaires apparaissent;
- ils peuvent donner une nuance d'intensité avec trois couleurs au sein de chaque couleur;
FA 2 : peuvent vivre et reconnaître la qualité des couleurs et ont le sens du langage propre de chaque couleur :
- ils peuvent ressentir et appliquer la différence dans la tension, l'harmonie ou la dysharmonie entre les couleurs;
- ils peuvent ressentir et appliquer la différence qualitative entre les couleurs polaires, complémentaires et adjacentes;
FA 3 : peuvent se libérer des formes et modèles stéréotypes et ce faisant, ils jettent les bases d'une réflexion dynamique qui oscille entre l'observation et l'imagination; entre ce qui existe et ce qui existera;
FA 4 : peuvent sur la base de leur expérience de la relation entre la forme et la couleur, reproduire des formes au moyen de couleurs : ils peuvent, suivant la technique de l'aquarelle (peinture à l'eau sur papier humide, c'est-à-dire appliquer des couleurs délayées dans de l'eau) :
- faire naître de la couleur des silhouettes humaines,
- faire naître de la couleur des formes animales,
- faire naître de la couleur des formes végétales,
- faire naître des formes de minérales et de paysages,
(voir également LN 8*, OM);
FA 5 : montrent qu'ils peuvent représenter un thème via la couleur et la forme;
FA 6* : se rendent compte du fonctionnement et du geste intrinsèque des couleurs et des formes;
FA 7 : peuvent faire usage, en toute autonomie, du matériel nécessaire :
- préparer et ranger;
- remédier les problèmes techniques : un papier trop humide/trop sec, trop/trop peu de peinture;
FA 8* : sont prêts à utiliser soigneusement les matériaux;
FA 9* : sont prêts à achever un travail et apprennent également à observer quand un travail est terminé;
FA 10* : sont prêts à observer d'une même manière leur travail et celui des autres, à en prendre leurs distances, a différencier et à respecter ces travaux.
Dessiner des formes.
Les enfants :
FA 11 : peuvent observer et reconnaître la structure d'une forme et montrent cette aptitude en :
- dessinant des formes à main levée par voie de lignes droites et courbes;
- tracant d'une main assurée des lignes précises;
FA 12 : montrent leur compréhension de la structure d'une forme parce qu'ils peuvent dessiner des formes et des figures géométriques, en tenant compte de la direction spatiale et du rangement temporel;
FA 13 : ne font pas seulement l'expérience des formes dans leur imagination, mais également en se mouvant et en faisant correspondre les différentes fonctions sensorielles (voir également EP 27);
FA 14 : peuvent faire une corrélation entre l'artistique et l'exacte;
FA 15* : développent une interaction dynamique entre la pensée et l'observation;
FA 16* : developpent leur goût pour l'esthétique de la forme non figurative;
FA 17* : apprécient, par la voie de l'observation et du dessin (à main levée), des formes, figures et modèles géométriques ou culturellement fixés;
FA 18* : sont prêts à achever un travail et apprennent à observer quand le travail est terminé.
Dessiner.
Les enfants :
FA 19 : peuvent rendre par les couleurs et les lignes ce qu'ils ont observé (à partir de la mémoire) ou imaginé;
FA 20 : peuvent assimiler divers contenus, également grâce à des illustrations, et prêtent attention aux lignes, à l'utilisation des couleurs et aux proportions.
Modeler.
Les enfants :
FA 21 : connaissent la pâte à modeler et peuvent la manier d'une façon appropriée;
FA 22 : peuvent aborder l'aspect spatial de la pâte à modeler :
- ils connaissent la différence entre des formes creuses et bombés et peuvent modeler ces formes à partir de la pâte;
- ils peuvent appliquer dans leur travail la corrélation de formes creuses et bombés;
FA 23 : peuvent utiliser de manière autonome les matériaux nécessaires (préparer et ranger);
FA 24* : sont prêts à utiliser soigneusement les matériaux;
FA 25* : sont prêts à achever un travail et apprennent également à observer quand un travail est terminé;
FA 26* : sont prêts à observer d'une même manière leur travail et celui des autres, à en prendre leurs distances, à différencier et à respecter ces travaux.
Dextérité
(voir également OM 2 formation technique).
Les enfants :
FA 27 : connaissent les différents matériaux et techniques et peuvent les utiliser : papier, colle, découper, déchirer, laine, cire d'abeille, bois;
FA 28 : peuvent créer des objets d'une façon efficace.
2. Musique.
Les enfants :
FA 29 : peuvent écouter la musique et faire eux-mêmes de la musique, en prêtant attention :
- à la mélodie;
- au rythme;
- aux propriétés des sons, des accords et à la beauté spécifique;
FA 30 : peuvent en faisant de la musique :
- placer leur voix;
- chanter harmonieusement à deux voix;
- jouer sur un instrument, en montrant un certain individualisme;
- insérer et placer leur apport individuel dans le groupe;
FA 31 : connaissent le solfège et la terminologie musicale en fonction de leur pratique musicale :
- ils peuvent relier ce qui est observé visuellement à ce qu'ils entendent, chantent ou jouent;
- ils peuvent s'imaginer des sons et des intervalles;
- ils reconnaissent et comprennent un nombre limité de termes techniques : notes (rondes, blanches, noires, croches), silence, mesure, rythme, intervalle;
FA 32* : ont développé une ouïe et une attitude d'écoute qui permettent une écoute sans préjugés et une exploration du monde de la musique;
FA 33* : font l'expérience des qualités sociales du chant d'ensemble et de la musique, ce qui leur procure du plaisir et de la satisfaction;
FA 34* : comprennent l'importance d'une pratique régulière et sont prêts à y accorder une appréciation positive;
FA 35 : peuvent manier d'une façon appropriée et attentive les instruments de musique et d'autre matériel musical;
FA 36* : sont prêts à accorder une valeur positive à ce comportement.
3. Dramatisation.
Les enfants :
FA 37* : peuvent jouir des activités destinées à eux au niveau scolaire;
FA 38 : suivent avec attention et respect l'art dramatique et la déclamation et le montrent par une attitude d'écoute appropriée;
FA 39 : peuvent écouter d'une façon concentrée un texte parlé (raconté ou lu à haute voix) et le reproduire oralement et théâtralement;
FA 40 : peuvent manier des formes de jeu en fonction des thèmes des contenus ou dans un contexte social;
FA 41 : peuvent reproduire dramatiquement ou par la déclamation des thèmes des contenus, des événements ou des sentiments;
FA 42 : peuvent faire usage de la voix (articulation, contrôle de la respiration, rythme, hauteur tonale), attitude, mouvement, geste et mimique en fonction de la situation de jeu;
FA 43 : peuvent vivre un rôle et entrer en interaction avec les coacteurs;
FA 44* : font l'experience des qualités sociales en jouant et en déclamant ensemble et jouissent du chant et de la musique;
FA 45* : comprennent l'importance d'une pratique régulière et sont prêts à y accorder une appréciation positive;
FA 46 : peuvent manier d'une façon appropriée et attentive le matériel de théâtre, tel que le décor, les vêtements et les accessoires;
FA 47* : sont prêts à accorder une valeur positive à ce comportement.
4. Geste.
Les enfants peuvent :
FA 48 : éprouver du plaisir et de la satisfaction en utilisant le langage corporel et le geste;
FA 49 : se mouvoir tandis qu'ils sont accompagnés par la parole ou la musique, exprimant ainsi des éléments ou des sentiments élémentaires linguistiques, musicaux, psychiques, purement formels;
FA 50 : faire l'expérience de la dimension sociale du mouvement :
- ils peuvent exécuter un mouvement simple avec les autres;
- à cette occasion, ils peuvent observer leurs mouvements respectifs, en tenir compte et y réagir;
FA 51 : exécuter des mouvements en tenant compte à cette occasion d'un ou de plusieurs éléments de base du mouvement d'eux-mêmes ou des autres :
- le temps;
- l'espace (place et direction);
- la qualité;
FA 52* : comprennent l'importance d'une pratique régulière et sont prêts à accorder une appréciation positive a ce comportement;
FA 53 : peuvent manier d'une façon appropriée et attentive le matériel et les vêtements;
FA 54* : sont prêts à accorder une valeur positive à ce comportement.
5. Attitudes.
L'objectif poursuivi de l'enseignement est que les enfants :
FA 55 : peuvent faire l'expérience des processus qui déterminent l'acte artistique parce qu'ils :
- peuvent diriger leur capacité d'observation sans préjugés;
- peuvent diriger leur fantaisie, leur imagination et leur mémoire, surtout par rapport à l'orientation spatiale et le rangement temporel;
- peuvent développer une réflexion par laquelle l'imagination et l'observation intérieures sont objectivées sans déraper vers l'intellectualité pure;
- peuvent faire appel à leur imagination, leur sens du mouvement, d'équilibre et du toucher et les coordonner;
- peuvent affiner et différencier leur monde affectif tant dans le domaine artistique qu'au niveau social;
FA 56 : développent leur sens de la couleur et de la forme, également en ce qui concerne le timbre et les formes musicales;
FA 57 : peuvent vivre la beauté dans toutes ses formes;
FA 58 : se rendent compte de leur personnalité et développent leur confiance en soi.
Art. 3. De Vlaamse minister, bevoegd voor het onderwijs, is belast met de uitvoering van dit besluit.
Brussel, 17 december 1998.
De minister-president van de Vlaamse regering,
L. VAN DEN BRANDE
De Vlaamse minister van Onderwijs en Ambtenarenzaken,
L. VAN DEN BOSSCHE
Art. 3. Le Ministre flamand compétent pour l'enseignement est chargé de l'exécution du présent arrêté.
Bruxelles, le 17 décembre 1997.
Le Ministre-Président du Gouvernement flamand,
L. VAN DEN BRANDE
Le Ministre flamand de l'Enseignement et de la Fonction publique,
L. VAN DEN BOSSCHE
BIJLAGE.
ANNEXE.
Art. N. Aanvraag tot afwijking voor de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44 van het decreet basisonderwijs van 25 februari 1997.
Ingediend door de schoolbesturen van :
Rudolf Steinerschool De Zonnewijzer, Weldadigheidsstraat 74, Leuven 3000,
Guido Gezelleschool, Astridlaan 86, Brugge 8310,
Rudolf Steinerschool Lohrangrin, Boomsesteenweg 94, Wilrijk 2610,
Rudolf Steinerschool, Volkstraat 40, Antwerpen 2000,
Steinerschool, Sint-Janskruidlaan 14, Brussel 1070,
Rudolf Steinerschool Aalst en Vestigingen, Affligemdreef 71, Aalst 9300,
Rudolf Steinerschool Kempen, Mallekotstraat 43, Lier 2500,
Vrije Rudolf Steinerschool Vlaanderen, Kasteellaan 54, Gent 9000,
Yggdrasil, Zwemdoklei 3, Brasschaat 2930,
allen aangesloten blij de Federatie van Rudolf Steinerscholen in Vlaanderen, K. Mercierlei 15, 2600 Berchem.
Deel I : Motivering en toelichting vanuit de R. Steinerpedagogie.
Deel II : Vervangende ontwikkelingsdoelen en eindtermen met de eigen menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
Art. N. Demande de dérogation aux objectifs de développement et finaux fixés conformément à l'article 44 du décret relatif à l'enseignement fondamental du 25 février 1997.
Introduite par les autorités scolaires des écoles suivantes :
Rudolf Steinerschool De Zonnewijzer, Weldadigheidsstraat 74, 3000 Leuven,
Guido Gezelleschool, Astridlaan 86, 8310 Brugge,
Rudolf Steinerschool Lohrangrin, Boomsesteenweg 94, 2610 Wilrijk,
Rudolf Steinerschool, Volkstraat 40, 2000 Antwerpen,
Steinerschool, Sint-Janskruidlaan 14, 1070 Brussel,
Rudolf Steinerschool Aalst en Vestigingen, Affligemdreef 71, 9300 Aalst,
Rudolf Steinerschool Kempen, Mallekotstraat 43, 2500 Lier,
Vrije Rudolf Steinerschool Vlaanderen, Kasteellaan 54, 9000 Gent,
Yggdrasil, Zwemdoklei, 2930 Brasschaat,
affiliées toutes à la Federatie van Rudolf Steinerscholen in Vlaanderen, K. Mercierlei 15, 2600 Berchem.
Partie I : Motivation et précisions en fonction de la pédagogie Rudolf Steiner.
Partie II : Objectifs de développement et objectifs finaux de remplacement en tenant compte des propres conceptions psychologiques, pédagogiques et éducatives.
Art. 1N. DEEL I. Motivering en toelichting vanuit de R. Steinerpedagogie.
Inhoud deel I.
1. Beknopte historiek en juridische context.
1.1. Histories en bespreking.
1.2. Minimumdoelstellingen.
1.2.1. Ontwikkelingsdoelen.
1.2.2. Eindtermen.
1.3. Afwijkingsprocedure.
2. Gronden voor mogelijke onverzoenbaarheid met en onvoldoende ruimte voor de eigen opvattingen, gelegen in de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44 van het decreet basisonderwijs zelf.
2.1. Algemene doelstellingen van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
2.1.1. Kwaliteit en gelijkwaardigheid.
2.1.2. Het kunnen functioneren in de maatschappij en de persoonlijkheidsontwikkeling.
2.2. Het concept van de bekrachtigde eindtermen zelf.
3. De Rudolf Steinerpedagogie.
3.1. Doelstellingen van de Rudolf Steinerpedagogie.
3.2. Rudolf Steinerpedagogie en mensbeeld.
3.3. De ontwikkeling van het kind.
3.3.1. Eerste ontwikkelingsstadium : van de geboorte tot aan de leeftijd van 6-7 jaar.
3.3.2. Tweede ontwikkelingsstadium : van de leeftijd van 6-7 jaar tot de leeftijd van 13-14 jaar.
4. De R. Steinerpedagogie versus de ontwikkelingsdoelen en eindtermen volgens artikel 44 van het decreet basisonderwijs : gebrek aan ruimte en onverzoenbaarheid.
4.1. Onvoldoende ruimte.
4.2. Onverzoenbaarheid.
4.2.1. Ontwikkelingsdoelen.
4.2.2 Eindtermen.
4.3. Arrest van het Arbitragehof van 18 december 1996.
5. Slotbeschouwing.
Art. 1N. PARTIE I. Motivation et précisions en fonction de la pédagogie R. Steiner.
Table des matières partie I.
1. Rappel historique et contexte juridique.
1.1. Historique et commentaire.
1.2. Objectifs minima.
1.2.1. Objectifs de développement.
1.2.2. Objectifs finaux.
1.3. Procédure dérogatoire.
2. Motifs d'incompatibilité potentielle avec et marge insuffisante pour nos propres concepts, dans le cadre des objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44 du décret sur l'enseignement fondamental.
2.1. But général des objectifs de développement et objectifs finaux.
2.1.1. Qualité et équivalence.
2.1.2. La capacité de " fonctionner " dans la société et le développement de la personnalité.
2.2. Le concept des objectifs finaux tels que promulgués.
3. La pédagogie Rudolf Steiner.
3.1. Objectifs poursuivis par la pédagogie Rudolf Steiner.
3.2. La pédagogie Rudolf Steiner et la vision de l'homme.
3.3. Le développement de l'enfant.
3.3.1. Première étape du développement : de la naissance jusqu'à l'âge de 6-7 ans.
3.3.2. Deuxième étape du développement : de l'âge de 6-7 ans jusqu'à l'âge de 13-14 ans.
4. La pédagogie Rudolf Steiner vs. les objectifs de développement et les objectifs finaux définis conformément à l'article 44 du décret sur l'enseignement fondamental : absence de marge et incompatibilité.
4.1. Manque de marge.
4.2. Incompatibilité.
4.2.1. Objectifs de développement.
4.2.2. Objectifs finaux.
4.3. Arrêt de la Cour d'arbitrage du 18 décembre 1996.
5. Conclusion finale.
Art. 1.1 N. 1. Beknopte historiek en juridische context.
1.1. Historiek en bespreking.
Het eindtermenconcept werd in de schoolpactwet van 29 mei 1959 ingeleid onder artikel 6 - 6quater, door het decreet van 17 juli 1991 betreffende inspectie en pedagogische begeleidingsdiensten (1).
(1) Belgisch Staatsblad van 31 augustus 1991.
Dit concept kadert in een nieuwe benadering van de kwaliteitsbewaking van het onderwijs.
Na de grondwetsherziening van 1988 ontstond in de Vlaamse Gemeenschap een politiek akkoord en daaruit volgend een decreet, waarbij het rijksonderwijs werd omgevormd tot Gemeenschapsonderwijs met een eigen inrichtende macht, namelijk de Autonome Raad van het Gemeenschapsonderwijs (ARGO). "Aangezien de Minister nu niet meer het hoofd van dit onderwijs was, kon hij ook niet meer de lessenroosters en leerplannen van de nieuwe inrichtende macht als criterium voor goedkeuring nemen tegenover de andere koepelorganisaties (...). De Minister diende voortaan eigen criteria voor goedkeuring te ontwerpen (2).
(2) DVO, De Eindtermen "Wat heb je vandaag op school geleerd ?", algemene toelichting bij de eindtermen, augustus 1993.
De overheid zou voortaan eindtermen bepalen, in feite minimumdoelstellingen, die gelden voor alle scholen en inrichtende machten. Het gaat om kwaliteiten inzake kennis, inzicht, onderwijsattitudes en eventueel vaardigheden, die wenselijk geacht worden voor de meerderheid van de leerlingen (3).
(3) Gedr. St. Vlaamse Raad, 519 (1990-1991) - Nr. 1, p. 3.
Het concept van de eindtermen werd reeds een eerste maal gewijzigd door decreet van 22 februari 1995 (4). Voor het kleuteronderwijs - en het buitengewoon onderwijs - zullen geen eindtermen maar ontwikkelingsdoelen worden geformuleerd. Eindtermen houden een resultaatsverbintenis in, ontwikkelingsdoelen een middelenverbintenis : de inspectieopdracht bestaat uit het nagaan of de onderwijsinstelling de nodige inspanning heeft gedaan om ontwikkelingsdoelen na te streven en de eindtermen na te streven en te bereiken.
(4) Belgisch Staatsblad van 8 april 1995.
Het concept wordt een tweede maal gewijzigd door het decreet van 24 juli 1996 (5) voor het secundair onderwijs en door het decreet basisonderwijs van 25 februari 1997 (6) voor het kleuter- en lager onderwijs. Eindtermen die een attitude beschrijven evenals de vakoverschrijdende eindtermen (Leren leren en Sociale vaardigheden in het lager onderwijs) dienen voortaan enkel nagestreefd te worden. Vanaf dan is er dus enkel een middelverbintenis zoals bij de ontwikkelingsdoelen voor het kleuteronderwijs. Bovendien werden de bepalingen van artikel 6 van de Schoolpactwet, voor wat het basisonderwijs betreft, opgenomen in het decreet basisonderwijs, meer bepaald in artikel 44.
(5) Belgisch Staatsblad van 26 september 1996.
(6) Belgisch Staatsblad van 17 april 1996.
De ontwikkelingsdoelen en eindtermen zelf werden opgesteld door de Dienst voor Onderwijsontwikkeling (DVO). Deze dienst werd onder meer met die opdracht door het Inspectiedecreet in het leven geroepen.
De DVO werd verondersteld wetenschappelijk verantwoorde voorstellen voor eindtermen en ontwikkelingsdoelen te ontwikkelen. Over de door de DVO geconstrueerde eindtermen werd door de overheid een maatschappelijk debat op gang gebracht "Een dergelijk debat komt neer op het vertalen van de ideeën achter de eindtermen voor een breed publiek" (7).
(7) DVO, De Eindtermen,... p. 16.
De Federatie van Rudolf Steinerscholen in Vlaanderen maakte van deze gelegenheid gebruik om haar fundamentele bezwaren bij de geconstrueerde ontwikkelingsdoelen en eindtermen kenbaar te maken aan DVO en aan de Minister van Onderwijs.
Uit de bundeling door de DVO van de reacties uit het maatschappelijk debat (8) blijkt dat er niet veel gewicht werd gegeven aan deze bezwaren. Immers, in de eindversie van de door DVO (9) geconstrueerde ontwikkelingsdoelen en eindtermen werd aan de fundamentele bezwaren van de Steinerscholen in geen enkel opzicht tegemoet gekomen.
(8) DVO, Krachtlijnen uit de reacties bij het "Voorstel eindtermen Basisonderwijs augustus 1993".
(9) DVO, Voorstel ontwikkelingsdoelen en eindtermen basisonderwijs (versie maart 1994).
Ook aan de Raad Basisonderwijs van de Vlaamse Onderwijsraad (VLOR), die een advies over het voorstel van de DVO diende uit te brengen, bezorgde de Federatie van Rudolf Steinerscholen in Vlaanderen haar bezwaren. Maar ook de VLOR, waarin de Steinerscholen slechts indirect vertegenwoordigd zijn, bleek niet aan hun dringende vragen tegemoet te kunnen komen.
Het besluit van de Vlaamse Regering tot bepaling van de ontwikkelingsdoelen en de eindtermen van het Gewoon Kleuter- en Lager Onderwijs van 22 juni 1994 (10) nam de tekst van de Raad Basisonderwijs van de VLOR over, zonder echte inhoudelijke aanpassingen.
(10) Belgisch Staatsblad van 1 september 1994.
In een hoorzitting van de Commissie voor Onderwijs, Vorming en Wetenschapsbeleid kreeg een vertegenwoordiger van de Federatie van R. Steinerscholen in Vlaanderen de gelegenheid om de bezwaren en bemerkingen nogmaals uiteen te zetten (11). Bij de bekrachtiging van het Besluit van de Vlaamse Regering van 22 juni 1994 door het Vlaams Parlement (decreet van 22 februari 1995 tot bekrachtiging van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen van het gewoon kleuter- en lager onderwijs (12)) werd hieraan op geen enkele wijze tegemoet gekomen, ondanks enkele voorstellen binnen de onderwijscommissie in die zin (13).
(11) Gedr. st. 583 (1993-1994) - Nr. 5, p. 63-67.
(12) Belgisch Staatsblad van 19 mei 1995.
(13) Gedr. st. 583 (1993-1994) - Nr. 5, p. 73.
Uiteindelijk dienden de Rudolf Steinerscholen een klacht in bij het Arbitragehof. In zijn arrest van 18 december 1996 vernietigde het Hof dit bekrachtigingsdecreet (14).
(14) Arb. Hof, arrest nr. 76/96, 18 december 1996.
Hoewel het principe van ontwikkelingsdoelen en eindtermen aanvaard werd (als "een adequaat middel, enerzijds, om de gelijkwaardigheid van de studiebewijzen en diploma's veilig te stellen en, anderzijds, om de onderlinge gelijkwaardigheid te vrijwaren van het onderwijs verstrekt in de instellingen die ouders en leerlingen vrij kunnen kiezen." (15)) werd dit decreet toch in zijn geheel vernietigd. Het Arbitragehof bouwde daartoe volgende argumentatie op.
(15) Arb. Hof, arrest nr. 76/96, punt B. 8.3.
"Het blijkt evenwel dat de ontwikkelingsdoelen en de eindtermen, ook die welke betrekking hebben op attitudes, zo omvangrijk en gedetailleerd zijn dat in redelijkheid niet kan worden aangehouden dat het om minimale doelstellingen gaat, derwijze dat zij onvoldoende ruimte laten om de doelstellingen van het eigen pedagogisch project te kunnen verwezenlijken. Aldus wordt aan de vrijheid van onderwijs geraakt." (16).
(16) Arb Hof., arrest nr. 76/96, punt B. 9.
Bij deze overweging ontstond de discussie of het hier om een op zichzelf staande vernietigingsgrond gaat, dan wel of ze slechts in samenhang gelezen moet worden met de eindoverweging van het Arbitragehof "Zoals zij werden bekrachtigd door het decreet van 22 februari 1995 verplichten de ontwikkelingsdoelen en eindtermen alle inrichtende machten zich eraan te conformeren.
Door de ontwikkelingsdoelen en eindtermen bepaald bij besluit van de Vlaamse regering van 22 juni 1994 en nader omschreven in de bijlage bij dat besluit onder voorbehoud van enkele wijzigingen te bekrachtigen, zonder zelf een procedure in te richten volgens welke beperkte afwijkingen kunnen worden toegestaan aan instellingen die, met eerbiediging van de fundamentele rechten en vrijheden en zonder afbreuk te doen noch aan de kwaliteit van het onderwijs noch aan de vereiste inhoud ervan, een onderwijs verstrekken of wensen te verstrekken dat geïnspireerd is door bijzondere pedagogische opvattingen, schendt de decreetgever de vrijheid van onderwijs gewaarborgd bij artikel 24, § 1, van de Grondwet." (17).
(17) Arb Hof, arrest nr. 76/96, punt B. 10.
Op 12 februari vroeg de Vlaamse minister van onderwijs de Vlaamse Onderwijsraad advies uit te brengen over de eventuele aanpassing van de in bijlage van het besluit van de Vlaamse regering van 22 juni 1994 geformuleerde ontwikkelingsdoelen en eindtermen, in het licht van het arrest van het Arbitragehof van 18 december 1996. De Vlaamse Onderwijsraad tekende voor zichzelf volgende opdracht uit :
1° de lijst met eindtermen structureel bijsturen voor wat betreft de aanduiding van de attitudinale eindtermen;
2° de lijst opgenomen eindtermen te heroverwegen op grond van volgende criteria : verticale samenhang (aansluiting met secundair), horizontale samenhang (overlappingen tussen leergebieden) en haalbaarheid (bereikbaar voor 75 % van de leerlingen in Vlaanderen);
3° de lijst met ontwikkelingsdoelen voor het kleuteronderwijs bekijken vanuit de aansluiting met het lager onderwijs (18).
(18) Vlaams Parlement, Gedr. St. 685 (1996-1997) - Nr. 1, p. 5-65.
Het blijkt dat de Vlaamse Onderwijsraad zich in wezen niet heeft gebogen over de vraag of de door het Arbitragehof vernietigde ontwikkelingsdoelen en eindtermen inderdaad te omvangrijk en te gedetailleerd zijn, zodat niet kan worden aangehouden dat het om minimale doelstellingen gaat.
Bij de uitvoering van deze opdracht stelde de VLOR voor één ontwikkelingsdoel voor het kleuteronderwijs aan te passen. Tevens stelde hij voor het aantal eindtermen voor het lager onderwijs terug te brengen van 429 tot 354.
Het Besluit van de Vlaamse regering van 27 mei 1997 (19) bepaalde de ontwikkelingsdoelen en eindtermen zoals opgenomen in het advies van de Raad Basisonderwijs (VLOR) van 14 maart 1997, doch met als bijlage 94 door het Parlement te bekrachtigen amendementen op de eindtermen bepaald door hetzelfde Besluit.
(19) Belgisch Staatsblad van 28 augustus 1997.
Het Vlaamse Parlement bekrachtigde dit besluit (bij decreet van 15 juli 1997 (20)), na goedkeuring van de amendementen van de Vlaamse Regering en enkele andere amendementen.
(20) Belgisch Staatsblad van 28 augustus 1997.
1.2. Minimumdoelstellingen.
De afdeling wetgeving van de Raad van State is van oordeel dat aan beide eindoverwegingen van het Arbitragehof in zijn arrest van 18 december 1996 (B9 en B10) een op zichzelf staande betekenis moet worden toegekend. In zijn advies bij het besluit van de Vlaamse regering tot bepaling van de ontwikkelingsdoelen en de eindtermen van het gewoon basisonderwijs van 27 mei 1997, heeft de Raad van State opgemerkt dat het hem niet mogelijk was te onderzoeken of die vast te stellen eindtermen ditmaal wel konden worden beschouwd als "minimale doelstellingen" en of zij in overeenstemming waren met de grondwettelijke beginselen van gelijkheid en vrijheid van onderwijs (21).
(21) R.v.St., afdeling Wetgeving, advies L 26.391/1 van 14 mei 1997.
Ook de Vlaamse regering heeft uiteindelijk aan overweging B9 van dit arrest een meer zelfstandige betekenis toegekend. Meerdere amendementen van de Vlaamse regering worden verantwoord met de bewering dat ze de eindtermen algemener, minder gedetailleerd en minder omvangrijk maken om daarmee tegemoet te komen aan het arrest van het Arbitragehof van 18 december 1996.
We mogen hieruit toch wel besluiten dat de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs aan verzoenbaarheid met de onderwijsvrijheid winnen in de mate dat ze algemener, minder omvangrijk en minder gedetailleerd zijn, ongeacht de voorziene mogelijkheid tot afwijkingen op deze ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Omdat dit niet onbelangrijk is bij de beoordeling van een aanvraag tot afwijking, moet toch even worden stilgestaan bij de vraag of de ontwikkelingsdoelen en eindtermen zoals bekrachtigd bij decreet inderdaad "minimale doelstellingen" zijn.
Vooraf moet gezegd worden dat de Uitgangspunten, zowel de algemene als die per leergebied, niet werden gewijzigd. Het pedagogisch en onderwijskundig concept van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform art. 44 § 1 van het decreet basisonderwijs blijft onveranderd. De wijzigingen aan de ontwikkelingsdoelen en eindtermen worden niet gemotiveerd vanuit een aanpassing van dit concept.
1.2.1. Ontwikkelingsdoelen.
Op één enkele aanpassing na (22) ondergingen de ontwikkelingsdoelen voor het kleuteronderwijs geen wijzigingen sinds hun bekrachtiging door het Vlaams Parlement in 1994. Hun aantal blijft onverminderd 196, waarvan 195 identiek geformuleerd als in 1994.
(22) Van ontwikkelingsdoel 3.3 Wiskundige initiatie "De kleuters kunnen in een concrete situatie oplossingen vinden voor een ruimtelijk probleem. Zij kunnen hun oplossingswijze en oplossingen verwoorden" werd de tweede zin geschrapt.
Nochtans oordeelt het Arbitragehof dat ook de ontwikkelingsdoelen zo omvangrijk en gedetailleerd zijn dat in redelijkheid niet kan worden aangehouden dat het om minimale doelstellingen gaat (23).
(23) Arb. Hof, arrest nr. 76/96, punt B. 9.
Het Arbitragehof maakt terecht geen onderscheid tussen ontwikkelingsdoelen (enkel inspanningsverplichting) enerzijds en eindtermen (resultaatsverplichting) anderzijds, wanneer het om de grondwettelijke vrijheid gaat een eigen pedagogisch project te realiseren. Immers, het honoreren van de inspanningsverbintenis, zo men die ernstig neemt, drukt evenzeer een zware stempel op het pedagogische gebeuren in een klas. Een onderscheid tussen beide is inderdaad ten aanzien van het vrijwaren van de onderwijsvrijheid niet echt relevant.
De ontwikkelingsdoelen die werden vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs, kunnen dus op geen enkele wijze beschouwd worden als minimumdoelstellingen.
1.2.2. De eindtermen.
De eindtermen voor het lager onderwijs ondergingen op het eerste zicht een ruimere "afslanking" : van 429 tot 290. Het aantal eindtermen verminderde met 139 eenheden of 32 %.
Hoewel er inderdaad eindtermen zonder meer werden geschrapt of minder gedetailleerd werden geherformuleerd (meest opvallend bij de leergebieden Frans, Sociale vaardigheden en Leren leren) mag hieruit niet afgeleid worden dat de impact van de eindtermen ook met 32 % is afgenomen.
Zo verdwenen meerdere eindtermen omdat hun inhoud reeds op een of andere wijze in andere eindtermen was geformuleerd. "In het geval van overlapping tussen twee leergebiedgebonden eindtermen werden niet alle eindtermen geschrapt, maar werden sommige eindtermen geherformuleerd en werd ook een aantal eindtermen geclusterd (24)." (25).
(24) Zo bijvoorbeeld in het leergebied Wiskunde waar een aantal eindtermen onder de noemer "strategieën en probleemoplossende vaardigheden" wordt herhaald in de domeinen getallen, meten en meetkunde, werden deze geclusterd aan het einde van het ganse leergebied.
(25) Vlaams Parlement, Gedr. St. 685 (1996-1997) - Nr. 1, p. 9.
Door het clusteren van eindtermen verminderde uiteraard hun aantal, echter niet hun omvang. De vermindering van het aantal eindtermen verliest hierdoor aan relevantie.
De cluster-techniek werd ook door de regering veelvuldig toegepast bij haar amendementen, al dan niet met kleine aanpassingen.
Enkel ter illustratie volgen hier enkele voorbeelden :
Leergebied Nederlands.
tekst 1994 :
De leerlingen kunnen de informatie ordenen die voorkomt in :
3.4. voor hen bestemde school- en studieteksten.
3.5. voor hen bestemde instructies bij schoolopdrachten.
tekst 1997 :
De leerlingen kunnen de informatie ordenen die voorkomt in :
3.4 voor hen bestemde school- en studieteksten en instructies bij schoolopdrachten.
Nochtans beweert de regering dat (o.a.) dit amendement de eindtermen algemener, minder gedetailleerd en minder omvangrijk maakt en dat hiermee wordt tegemoet gekomen aan het arrest van het Arbitragehof van 18 december 1996 (26).
(26) Vlaams Parlement, Gedr. St. 685 (1996-1997) - Nr. 2, p. 8.
Leergebied Wereldoriëntatie.
tekst 1994 :
De leerlingen :
2.5. herkennen in hun directe omgeving toepassingen van hefbomen en katrollen.
2.6. herkennen in hun directe omgeving toepassingen van bewegingsoverbrenging via tandwielen.
tekst 1997 :
De leerlingen :
2.1. herkennen in hun directe omgeving toepassingen van hefbomen, katrollen en bewegingsoverbrenging via tandwielen.
Ook van deze operatie wordt beweerd dat ze de eindtermen algemener, minder gedetailleerd en minder omvangrijk maakt en dat hiermee wordt tegemoet gekomen aan het arrest van het Arbitragehof van 18 december 1996 (27).
(27) Vlaams Parlement, Gedr. St. 685 (1996-1997) - Nr. 2, p. 8.
Leergebied Wiskunde.
tekst 1994 :
De leerlingen :
1.8. kunnen natuurlijke getallen van maximaal 10 cijfers, lezen, noteren, ordenen en op een getallenlijn plaatsen.
1.9. kunnen kommagetallen (met 3 decimalen), eenvoudige breuken, eenvoudige procenten lezen, noteren en op een getallenlijn plaatsen.
1.10. kunnen de getalwaarde van elk cijfer bepalen bij kommagetallen met maximum 3 decimalen.
tekst 1997 :
De leerlingen :
1.5. kunnen natuurlijke getallen van maximaal 10 cijfers en kommagetallen (met 3 decimalen), eenvoudige breuken, eenvoudige procenten lezen, noteren, ordenen en op een getallenlijn plaatsen.
Voor deze clustering vinden we de zelfde argumentatie als hierboven.
Ondanks de vermindering van het aantal eindtermen, behoudt de door hen beschreven inhoud (al dan niet geclusterd) het grootste deel van zijn oorspronkelijke omvang en blijft het grootste deel even gedetailleerd beschreven.
Het blijkt derhalve erg problematisch te beweren dat de eindtermen die werden vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs, echte minimumdoelstellingen zijn en dat zij dus verzoenbaar zijn met de grondwettelijk gewaarborgde onderwijsvrijheid en -gelijkheid. Dit is een gegeven waaraan de Vlaamse regering niet voorbij kan gaan bij het beoordelen van aanvragen tot afwijkingen op deze "algemene" ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
1.3. Afwijkingsprocedure.
Uitgaande van het arrest van het Arbitragehof werd tevens voorzien in een decretaal vastgelegde afwijkingsprocedure (28). Schoolbesturen kunnen oordelen dat de conform artikel 44 van het decreet basisonderwijs vastgelegde ontwikkelingsdoelen en/of eindtermen onvoldoende ruimte laten voor de eigen pedagogische en onderwijskundige opvattingen en/of dat zij er onverzoenbaar mee zijn. Het schoolbestuur dient voor het geheel van deze eindtermen en/of ontwikkelingsdoelen vervangende ontwikkelingsdoelen en/of eindtermen voor te stellen.
(28) Decreet van 15 juli 1997 betreffende een afwijkingsprocedure voor de ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Belangrijk hierbij is de opmerking van de Raad van State, afdeling wetgeving, in zijn advies bij het ontwerp van decreet betreffende een afwijkingsprocedure voor de ontwikkelingsdoelen en eindtermen, namelijk dat de mogelijkheid van afwijking van de eindtermen en ontwikkelingsdoelen moet beoordeeld worden in functie van de eindtermen zelf. "Het ligt voor de hand dat hoe algemener en minder gedetailleerd de eindtermen zelf zijn, hoe geringer de noodzaak om ervan te kunnen afwijken en hoe stringenter de voorwaarden kunnen worden gemaakt waaronder die afwijking mogelijk is. Zijn de eindtermen daarentegen meer gedetailleerd, dan moeten de mogelijkheden om ervan te kunnen afwijken ruimer worden geconcipieerd." (29).
(29) R.v.St. afdeling wetgeving, advies L 26.514/1 van 5 juni 1997, p. 5.
De Raad van State is in zijn advies immers van mening dat "de door de regering vastgestelde eindtermen en ontwikkelingsdoelen (...) op zich een eigen pedagogisch project mogelijk (moeten) maken. Die mogelijkheid mag evenwel niet enkel verwezenlijkbaar zijn door het aanvragen en verkrijgen van een afwijking op de door de regering vastgestelde eindtermen en ontwikkelingsdoelen welke logischerwijze dan ook, zoals het Arbitragehof het zegt, "beperkt" zullen zijn" (30). Volgens de Raad van State in hetzelfde advies lijkt het ontwerp er integendeel van uit te gaan dat dit eigen project alleen gerealiseerd kan worden via de procedure van afwijking op de eindtermen In die zin kan men bezwaarlijk "enkel de nadruk leggen op dat beperkt karakter van de mogelijke afwijkingen, zonder zulks te zien in relatie met de aard van de eindtermen en ontwikkelingsdoelen zelf" (31).
(30) R.v.St. afdeling wetgeving, advies L 26.514/1, p. 6.
(31) R.v.St. afdeling wetgeving, advies L 26.514/1, voetnoot 2.
Ook dit is niet zonder belang bij het beoordelen door de Vlaamse regering van de aanvraag tot afwijking.
De Rudolf Steinerscholen in Vlaanderen hebben vanaf de bekendmaking van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 6bis schoolpactwet (teksten van augustus 1993) alle middelen aangewend om er steeds weer de aandacht op te vestigen dat deze een belemmering vormen voor de realisatie van het eigen pedagogisch concept, met name de R. Steinerpedagogie.
Dit alles wijst er op zich reeds op dat de bezwaren die de Steinerscholen steeds opnieuw hebben geopperd, als zeer ernstig en zwaarwichtig moeten worden opgevat, zelfs zonder kennis te nemen van de inhoud van deze bezwaren.
Art. 1.1 N. 1. Rappel historique et contexte juridique.
1.1. Historique et commentaire.
Le concept des objectifs finaux fut introduit à l'article 6 - 6quater de la loi sur le pacte scolaire du 29 mai 1959, par le décret du 17 juillet 1991 relatif à l'inspection et aux services d'encadrement pédagogique (1).
(1) Moniteur belge du 31 août 1991.
Ce concept s'inscrit dans l'approche nouvelle en matière de contrôle de la qualité dans l'enseignement.
Après la révision de la Constitution de 1988, un accord politique est intervenu au sein de la Communauté flamande, accord qui a été coulé en décret. Ce décret a transformé l'enseignement de l'Etat en enseignement communautaire doté d'un pouvoir organisateur propre, à savoir : le Conseil autonome de l'enseignement communautaire (ARGO). " Comme le Ministre n'était plus à la tête de ce type d'enseignement, il ne pouvait plus invoquer les grilles des horaires et les programmes du nouveau pouvoir organisateur comme critère d'approbation par rapport aux autres organismes de coordination. (...). Dorénavant, le Ministre devait élaborer ses propres critères d'approbation. " (2).
(2) DVO, De Eindtermen " wat heb je vandaag op school geleerd ? ", Algemene toelichting bij de eindtermen, août 1993.
L'autorité définirait désormais des objectifs finaux, qui se voulaient au fait des objectifs minima et qui s'appliqueraient à l'ensemble des écoles et pouvoirs organisateurs. Il s'agit de qualités (critères) en matière de connaissances, de perceptions, d'attitudes à l'égard de l'enseignement et le cas échéant aussi d'aptitudes, qui sont jugées souhaitables pour la majorité des élèves (3).
(3) Doc. impr. Conseil flamand, 519 (1990-1991), n° 1, p. 3.
Le concept des objectifs finaux avait déjà été modifié une première fois par le décret du 22 février 1995 (4). Pour l'enseignement maternel et l'enseignement spécial l'autorité n'a pas formulé des objectifs finaux mais bien des objectifs de développement. Les objectifs finaux comportent une obligation de résultat tandis que les objectifs de développement prévoient une obligation de moyens : la mission d'inspection consiste à vérifier si l'établissement d'enseignement a consenti les efforts nécessaires dans le but d'atteindre les objectifs de développement et de réaliser les objectifs finaux.
(4) Moniteur belge du 8 avril 1995.
Le concept fut modifié une seconde fois par le décret du 24 juillet 1996 (5) sur l'enseignement secondaire ainsi que par le décret sur l'enseignement fondamental du 25 février 1997 (6) pour ce qui concerne l'enseignement maternel et l'enseignement primaire. Désormais, les écoles peuvent se limiter à poursuivre les objectifs finaux qui définissent une attitude ainsi que les objectifs finaux interdisciplinaires (apprendre à étudier et aptitudes sociales dans l'enseignement primaire). Depuis lors, il n'existe donc qu'une obligation de moyens, à l'instar des objectifs de développement pour l'enseignement maternel. De plus, les dispositions de l'article 6 de la loi sur le pacte scolaire, concernant l'enseignement fondamental, ont été reprises dans le décret sur l'enseignement fondamental, notamment à l'article 44.
(5) Moniteur belge du 26 septembre 1996.
(6) Moniteur belge du 17 avril 1996.
Les objectifs de développement et les objectifs finaux proprement dits ont été rédigés par le Service pour le Développement de l'enseignement (DVO). Ce service a été créé par le décret sur l'Inspection, notamment pour accomplir cette mission.
Le DVO était censé élaborer des propositions scientifiquement fondées pour les objectifs finaux et les objectifs de développement. L'autorité a amorcé le débat social sur les objectifs finaux développés par le DVO. " Un tel débat vise à concrétiser les idées dont s'inspirent les objectifs finaux, dans l'intérêt du large public. " (7).
(7) DVO, De Eindtermen, ..., p. 16.
La Fédération des écoles Rudolf Steiner en Flandre a profité de l'occasion pour émettre ses objections fondamentales aux objectifs de développement et objectifs finaux, auprès du DVO et du Ministre de l'Enseignement.
Le DVO a ensuite regroupé les réactions émises dans le cadre du débat social. Cet inventaire (8) démontre qu'il n'a guère été tenu compte de ces objections. En effet, la version finale des objectifs de développement et des objectifs finaux telle qu'élaborée par le DVO (9) ne répond en aucune manière aux objections fondamentales soulevées par les écoles Steiner.
(8) DVO, Krachtlijnen uit de reacties bij het " Voorstel Eindtermen Basisonderwijs, août 1993 ".
(9) DVO, Voorstel ontwikkelingsdoelen en eindtermen basisonderwijs (version mars 1994).
La Fédération des écoles Rudolf Steiner en Flandre a en outre transmis ses objections au Conseil de l'enseignement fondamental du Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) qui devait émettre un avis sur la proposition du DVO. Mais le VLOR, au sein duquel les écoles Steiner ne sont représentées que de manière indirecte, ne semblait pas en mesure de répondre à leurs questions urgentes.
L'arrêté du Gouvernement flamand du 22 juin 1994 (10) définissant les objectifs de développement et les objectifs finaux pour l'enseignement maternel et primaire ordinaire a repris le texte du Conseil de l'enseignement fondamental du VLOR sans véritables modifications de fond.
(10) Moniteur belge du 1er septembre 1994.
Lors d'une audition devant la Commission pour l'enseignement, la Formation et la Politique scientifique, un représentant de la Fédération des écoles R. Steiner en Flandre a eu l'occasion d'exposer les objections et remarques une deuxième fois (11). Lors de l'approbation par le Parlement flamand de l'arrêté du Gouvernement flamand du 22 juin 1994 (décret du 22 février 1995 confirmant les objectifs de développement et objectifs finaux de l'enseignement maternel et primaire ordinaire (12)) il n'a été nullement tenu compte de ces objections, en dépit de plusieurs propositions en ce sens qui avaient été émises au sein de la commission de l'enseignement (13).
(11) Doc. impr. 583 (1993-1994), n° 5, p. 63-67.
(12) Moniteur belge du 19 mai 1995.
(13) Doc. impr. 583 (1993-1994), n° 5, p. 23.
Finalement, les écoles Rudolf Steiner ont déposé plainte auprès de la Cour d'arbitrage. Dans son arrêt du 18 décembre 1996, la Cour a annulé ce décret de confirmation (14).
(14) Cour d'arb., arrêt n° 76/96, 18 décembre 1996.
Quoique le principe des objectifs de développement et des objectifs finaux fût accepté (comme un " moyen adéquat d'une part pour assurer l'équivalence des certificats d'étude et des diplômes et d'autre part, pour sauvegarder l'équivalence interne de l'enseignement dispensé au sein d'établissements que les élèves et parents peuvent choisir librement ") (15), ce décret fut néanmoins annulé dans son ensemble. Cette annulation était fondée sur les arguments suivants.
(15) Cour d'arb., arrêt 76/96, point B.8.3.
" Il s'avère toutefois que les objectifs de développement et les objectifs finaux, en ce compris ceux qui portent sur des attitudes, sont tellement exhaustifs et détaillés qu'on ne peut raisonnablement affirmer qu'il s'agit d'objectifs minimaux, ce qui implique qu'ils laissent une marge insuffisante pour pouvoir réaliser les objectifs du projet pédagogique propre. Ainsi, il est porté atteinte à la liberté de l'enseignement " (16).
(16) Cour d'arb., arrêt 76/96, point B.9.
Cette considération a donné lieu à une discussion sur la question de savoir s'il s'agit d'un motif d'annulation isolé, soit si cette considération doit être lue conjointement avec la considération finale de la Cour d'arbitrage : " Tels qu'ils ont été confirmés par le décret du 22 février 1995, les objectifs de développement et les objectifs finaux obligent tous les pouvoirs organisateurs à s'y conformer.
En confirmant les objectifs de développement et les objectifs finaux définis par l'arrêté du Gouvernement flamand du 22 juin 1994 et explicités dans l'annexe audit arrêté sous réserve de quelques modifications, sans organiser lui-même une procédure permettant d'accorder des dérogations restreintes aux établissements qui, dans le respect des droits et libertés fondamentaux et sans porter préjudice à la qualité de l'enseignement ni à son contenu requis, fournissent ou désirent dispenser un enseignement qui s'inspire de concepts pédagogiques spécifiques, le législateur décrétal porte atteinte au principe de liberté d'enseignement, énoncé à l'article 24, § 1er, de la Constitution. " (17).
(17) Cour d'arb., arrêt 76/96, point B.10.
Le 12 février, le Ministre flamand de l'Enseignement a sollicité l'avis du VLOR sur l'adaptation éventuelle des objectifs de développement et objectifs finaux définis dans l'annexe à l'arrêté du Gouvernement flamand du 22 juin 1994, compte tenu de l'arrêt de la Cour d'arbitrage du 18 décembre 1996. Le Vlaamse Onderwijsraad a défini sa propre mission comme suit :
1. corriger au plan structurel la liste des objectifs finaux pour ce qui concerne la description des objectifs finaux visant des attitudes;
2. réévaluer la liste des objectifs finaux retenus en fonction des critères suivants : cohérence verticale (lien avec le secondaire), cohérence horizontale (chevauchement entre les branches) et faisabilité (réalisable pour 75 % des élèves en Flandre);
3. examiner la liste des objectifs de développement pour l'enseignement maternel dans l'optique du lien avec l'enseignement primaire (18).
(18) Parlement flamand, Doc. impr. 685 (1996-1997), n° 1, p. 5-65.
Il s'avère que le VLOR ne s'est pas penché sur la question de savoir si les objectifs de développement et les objectifs finaux annulés par la Cour d'arbitrage sont effectivement trop exhaustifs et trop détaillés, à tel point qu'on ne peut affirmer qu'il s'agit d'objectifs minimaux.
Lors de l'exécution de cette mission, le VLOR a proposé d'adapter un seul objectif de développement pour l'enseignement maternel. De plus, il a suggéré de ramener le nombre d'objectifs finaux pour l'enseignement primaire de 429 à 354.
L'arrêté du Gouvernement flamand du 27 mai 1997 (19) a défini les objectifs de développement et les objectifs finaux tels que repris dans l'avis du Conseil de l'enseignement fondamental (VLOR) du 14 mars 1997, en y ajoutant à l'annexe 94, les amendements aux objectifs finaux définis par le même arrêté, à confirmer par le Parlement.
(19) Moniteur belge du 28 août 1997.
Le Parlement flamand a confirmé cet arrêté (par décret du 15 juillet 1997) (20) après approbation des amendements du Gouvernement flamand ainsi que de plusieurs autres amendements.
(20) Moniteur belge du 28 août 1997.
1.2. Objectifs minima .
La section législation du Conseil d'Etat est d'avis qu'il convient de conférer une signification autonome aux deux considérations finales de la Cour d'arbitrage dans son arrêt du 18 décembre 1996 (B9 et B10). Dans son avis relatif à l'arrêté du Gouvernement flamand définissant les objectifs de développement et les objectifs finaux de l'enseignement primaire ordinaire du 27 mai 1997, le Conseil d'Etat fait observer qu'il lui était impossible d'examiner si ces objectifs finaux à définir pouvaient effectivement être considérés comme des " objectifs minima ", voire s'ils étaient conformes aux principes constitutionnels d'égalité et de liberté d'enseignement (21).
(21) Conseil d'Etat, section législation, avis L.26.391/1 du 14 mai 1997.
Finalement, le Gouvernement flamand a lui aussi conféré une signification plus autonome à la considération B9 de cet arrêt. La justification de plusieurs amendements du Gouvernement flamand souligne que les amendements rendent les objectifs finaux plus généraux, moins détaillés et moins exhaustifs afin de rencontrer ainsi l'arrêt de la Cour d'arbitrage du 18 décembre 1996.
Nous pouvons en déduire que les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret enseignement primaire deviennent mieux conciliables avec la liberté d'enseignement dans la mesure où ils sont plus généraux, moins exhaustifs et moins détaillés, sans préjudice de la possibilité qui est prévue de déroger à ces objectifs de développement et objectifs finaux.
Etant donné qu'il s'agit d'un élément qui n'est pas sans importance lors de l'évaluation d'une demande de dérogation, il faut aussi s'attarder un instant sur la question de savoir si les objectifs de développement et objectifs finaux tels que confirmés par décret sont effectivement des " objectifs minima ".
Il convient de souligner au préalable que les principes, tant les principes généraux que ceux par discipline, n'ont pas été modifiés. Le concept pédagogique et éducatif des objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret enseignement primaire reste inchangé. Les modifications apportées aux objectifs de développement et objectifs finaux ne s'inspirent donc pas d'une adaptation de ce concept.
1.2.1. Objectifs de développement.
A une adaptation près (22), les objectifs de développement pour l'enseignement maternel n'ont plus subi de modifications depuis leur confirmation par le Parlement flamand en 1994. Leur nombre reste inchangé et fixé à 196, dont 195 sont pourvus de la même formulation qu'en 1994.
(22) La deuxième phrase de l'objectif de développement 3.3. Initiation aux mathématiques : " Les enfants peuvent dans une situation concrète trouver des solutions à un problème d'espace. Ils peuvent expliquer leur manière de résoudre et les solutions. ".
Cependant, la Cour d'arbitrage est d'avis que les objectifs de développement sont eux aussi tellement exhaustifs et détaillés qu'on ne peut raisonnablement arguer qu'il s'agit d'objectifs minima (23).
(23) Cour d'arb., arrêt n° 76/96, point B.9.
A juste titre, la Cour d'arbitrage n'opère aucune distinction entre les objectifs de développement (uniquement obligation en termes d'effort) d'une part, et les objectifs finaux (obligation de résultat) d'autre part, dans la mesure où il s'agit de la liberté constitutionnelle de réaliser un projet pédagogique. En effet, la valorisation d'une obligation en termes d'effort, si elle est prise au sérieux, marque également de son empreinte l'événement pédagogique au sein d'une classe. Une distinction entre les deux n'est pas vraiment pertinente dans l'optique de la sauvegarde de la liberté d'enseignement.
Les objectifs de développement qui ont été définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret enseignement fondamental, ne peuvent donc aucunement être considérés comme des objectifs minimaux.
1.2.2. Les objectifs finaux.
A première vue, les objectifs finaux pour l'enseignement primaire ont subi un " rétrécissement " : de 429 jusqu'à 290. Le nombre d'objectifs finaux a été réduit de 139 unités, soit 32 %. Quoique certains objectifs finaux aient simplement été supprimés ou reformulés de manière moins détaillée (ce qui est le plus frappant pour les disciplines français, aptitudes sociales et apprendre à étudier), on ne saurait en déduire que l'impact des objectifs finaux soit également réduit de 32 %.
Ainsi, plusieurs objectifs finaux ont disparu parce que leur contenu était déjà formulé d'une façon ou d'une autre dans d'autres objectifs finaux. " En cas de double emploi entre deux objectifs finaux liés aux disciplines, tous les objectifs finaux n'ont pas été supprimés mais certains objectifs finaux ont été reformulés tandis que d'autres ont été regroupés (24) (25).
(24) Ainsi par exemple dans la discipline mathématiques, où une série d'objectifs finaux sont repris sous le dénominateur " stratégies et aptitudes à résoudre des problèmes " dans les domaines nombres, mesurer et géométrie tous ces objectifs ont été regroupés à la fin.
(25) Parlement flamand, Doc. impr. 685 (1996-1997), n° 1, p. 9.
Grâce au regroupement des objectifs finaux, leur nombre a évidemment diminué mais pas leur ampleur. De ce fait, la réduction du nombre d'objectifs finaux perd de sa valeur.
La technique du regroupement a également été appliquée à plusieurs reprises par le Gouvernement pour l'introduction de ses amendements, parfois avec de légères adaptations.
Voici quelques exemples à titre d'illustration :
Discipline " néerlandais " :
Texte 1994 :
Les élèves peuvent classer les informations qui apparaissent dans :
3.4. des textes scolaires et d'étude qui leur sont destinés;
3.5. des instructions qui leur sont destinées pour l'accomplissement des tâches.
Texte 1997 :
Les élèves peuvent classer les informations qui apparaissent dans :
3.4. des textes scolaires et d'étude et des instructions qui leur sont destinés lors de tâches scolaires.
Cependant, le Gouvernement affirme que cet amendement (parmi d'autres) rend les objectifs finaux plus généraux, moins détaillés et moins exhaustifs et qu'il répond ainsi à l'arrêt de la Cour d'arbitrage du 18 décembre 1996 (26).
(26) Parlement flamand, Doc. impr. 685 (1996-1997), n° 2, p. 8.
Discipline " ouverture sur le monde " :
Texte 1994 :
Les élèves :
2.5. reconnaissent dans leur environnement immédiat des applications de leviers et poulies;
2.6. reconnaissent dans leur environnement immédiat des applications de transmission motrice via des roues dentées.
Texte 1997 :
Les élèves :
2.1. reconnaissent dans leur environnement immédiat des applications de leviers, de poulies, de transmission motrice via des roues dentées.
Pour cet amendement également, le Gouvernement prétend qu'il rend les objectifs finaux plus généraux, moins détaillés et moins exhaustifs et qu'il répond ainsi à l'arrêt de la Cour d'arbitrage du 18 décembre 1996 (27).
(27) Parlement flamand, Doc. impr. 685 (1996-1997), n° 2, p. 8.
Discipline " mathématiques "
Texte 1994 :
Les élèves peuvent :
1.8. lire, noter, ordonner et aligner par ordre de grandeur les nombres naturels de 10 chiffres maximum;
1.9. peuvent lire, noter et aligner par ordre de grandeur les nombres avec virgule (à 3 décimales), fractions simples, pourcentages simples;
1.10. peuvent déterminer la valeur numérique de chaque chiffre pour les nombres avec virgule, à trois décimales maximum.
Texte 1997 :
Les élèves :
1.5. peuvent lire, noter, ordonner et aligner par ordre de grandeur les nombres naturels de 10 chiffres maximum et les nombres avec virgule (à 3 décimales), fractions simples, pourcentages simples.
Pour cette opération de regroupement, nous trouvons la même argumentation que ci-avant.
Malgré la réduction du nombre d'objectifs finaux, leur contenu (regroupé ou non) maintient largement l'ampleur initiale et la majeure partie sont toujours définis de manière aussi détaillée.
Il semble dès lors très difficile d'affirmer que les objectifs finaux qui ont été définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret sur l'enseignement fondamental, sont de véritables objectifs minimaux et qu'ils sont donc compatibles avec les principes constitutionnels de liberté et d'égalité de l'enseignement. Il s'agit d'un constat que le Gouvernement flamand ne saurait perdre de vue lors de l'évaluation des demandes de dérogation par rapport à ces objectifs de développement et objectifs finaux " généraux ".
1.3. Procédure dérogatoire.
Sur la base de l'arrêt de la Cour d'arbitrage, une procédure dérogatoire a été fixée par décret (28). Les directions d'écoles peuvent estimer que les objectifs de développement et/ou objectifs finaux définis conformément à l'article 44 du décret sur l'enseignement fondamental laissent trop peu de marge pour leurs concepts pédagogiques et éducatifs spécifiques et/ou qu'ils sont inconciliables avec ceux-ci. Dans ce cas, la direction de l'école doit proposer des objectifs de développement et/ou objectifs finaux alternatifs pour l'ensemble de ces objectifs finaux et/ou objectifs de développement.
(28) Décret du 15 juillet 1997 relatif à une procédure dérogatoire pour les objectifs de développement et objectifs finaux.
Notons à cet égard que dans son avis relatif au projet de décret concernant une procédure dérogatoire pour les objectifs de développement et objectifs finaux, le Conseil d'Etat, section législation, souligne que la possibilité de dérogation aux objectifs finaux et objectifs de développement doit être évaluée en fonction des objectifs finaux eux-mêmes. " Il va de soi que plus les objectifs finaux sont généraux et moins ils sont détaillés, moins il faudra y déroger et plus les conditions de dérogation pourront être rigoureuses. Si par contre, les objectifs finaux sont plus détaillés, les possibilités de dérogation doivent être conçues en termes plus généraux. " (29).
(29) Conseil d'Etat, section législation, avis L. 26.514/1 du 5 juin 1997, p. 5.
Dans son avis, le Conseil d'Etat estime que " les objectifs finaux et objectifs de développement définis par le Gouvernement (...) (doivent permettre) permettent en soi un projet pédagogique propre. Cette possibilité ne peut toutefois pas uniquement se réaliser par la demande et l'obtention d'une dérogation aux objectifs finaux et objectifs de développement définis par le Gouvernement, qui seront dès lors logiquement, comme le souligne la Cour d'arbitrage, " limités " " (30). Selon le Conseil d'Etat, le projet semble en revanche partir du principe qu'il ne peut se réaliser que par le biais de la procédure de dérogation aux objectifs finaux. A cet égard, on peut difficilement " mettre l'accent sur ce caractère restreint des dérogations possibles, sans faire le lien avec la nature des objectifs finaux et des objectifs de développement proprement dits " (31).
(30) Conseil d'Etat, section législation, avis L. 26.514/1, p. 6.
(31) Conseil d'Etat, section législation, avis L. 26.514/1, renvoi 2.
Il s'agit d'un autre critère important pour l'évaluation de la demande de dérogation par le Gouvernement flamand.
Les écoles Rudolf Steiner établies en Flandre ont, depuis la publication des objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 6bis de la loi sur le pacte scolaire (textes d'août 1993), fait usage de tous moyens pour souligner que ceux-ci constituent une entrave à la réalisation de leur propre concept pédagogique, à savoir : la pédagogie Rudolf Steiner.
Il ressort de tout ce qui précède que les objections que les écoles Steiner n'ont cessé de soulever, doivent être considérées comme très sérieuses et importantes, même sans prendre connaissance du contenu de ces objections.
Art. 2.1 N. 2. Gronden voor mogelijke onverzoenbaarheid met en onvoldoende ruimte voor de eigen opvattingen, gelegen in de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44 van het decreet basisonderwijs zelf.
Alvorens in concreto aan te tonen waarom de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44 decreet basisonderwijs onvoldoende ruimte laten voor en onverzoenbaar zijn met de R. Steinerpedagogie, lijkt het onontbeerlijk om dit probleem toch even in zijn algemeenheid te bekijken.
In het licht van elke aanvraag tot afwijking op de ontwikkelingsdoelen en eindtermen kunnen we niet voorbij gaan aan de volgende vraag : Hoe komt het dat de "algemene" ontwikkelingsdoelen en eindtermen in bepaalde gevallen onvoldoende ruimte kunnen laten voor en onverzoenbaar kunnen zijn met bijzondere pedagogische en onderwijskundige opvattingen en wel zo, dat de verplichting zich desondanks te conformeren een schending inhoudt van de grondwettelijk gewaarborgde onderwijsvrijheid.
Het is hierbij geenszins de bedoeling om inhoudelijke kritiek te leveren op de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs. Wel lijkt het ons essentieel bij de motivering van deze aanvraag tot afwijking stil te staan bij dit belangrijke gegeven. Het lijkt ons immers onjuist om de oorzaak voor de eventuele onverzoenbaarheid en onvoldoende ruimte in hoofdorde aan het "afwijkende" onderwijsconcept te wijten van diegenen die zich inspireren op bijzondere pedagogische en onderwijskundige opvattingen. In een democratisch bestel is het immers onaanvaardbaar om minderheden te problematiseren omdat ze, als minderheid met andere opvattingen, een (grotere) consensus in de weg staan.
De eis om onderwijs te kunnen verstrekken op basis van eigen (of bijzondere) pedagogische opvattingen naast de vooronderstelde algemene of normale pedagogische opvattingen die in de ontwikkelingsdoelen en eindtermen conform artikel 44, § 1, zijn verwoord, bezit een constitutionele legitimiteit.
Een eerste grond wordt in feite reeds door de Raad van State aangereikt in zijn reeds aangehaalde advies.
Naast de stelling dat de door de overheid vastgelegde ontwikkelingsdoelen en eindtermen op zich een eigen pedagogisch project mogelijk moeten maken, d.w.z. zonder de noodzaak hiervoor een beroep te moeten doen op een afwijking (zie hoger), stelt de Raad van State zich ook vragen bij het gemaakte onderscheid tussen "bijzondere" en "normale" pedagogische en onderwijskundige opvattingen : "Het gebruik van het woord "bijzonder" laat verstaan dat bedoelde onderwijsvormen afwijken van de "normale" pedagogische en onderwijskundige opvattingen, welke evenwel nergens terug te vinden zijn. Overigens volgt, zoals reeds gezegd, uit het beginsel van de vrijheid van onderwijs het recht op een eigen opvoedkundig project, zodat het maken van een onderscheid tussen "normale", en "bijzondere" pedagogische opvattingen hoe dan ook in vraag moet worden gesteld." (32).
(32) R.v.St. afdeling wetgeving, advies L 26.514/1, p. 7 (voetnoot 1).
Het verder concretiseren van dit gegeven vormt daardoor een onontbeerlijk onderdeel van de motivering waarom deze ontwikkelingsdoelen en eindtermen onverzoenbaar zijn met en te weinig ruimte laten voor de eigen (bijzondere ?) pedagogische opvattingen.
2.1. Algemene doelstellingen van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen
Het concept van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen wordt enerzijds in verband gebracht met de kwaliteit en de gelijkwaardigheid van het onderwijs, anderzijds is dit (mede) gericht op het kunnen functioneren in de maatschappij en op de ontwikkeling van de mens als persoon.
Ontwikkelingsdoelen en eindtermen die deze doelstellingen nastreven, dienen dus geformuleerd te worden, uitgaande van een welbepaalde invulling van deze elementen.
Zonder deze invulling op zich te willen aanvechten of ze als niet legitiem te willen brandmerken, willen wij er enkel op wijzen dat er andere invullingen mogelijk zijn die even legitiem zijn.
2.1.1. Kwaliteit en gelijkwaardigheid.
Met de ontwikkelingsdoelen en eindtermen beoogt men in eerste instantie een kwaliteitsverhoging : "De eindtermen en ontwikkelingsdoelen zullen ontegensprekelijk leiden tot een kwaliteitsverhoging van het Vlaamse Onderwijs" (33), aldus de Minister van Onderwijs in de onderwijscommissie van de Vlaamse Raad.
(33) Gedr. St. Vlaamse Raad, 583 (1993-1994) - Nr. 5, p. 9.
Het invoeren van de eindtermen "impliceert dat de overheid, doorheen het bepalen van eindtermen, meteen een uitspraak zal doen over wat volgens haar in het onderwijs essentieel is, wat als minimum voorwaarde voor kwaliteit moet worden beschouwd" (34).
(34) DVO, De Eindtermen, p. 12.
Men gaat dan onvermijdelijk uit van een bepaalde opvatting over en invulling van de onderwijskwaliteit. Bovendien neemt men ook aan dat hier een eenduidige opvatting en invulling mogelijk is. "De functie bij uitstek die de eindtermen vervullen is zeker de duidelijkheid." (35). De eindtermen maken duidelijk en transparant wat leerlingen op school minimaal moeten leren.
(35) Gedr. St., Vlaamse Raad, 583 (1993-1994) - Nr. 5, p. 9.
Noch een definitie van, noch criteria voor de onderwijskwaliteit worden gegeven. Dat ze een adequaat middel zijn om de gelijkwaardigheid van studiebewijzen, diploma's en het in scholen verstrekte onderwijs zelf veilig te stellen, zegt nog niets over de waarde en de kwaliteit van deze eindtermen zelf.
Ook het Arbitragehof neemt aan dat de met de ontwikkelingsdoelen en eindtermen beoogde doelstellingen neerkomen op het garanderen van de kwaliteit en de onderlinge gelijkwaardigheid van het onderwijs in het betrokken niveau. Maar een definitie van onderwijskwaliteit vinden we hier evenmin terug.
Hier ligt het eerste belangrijke wrijvingsvlak tussen de ontwikkelingsdoelen en eindtermen conform artikel 44, § 1, en onderwijs dat geïnspireerd is op eigen pedagogische en onderwijskundige opvattingen. Deze opvattingen over onderwijs steunen per definitie op een welbepaald kwaliteitsconcept. Prof. Verstegen merkt over de door het Arbitragehof gehanteerde begrippen "vereiste inhoud" en de "kwaliteit van het onderwijs" op : "Dit zijn wel bijzonder open begrippen die tot veel discussie aanleiding kunnen geven."(36). Ook de Vlaamse regering erkent dat over "de kwaliteit van het onderwijs" geen echte eenduidigheid mogelijk is. "Voor een ingewikkeld fenomeen als het onderwijs zijn ontelbare gezichtshoeken en waarderingscriteria mogelijk, die bovendien evolueren in de tijd. Kwaliteit hangt samen met een aantal waarden die verband houden met onder meer tradities, maatschappelijke eisen, visies op de ontwikkeling van de maatschappij, levensbeschouwing enzovoort." (37).
(36) Verstegen, R., Eindtermen getoetst aan de grondwet, T.O.R.B., 1996-1997, nr. 4, p. 232.
(37) Van den Brande, L., (et al.), Vlaarderen-Europa 2002 - een project van de Vlaamse regering, Lannoo, 1993.
Wil men, conform de Grondwet, ruimte verschaffen aan meerdere en verschillende pedagogische concepten, elk met eigen achterliggende opvattingen, dan zal men tevens meerdere opvattingen over onderwijskwaliteit moeten aanvaarden. Wat hier over de kwaliteit - en dus over de waarde - van het onderwijs is gezegd, blijft uiteraard niet zonder belang voor het beoordelen van de gelijkwaardigheid van verschillende onderwijsconcepten.
Zelfs als een minimaal en algemeen kwaliteitsconcept zou kunnen gevonden worden, dat tevens ruimte laat voor de verschillende (dus ook de zgn.
"bijzondere") pedagogische en onderwijskundige opvattingen, dan heeft men dergelijk "neutraal" concept nog niet gevonden in de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs.
De mogelijkheid die werd voorzien om een geheel van alternatieve ontwikkelingsdoelen en eindtermen voor te stellen, is daar een bevestiging van.
2.1.2. Het kunnen functioneren in de maatschappij en de persoonlijkheidsontwikkeling.
"De ontwikkelingsdoelen en eindtermen verwijzen naar die basiscompetenties bij jonge kinderen waarvan de overheid verwacht dat ze zeker tot ontwikkeling zouden worden gebracht. Er is van uitgegaan dat daardoor een basis wordt gelegd voor hun totale persoonlijkheidsontwikkeling, hun maatschappelijk functioneren en hun verdere leren. (...) De aangrijpingspunten voor het onderwijs dat deze brede ontwikkeling bevordert, worden gevonden in de wereld waarin het kind functioneert of zal functioneren. Deze band met de realiteit is van wezenlijk belang en verantwoordt de keuze van de competenties die beoogd worden in de ontwikkelingsdoelen en eindtermen (...) De ontwikkelingsdoelen en eindtermen zijn dan ook zoveel mogelijk geformuleerd in termen van competenties. Een competentie verwijst naar de bekwaamheid waarmee een kind een bepaalde realistische situatie aankan." (38).
(38) Gedr. St., Vlaamse Raad, 583 (1993-1994) - Nr. 5, p. 10.
Met de eindtermen wil men dus zowel een basis leggen voor de ontwikkeling van de menselijke persoonlijkheid als voor het functioneren in de maatschappij.
Ook het Verdrag van de Rechten van het Kind bepaalt dat het onderwijs dient gericht te zijn op de algemene ontplooiing van de menselijke persoonlijkheid (39).
(39) Art. 29. Zie ook - art. 26 UVRM en art. 13 IVESCR : "het onderwijs zal gericht zijn op de volle ontwikkeling van de menselijke persoonlijkheid...".
Een eerste vraag die zich stelt is natuurlijk wat moet verstaan worden onder "de menselijke persoonlijkheid". Zo verzamelde Allport (40) negenenveertig verschillende definities van het begrip "persoonlijkheid". Indien nu het onderwijs daadwerkelijk gericht wil zijn op de volle ontplooiing van de "menselijke persoon", dan moet minstens een opvatting over de menselijke aard, zijn persoon-zijn en dergelijke, voorondersteld zijn. Er moet met andere woorden uitgegaan worden van een welbepaald mensbeeld. Dit mensbeeld is moeilijk los te koppelen van een bredere levensbeschouwelijke visie.
(40) Allport, George W., Persönlichkeit. Struktur, Entwicklung und Erfassung der menschlichen Eigenart, geciteerd in Leber, S., Die Menschenkunde der WaldorfpÝdagogik, Anthropolische Grundlagen der Erziehung des Kindes und Jugendlichen, Stuttgart, 1993.
Hieruit volgt dat elke vorm van onderwijs die in overeenstemming wil zijn met dit fundamentele recht op onderwijs, dient te steunen - impliciet of expliciet - op een levensbeschouwelijk te situeren mensbeeld. Bij alle onderwijs dat zich in meer of mindere mate wil richten op de ontwikkeling van de menselijke persoon, mag men de aanwezigheid van een welbepaald mensbeeld aannemen. Wordt dat mensbeeld niet geëxpliciteerd, dan mag men terecht gewagen van een "verborgen mensbeeld".
In de DVO-brochure lezen we : "In feite gaat het hier (bij het opmaken van de eindtermen) om een doorgedreven theorievorming over het begrip kwaliteit, rekening houdend met de historisch- ruimtelijke situering van het Vlaamse onderwijs en met het in evenwicht houden van de belangen van de leerlingen en jongeren enerzijds en die van de maatschappij anderzijds. Anders gezegd, de ontwikkeling van de persoonlijkheid van de leerlingen moet worden bevorderd, evenwel rekening houdend met de rechtmatige belangen van de samenleving." (41).
(41) DVO, De Eindtermen, p. 14.
Wanneer het onderwijs zich nu ook richt op het "kunnen functioneren in de maatschappij", dan veronderstelt dit niet enkel een opvatting over de mens (een mensbeeld), maar ook over de (ideale ?) maatschappij. Want de vraag hoe de mens dient te (kunnen) functioneren in de maatschappij, kan niet beantwoord worden zonder ook in te gaan op de vraag hoe de maatschappij best functioneert. Er moet naast een mensbeeld ook een maatschappijbeeld worden verondersteld.
In die zin werden ontegensprekelijk bepaalde keuzes gemaakt. Het feit op zich dat "persoonlijkheidsontwikkeling" en het "kunnen functioneren in de maatschappij" (meer bepaald om rekening te houden met de belangen van de maatschappij) in zekere mate als tegenstellingen worden beschouwd, illustreert deze keuzes wat het mens- en maatschappijbeeld betreft.
Immers, komt "het kunnen functioneren in de maatschappij" geheel of ten dele tegemoet aan de noden van het opgroeiende kind of jongere of aan de noden van de maatschappij zelf ? En zo het aan de noden van het opgroeiende kind of de jongere tegemoet komt, is het dan een onderdeel van de persoonlijkheidsontwikkeling of een noodzakelijke aanvulling daarbij ? Met andere woorden, in welke mate vallen persoonlijkheidsontwikkeling en "het kunnen functioneren in de maatschappij" samen ? Of in welke mate zijn het juist tegenstellingen waartussen een "evenwicht" moet gevonden worden.
En diepgaander : ontvouwt de menselijke persoonlijkheid of individualiteit zich doorheen en dankzij de opvoeding in een concrete samenleving, of constitueert de opvoeding binnen een concrete samenleving de persoonlijkheid ? De visie dat onderwijs gericht moet zijn op de algehele ontplooiing van de menselijke persoon kan immers ook utilitair en instrumenteel opgevat worden.
Het standpunt dat men hier kiest (en moet kiezen indien men een basis wil verschaffen voor het onderwijs) zal afhangen van enerzijds de visie op de menselijke persoon en diens ontwikkeling (het mensbeeld) en anderzijds van de visie op de samenleving in het bijzonder de samenhang tussen persoon en samenleving (het maatschappijbeeld). Dit alles bepaalt op beslissende wijze de keuze voor wat men in deze context "de essentiële doelstellingen van het onderwijs" acht.
2.2. Het concept van de bekrachtigde eindtermen zelf.
De ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs zijn geen willekeurig samenraapsel van losse, op zich staande doelstellingen. Ze werden geformuleerd met een welbepaalde opvatting over onderwijskwaliteit, over de menselijke persoon en zijn ontwikkeling, en daarop aansluitend, over de "goede" samenleving en de verwachte verhouding tussen de maatschappij en haar leden. De geformuleerde ontwikkelingsdoelen en eindtermen in hun geheel, kunnen slechts gericht zijn op de realisatie van de vooropgestelde doelstellingen, in de mate dat men aan de begrippen "onderwijskwaliteit", "ontwikkeling van de menselijke persoon", "het (gewenste ) functioneren in de maatschappij" een concrete invulling heeft gegeven.
Zoals de "Algemene uitgangspunten" en de "Uitgangspunten per leergebied" reeds ten dele aangeven (42), zijn de ontwikkelingsdoelen en eindtermen vastgelegd conform artikel 44, § 1, van het decreet basisonderwijs geïnspireerd op bepaalde pedagogische en onderwijskundige opvattingen (die uiteraard met het voorgaande samenhangen).
(42) "Toelichting aan de Vlaamse Regering bij de ontwikkelingsdoelen en eindtermen van het Gewoon Kleuter- en lager Onderwijs", Gedr. St. Vlaamse Raad, 583 (1993-1994) - Nr. 1, p. 261-314.
De doelstellingen die per leergebied worden nagestreefd of bereikt moeten worden, gaan uit van een bepaalde visie op het leergebied, niet in de laatste plaats in functie van de algemene doelstellingen en opvattingen.
Ook hier moet benadrukt worden dat de ontwikkelingsdoelen en eindtermen een coherent geheel vormen. In de Vlaamse Raad erkende de Minister "dat bij amendering de bedreiging van verlies aan coherentie van het geheel niet denkbeeldig is" (43).
(43) Gedr. St. Vlaamse Raad, 583 (1993-1994) - Nr. 5, p. 5.
De concrete ontwikkelingsdoelen en eindtermen vormen een coherent geheel dat zijn betekenis ontleent aan deze achterliggende doelstellingen en, in die functie, aan hun samenhang met de andere ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Om te begrijpen waarom onverzoenbaarheid met en onvoldoende ruimte voor schoolbesturen met bepaalde eigen opvattingen mogelijk is, moet men recht doen aan het concept van de eindtermen en ze als een coherent geheel benaderen. Een afweging van of argumentatie voor eindterm per eindterm, zou aan het wezenlijke van zowel de ontwikkelingsdoelen en eindtermen als van het onderwijs dat uitgaat van bijzondere (en dus afwijkende) pedagogische en onderwijskundige opvattingen voorbij gaan.
De onverzoenbaarheid met en het gebrek aan ruimte voor het eigen pedagogisch concept steunt in wezen op het verschil in opvattingen over de doelstellingen van onderwijs en de wijze waarop deze best gerealiseerd worden. Volgens prof. Verstegen is het niet mogelijk om beide criteria, onverzoenbaarheid en onvoldoende ruimte, uit elkaar te halen.
"Ons lijken het detaillistische en omvangrijke karakter en de mogelijke inhoudelijke onverenigbaarheid met een eigen opvoedingsproject zo verweven, dat het totaal kunstmatig zou zijn twee onderscheiden opdrachten in het arrest te lezen (...)." (44).
(44) Verstegen, R., Eindtermen getoetst aan de grondwet, T.O. R.B, 1996-1997, nr. 4, p. 234-235.
Wanneer in wat volgt naar concrete eindtermen verwezen wordt, dient dat dus steeds bij wijze van voorbeeld begrepen te worden.
Art. 2.1 N. 2. Motifs d'incompatibilité potentielle avec et marge insuffisante pour les concepts propres, compte tenu des objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44 du décret sur l'enseignement fondamental.
Avant de démontrer concrètement pourquoi les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44 du décret sur l'enseignement fondamental laissent une marge insuffisante pour et sont incompatibles avec la pédagogie R. Steiner, il semble indispensable de situer cette problématique dans son contexte global.
L'examen de toute demande de dérogation aux objectifs de développement et aux objectifs finaux ne saurait ignorer la question suivante : comment expliquer que des objectifs de développement et objectifs finaux " généraux " laissent dans certains cas une marge insuffisante pour, voire sont incompatibles avec des concepts pédagogiques et éducatifs spécifiques, à tel point que l'obligation de s'y conformer engendre une violation de la liberté d'enseignement consacrée par la Constitution.
Dans le présent cadre, le but n'est nullement d'émettre une critique de fond sur les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret sur l'enseignement fondamental. Il nous semble toutefois essentiel de s'attarder un instant sur cette donnée qui n'est pas sans importance pour la motivation de la présente demande de dérogation. Il ne nous semble en effet pas correct d'attribuer la cause de l'incompatibilité éventuelle et de la marge insuffisante en premier lieu au système éducatif " dérogatoire " de ceux qui s'inspirent de concepts pédagogiques et éducatifs spécifiques. Dans un régime démocratique, il est en effet inadmissible de causer des ennuis aux minorités du fait que, en leur qualité de minorité prônant des concepts différents, elles entravent le consensus (plus large).
L'exigence de pouvoir organiser l'enseignement sur la base de concepts pédagogiques propres (ou spécifiques), outre les concepts pédagogiques généraux ou normaux présumés, tels que formulés dans les objectifs de développement et objectifs finaux conformément à l'article 44, § 1er, a une légitimité constitutionnelle.
Un premier motif de légitimation est déjà suggéré par le Conseil d'Etat dans son avis précité.
Outre la thèse selon laquelle les objectifs de développement et objectifs finaux définis par l'autorité doivent en soi permettre un projet pédagogique propre, à savoir : sans l'obligation d'invoquer une dérogation à cette fin (voir ci-avant), le Conseil d'Etat se pose aussi des questions quant à la distinction entre des concepts pédagogiques et éducatifs " spécifiques " et des concepts " normaux " : " L'utilisation du mot " spécifique " laisse entendre que les formes d'enseignement visées dérogent aux concepts pédagogiques et éducatifs " normaux ", lesquels ne sont toutefois définis nulle part. Par ailleurs, comme nous l'avons souligné ci-avant, le droit à un projet pédagogique propre découle du principe de liberté de l'enseignement, de sorte que la distinction entre des concepts pédagogiques " normaux " et " spécifiques " devrait de toute manière être remise en question. " (32).
(32) Conseil d'Etat, section législation, avis L. 26.514/1, p. 7 (renvoi 1).
La concrétisation de cette donnée constitue dès lors une partie indispensable de la motivation permettant d'expliquer pourquoi ces objectifs de développement et objectifs finaux sont inconciliables avec et laissent une marge insuffisante pour les concepts pédagogiques propres (spécifiques).
2.1. But général des objectifs de développement et objectifs finaux.
Le concept des objectifs de développement et objectifs finaux est d'une part mis en rapport avec la qualité et l'équivalence de l'enseignement;
d'autre part, il vise (notamment) la capacité de fonctionner au sein de la société et le développement de l'être humain en tant que personne.
Les objectifs de développement et objectifs finaux qui poursuivent ce but doivent dès lors être formulés sur la base d'une définition (concrétisation) spécifique de ces éléments.
Sans vouloir remettre en question cette concrétisation ou sans vouloir la qualifier de non légitime, nous tenons simplement à souligner qu'il existe d'autres définitions qui sont tout aussi légitimes.
2.1.1. Qualité et équivalence.
Les objectifs de développement et objectifs finaux visent en premier lieu à améliorer la qualité : " Les objectifs finaux et objectifs de développement aboutiront incontestablement à une amélioration de la qualité de l'enseignement flamand " (33), dit le Ministre de l'Enseignement au sein de la Commission de l'enseignement du Vlaamse Raad.
(33) Doc. impr., Conseil flamand, 583 (1993-1994), n° 5, p. 9.
L'instauration des objectifs finaux " implique que l'autorité, en définissant ces objectifs finaux, se prononcera dans un même temps sur ce qui lui semble essentiel dans l'enseignement, ce qu'il faut considérer comme une condition minimale de qualité " (34).
(34) DVO, De Eindtermen, p. 12.
On se base inéluctablement sur une vision déterminée et sur une définition précise de la notion de qualité de l'enseignement. De plus, on présume qu'un concept et une définition univoques soient possibles. " La fonction par excellence que remplissent les objectifs finaux est certainement la clarté. " (35). Les objectifs finaux explicitent et précisent la matière minimale que les élèves doivent apprendre à l'école.
(35) Doc. impr., Conseil flamand, 583 (1993-1994), n° 5, p. 9.
On ne donne toutefois ni une définition de, ni des critères pour la qualité de l'enseignement. Le fait que les objectifs finaux sont un moyen efficace pour assurer l'équivalence des certificats d'étude, diplômes et de l'enseignement dispensé dans les écoles, ne dit rien sur la valeur et la qualité des objectifs finaux proprement dits.
Même la Cour d'arbitrage est d'avis que les objectifs poursuivis par les objectifs de développement et objectifs finaux reviennent à garantir la qualité et l'équivalence de l'enseignement au sein du niveau concerné. Mais nous ne retrouvons là non plus aucune définition de la notion de qualité de l'enseignement.
Il y a là un premier point de friction essentiel entre les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er, et l'enseignement qui s'inspire de concepts pédagogiques et éducatifs propres. Ces concepts de l'enseignement s'appuient par définition sur un certain concept de qualité. Par rapport aux notions de " contenu requis " et " qualité de l'enseignement " qui sont utilisées par la Cour d'arbitrage, le Prof. Verstegen fait observer que : " Il s'agit de notions ouvertes spécifiques qui peuvent donner lieu à beaucoup de controverses. " (36). Le Gouvernement reconnaît lui aussi que la " qualité de l'enseignement " ne peut pas faire l'objet d'une définition uniforme : " pour un phénomène aussi complexe que l'enseignement, on peut se baser sur d'innombrables approches et critères d'évaluation, qui évoluent par ailleurs dans le temps. La qualité est liée à certaines valeurs qui présentent un lien avec notamment des traditions, des exigences sociales, des visions de l'évolution de la société, la conviction philosophique, etc.
" (37).
(36) Verstegen R., Eindtermen getoetst aan de grondwet, T.O.R.B., 1996-1997, n° 4, p. 232.
(37) Van den Brande L. (et. al.), Vlaanderen-Europa 2002 un projet du Gouvernement flamand, Lannoo, 1993.
Dans la mesure où on veut, conformément à la Constitution, laisser une marge à plusieurs concepts pédagogiques, divergents, qui s'inspirent tous de principes spécifiques, il faudra aussi accepter des visions divergentes sur la qualité de l'enseignement. Ce qui est dit ici à propos de la qualité et partant, la valeur de l'enseignement n'est pas sans importance pour l'évaluation de l'équivalence entre les différents concepts d'enseignement.
Même si la possibilité existait de dégager un concept de qualité minimal et général, qui laisse en outre une marge aux différents concepts pédagogiques et éducatifs (donc en ce compris les concepts " spécifiques "), on n'a certainement pas trouvé un tel concept neutre dans les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret sur l'enseignement fondamental.
La possibilité qui a été prévue de proposer un éventail d'objectifs de développement et objectifs finaux alternatifs, en est la preuve.
2.1.2. La capacité de fonctionner au sein de la société et le développement de la personnalité.
" Les objectifs de développement et objectifs finaux réfèrent aux compétences de base des jeunes enfants, qui devraient certainement être développées selon l'autorité. On part du principe que cela permet de jeter les fondements du développement de leur personnalité, de leur fonctionnement au sein de la société et de leur processus d'apprentissage. (...). L'enseignement qui encourage ce développement au sens large doit chercher ses repères dans le monde dans lequel l'enfant fonctionne(ra). Ce lien avec la réalité est d'importance cruciale et justifie le choix des compétences visées dans les objectifs de développement et objectifs finaux. (...). Les objectifs de développement et objectifs finaux sont formulés dans la mesure du possible en termes de compétences. Une compétence fait référence a la capacité de l'enfant à approcher une certaine situation réaliste. " (38).
(38) Doc. impr., Vlaamse Raad, 583 (1993-1994), n° 5, p. 10.
Les objectifs finaux visent ainsi à jeter les fondements du développement de la personnalité humaine et de son fonctionnement au sein de la société.
Le Traité sur les Droits de l'Enfant stipule lui aussi que l'enseignement doit viser l'épanouissement général de la personnalité humaine (39).
(39) Article 29; voir aussi article 26 DUDH et article 13 IVESCR : " l'enseignement visera le plein épanouissement de la personnalité humaine ... ".
Se pose alors la question de savoir ce qu'il faut entendre par " la personnalité humaine ". Ainsi, Allport a rassemblé (40) quarante-neuf définitions différentes de la notion de " personnalité ". Si l'enseignement veut effectivement viser le plein épanouissement de la " personne humaine ", il doit au moins être fondé sur un concept de la nature humaine, de sa personne, etc.. Il doit en d'autres termes se baser sur une certaine vision de l'homme. Cette image de l'homme peut difficilement être dissociée d'une vision philosophique plus large.
(40) Allport, George W., Persönlichkeit, Struktur, Entwicklung und Erfassung der menschlichen Eigenart, cité dans Leber, S., Die Menschenkunde der Waldorfpdagogik, Anthropologische Grundlagen der Erziehung des Kinedes und Jugendlichen, Stuttgart, 1993.
Il s'ensuit que toute forme d'enseignement qui se veut conforme à ce droit fondamental à l'enseignement doit s'appuyer implicitement ou explicitement sur une image de l'homme à situer dans un contexte philosophique. Dans toute forme d'enseignement qui veut contribuer au développement de la personne humaine, on peut présumer l'existence d'une certaine image de l'homme. Si celle-ci n'est pas explicitée, on peut à juste titre faire état d'une " image de l'homme dissimulée ou larvée ".
Dans la brochure DVO, nous lisons qu'il " s'agit au fait (lors de la définition des objectifs finaux) d'une théorie plus poussée sur la notion de qualité, compte tenu de la situation historico-spatiale de l'enseignement flamand et de l'équilibre entre les intérêts des élèves et jeunes d'une part, et ceux de la société d'autre part. Autrement dit, le développement de la personnalité des élèves doit être encouragé, compte tenu toutefois des intérêts légitimes de la société " (41).
(41) DVO, De Eindtermen, p. 14.
Lorsque l'enseignement vise aussi la capacité de " fonctionner au sein de la société ", cela suppose non seulement un concept de l'homme (image de l'homme) mais aussi une vision de la société (idéale ?). Car on ne peut répondre à la question de savoir comment l'homme doit (pouvoir) fonctionner au sein de la société, sans envisager la question quant au fonctionnement optimal de la société. Outre une vision de l'homme, il faut aussi supposer une vision de la société.
A cette fin, certains choix sont opérés. Le fait que le " développement de la personnalité " et la " capacité de fonctionner au sein de la société " (plus particulièrement pour tenir compte des intérêts de celle-ci) sont dans une certaine mesure considérés comme deux tendances opposées, est la meilleure illustration des choix concernant la vision de l'homme et de la société.
En effet, la capacité de " fonctionner au sein de la société " répond-elle partiellement ou totalement aux besoins de l'enfant ou du jeune ou aux besoins de la société elle-même.
Et si elle répond aux besoins de l'enfant ou du jeune, fait-elle partie du développement de la personnalité ou s'agit-il plutôt d'un complément indispensable.
En d'autres termes, dans quelle mesure le développement de la personnalité et la " capacité de fonctionner au sein de la société " coïncident-ils. Dans quelle mesure s'agit-il de tendances opposées entre lesquelles il faut trouver un " équilibre " ?
Et de manière plus approfondie : la personnalité humaine ou l'individualité se développent-elles à travers et grâce à l'éducation au sein d'une société concrète ou l'éducation forme-t-elle la personnalité au sein d'une société concrète ? La vision selon laquelle l'enseignement doit viser le plein épanouissement de la personne humaine peut en effet aussi se concevoir sous un angle utilitaire et instrumental.
La position que l'on choisit (et doit choisir dans la mesure où on veut donner un fondement à l'enseignement) dépendra de la vision de l'être humain et de son développement d'une part (image de l'homme) et d'autre part de la vision de la société, plus particulièrement la cohésion entre la personne et la société (l'image de la société). Tout cela détermine de manière décisive le choix de ce qu'on qualifie dans ce contexte d'" objectifs essentiels de l'enseignement ".
2.2. Le concept des objectifs finaux eux-mêmes.
Les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er du décret sur l'enseignement fondamental ne sont pas un mélange arbitraire d'objectifs isolés, non liés. Ils ont été formulés à partir d'un certain concept de la qualité de l'enseignement, de l'être humain et de son développement, et dans la lignée de ces concepts, de la " bonne " société et de la relation attendue entre la société et ses membres. Les objectifs de développement et objectifs finaux dans leur ensemble ne peuvent viser la réalisation des objectifs précités que dans la mesure où une définition concrète est conférée aux notions " qualité de l'enseignement ", " développement de l'être humain ", " le fonctionnement (souhaité ?) au sein de la société ".
Comme l'indiquent en partie les " principes généraux " et les " principes par discipline " (42), les objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44, § 1er, du décret sur l'enseignement fondamental s'inspirent de certains principes pédagogiques et éducatifs (qui présentent évidemment un lien avec ce qui précède).
(42) " Toelichting aan de Vlaamse Regering bij de ontwikkelingsdoelen en eindtermen van het Gewoon Kleuter- en Lager Onderwijs ", Doc. impr., Vlaamse Raad, 583 (1993-1994), n° 1, p. 261-314.
Les objectifs finaux qui sont poursuivis ou doivent être atteints par discipline partent d'une vision générale de la discipline, certainement en fonction des objectifs et concepts généraux.
Là encore, il convient de souligner que les objectifs de développement et objectifs finaux constituent un ensemble cohérent. Au sein du Vlaamse Raad, le Ministre a admis que " des amendements comportent le risque d'une perte de cohérence " (43).
(43) Doc. impr., Vlaamse Raad, 583 (1993-1994), n° 5, p. 5.
Les objectifs de développement et objectifs finaux concrets constituent un ensemble cohérent qui emprunte sa signification à ces objectifs sous-jacents et, en cette fonction, à leur cohésion avec les autres objectifs de développement et objectifs finaux.
Afin de pouvoir cerner le pourquoi de l'incompatibilité avec certains concepts propres et la marge insuffisante pour les directions d'école, il faut faire droit au concept des objectifs finaux et les approcher comme un ensemble cohérent. Une pondération de ou des arguments en faveur de chaque objectif final ignorerait l'essence même, tant des objectifs de développement et des objectifs finaux que de l'enseignement qui s'inspire de concepts pédagogiques et éducatifs spécifiques (et donc dérogatoires).
L'incompatibilité avec et le manque de marge pour le concept pédagogique propre s'appuie essentiellement sur la différence de concept quant aux objectifs de l'enseignement et des modalités permettant de les atteindre. Selon le Prof. Verstegen, il n'est pas possible de dissocier les deux critères : incompatibilité et marge insuffisante.
" Le caractère détailliste et compréhensif et l'incompatibilité potentielle quant au fond avec un projet d'éducation propre nous semblent tellement imbriques qu'il serait totalement artificiel de lire deux missions distinctes dans l'arrêt (...). " (44).
(44) Verstegen R., Eindtermen getoetst aan de grondwet, T.O.R.B., 1996-1997, n° 4, p. 234-235.
Dans le texte ci-après, chaque fois qu'il est fait référence à des objectifs finaux concrets, il faut donc toujours l'entendre comme un exemple.
Art. 3.1 N. 3. De Rudolf Steinerpedagogie.
Voor een goed begrip van de bezwaren van de Rudolf Steinerscholen, is een beknopte schets van de R. Steinerpedagogie onontbeerlijk.
3.1. Doelstellingen van de Rudolf Steinerpedagogie.
"Nicht gefragt soll werden : Was braucht der Mensch zu wissen und zu können für die soziale Ordnung, die besteht; sondern : Was ist im Menschen veranlagt und was kann in ihm entwickelt werden. Dann wird es möglich sein, der sozialen Ordnung immer neue Krfte aus der heranwachsenden Generation zuzuführen. Dann wird in dieser Ordnung immer das Leben, was die in sie eintretenden Vollmenschen aus ihr machen; nicht aber wird aus der heranwachsenden Generation das gemacht werden, was die bestehende soziale Organisation aus ihr machen will (45).
(45) Steiner, R., Freie Schule und Driegliederung, in "In Ausfuhrung der Driegliederung des sozialen Organismus", 1920, Der kommende Tag A.-G./Verlag, Stuttgart, p. 19. Ook opgenomen in "Steiner, R., Aufstze über die Driegliederung des socialen Organismus und zur Zeitlage 1915-1921", 1982, R. Steiner Verlag, Dornach/Schweiz, p. 37.
"De vraag is niet, wat de mens moet kunnen en weten teneinde zich in de bestaande sociale orde te kunnen voegen; maar wel, wat er in aanleg in de mens aanwezig is en in hem ontwikkeld kan worden. Dan wordt het mogelijk dat de opgroeiende generatie de maatschappij steeds nieuwe krachten toevoegt. Dan zal in deze maatschappij datgene leven, wat de in haar tredende volwaardige mensen scheppen; maar uit de opgroeiende generatie mag niet datgene gemaakt worden, wat de bestaande maatschappij van deze generatie maken wil." (46).
(46) Eigen vertaling.
In dit citaat wordt beknopt maar helder de doelstelling van de R. Steinerpedagogie weergegeven in haar verhouding tot de maatschappij. De opvoeding zal nooit uitgaan van abstracte, buiten de mens zelf gelegen doelstellingen, maar van de levende werkelijkheid van de opgroeiende mens.
Werkelijke doelstelling van alle opvoeding is de jonge mens zo ontwikkelen dat hij een innerlijk vrij en zelfstandig wezen wordt, dat in staat is de verantwoordelijkheid voor het eigen handelen op te nemen, ook in moreel opzicht. Jonge kinderen moeten niet opgevoed worden voor een maatschappij zoals die er nu uitziet, maar zoals die er binnen twintig of dertig jaar zal uitzien.
Maar niemand kan voorspellen hoe dat zal zijn. Het opvoeden om in de maatschappij te kunnen functioneren kan dus op niets anders neerkomen dan op het zo optimaal mogelijk ontplooien wat aan mogelijkheden in elk kind besloten ligt. De mens zelf en de samenleving zijn het best gebaat bij mensen die in staat zijn om als verantwoordelijk individu in die samenleving keuzes te maken, te oordelen en die hun talenten kunnen inzetten en verder ontwikkelen of er nieuwe ontwikkelen, hoe de samenleving zich ook ontwikkelt, wat ook dan de echte maatschappelijke noden en vragen zullen zijn.
"In een dergelijke toestand van onzekerheid blijft er eigenlijk maar één mogelijkheid open, namelijk jonge mensen niet af te richten op een bepaald doel of op zogenaamde eisen van de toekomst, maar om ze binnen de grenzen van hun eigen wezen en kunnen een dermate hoog niveau te laten bereiken, dat ze in zichzelf en vanuit zichzelf de middelen en wegen kunnen vinden om zich in het leven staande te houden. Het kan niet de taak van de nu levende generatie zijn de marsroute voor de volgende generatie uit te stippelen. Het doel moet veeleer zijn voor elke jonge mens de mogelijkheid te scheppen voor innerlijke vrijheid (...) om hem zelfkritiek en zelfvertrouwen te geven en als laatste die krachten in hem te ontplooien, waardoor hij in de toekomst zelfbewust zal kunnen handelen." (47).
(47) Lindenberg, C., Vrije scholen, leren zonder angst - zelfbewust handelen", 1977, Vrij Geestesleven, Zeist.
Hieruit kan geenszins de opvatting afgeleid worden als zou het onderwijs niet moeten voorbereiden op het maatschappelijke leven. Integendeel, de vermogens van de jonge mensen worden zo ontwikkeld dat ze een authentieke, persoonlijke bijdrage aan de samenleving kunnen geven en dat de wil behouden blijft zich permanent te ontwikkelen. Het ontwikkelen van datgene wat aan vermogens in elke jonge mens besloten ligt, is tevens het beste wat opvoeding en onderwijs aan de gemeenschap kunnen bijdragen. Hieruit blijkt reeds dat de R. Steinerpedagogie uitgaat van een open maatschappijbeeld, waarbij het maatschappelijke leven niet de afspiegeling is van een vooropgezet toekomstplan, maar het plastische en immer bewegende resultaat van datgene wat de individuele mensen aan sociale en morele impulsen in vrijheid aan de gemeenschap bijdragen.
De R. Steinerpedagogie is er uitdrukkelijk niet op gericht door middel van opvoeding en onderwijs een vooropgesteld mens- en maatschappijbeeld te realiseren. Kenschetsend zou de doelstelling van de R. Steinerpedagogie kunnen omschreven worden als het ontwikkelen van potentialiteit. Het gaat niet in de eerste plaats om de aangeleerde kennis, inzichten en vaardigheden op zich. Hierover mogen echter geen misverstanden ontstaan. Uiteraard kan deze potentialiteit maar ontwikkeld worden door middel van het verwerven van concrete kennis, inzichten, vaardigheden en attitudes. Het betekent onder meer dat er gestreefd wordt naar een zo groot mogelijke veelzijdigheid en een brede ontwikkeling. Men kan inderdaad niet als een vrij en verantwoordelijk individu functioneren in een concrete samenleving wanneer bepaalde inzichten en kennis ontbreekt en bepaalde vaardigheden niet worden beheerst.
Maar het realiseren van de basisdoelstelling (een zelfstandig, vrij en verantwoordelijk individu worden) kan ten vroegste bij het aantreden van de volwassenheid gesitueerd worden. Het gaat niet op dit "eindbeeld" naar de kinderwereld te extrapoleren of te transponeren en dit zo in directe zin na te streven. In de R. Steinerpedagogie wordt de ontwikkelingsweg niet "retrograde" vanaf het eindresultaat uitgestippeld, maar wordt van het concrete kind afgelezen wat aan de orde is.
Zoals verder zal uiteengezet worden, steunt de R. Steinerpedagogie op de visie dat de ontwikkeling van een kind kwalitatief verschilt naargelang de leeftijd. Dat betekent in deze context dat de vermogens die bijvoorbeeld tijdens de kleutertijd of lagere schooltijd best ontwikkeld worden niet in rechtstreekse zin op het bereiken van dit einddoel zijn gericht, maar bijvoorbeeld in latere fasen omgevormd moeten worden.
Dit brengt mee dat de essentie van de R. Steinerpedagogie slechts ten dele in eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen kan gevat worden. In die zin zijn de meeste ontwikkelingsdoelen en eindtermen te bezien als de uiterlijke oppervlakte verschijnselen van onderliggende ontwikkelingsprocessen.
De R. Steinerpedagogie steunt noodzakelijkerwijze op een welbepaald mensbeeld. Zoals reeds aangegeven is het mogelijk te werken aan de ontplooiing van de menselijke persoon (cf. recht op onderwijs) zonder daarbij uit te gaan van een welbepaalde visie over de aard van de menselijke persoon en zijn ontwikkeling. Deze mensvisie hangt samen met een bredere wereld en maatschappijvisie (i.c. de antroposofie).
Het kan echter niet genoeg beklemtoond worden dat deze visie als dusdanig niet wordt onderwezen. Het onderwijs is er geenszins op gericht dat de leerlingen zich deze levensbeschouwing eigen zouden maken, laat staan zouden aanhangen (48). Het is immers de bedoeling de jongere zover te brengen dat hij in staat is als volwassene de eigen verdere ontwikkeling zelf in handen te nemen en in vrijheid en zelfverantwoording keuzes te maken inzake opvattingen, sociaal en moreel engagement enz.
(48) Leber, S., Weltanschauung, Ideologie und Schulwesen - Ist die Waldorfschule eine Weltanschauungsschule ?, Stuttgart, 1989.
3.2. Rudolf Steinerpedagogie en mensbeeld
De opdracht van het onderwijs is inderdaad om te werken aan de ontwikkeling van de hele persoonlijkheid van het kind.
Dit is in feite de enige doelstelling van de R. Steinerpedagogie. Maar de vraag hoe het onderwijs daar best kan in slagen, hangt af van de concrete opvatting over de mens en zijn verbinding met de wereld.
De R. Steinerpedagogie steunt uitdrukkelijk op een mensbeeld : ze gaat uit van een specifieke antropologie.
Het is dan ook geen toeval dat Rudolf Steiner in 1919, bij de oprichting van de eerste "Waldorfschool" te Stuttgart de hoofdbrok van de voorafgaande lerarencursus wijdde aan "menskunde" (49). De methodisch-didactische aanwijzingen en voorbeelden handelen in eerste instantie over uitdieping en de concrete toepassing van deze menskundige inzichten (50).
(49) Steiner, R., Antroposofische menskunde als basis voor de pedagogie, Vrij Geestesleven, Zeist, 1984.
(50) Steiner, R., Opvoedkunst, methodisch-didactische aanwijzingen, Vrij Geestesleven, Zeist, 1987.
Steiner, R., Praktijk van het lesgeven, werkbesprekingen met leraren, Vrij Geestesleven, Zeist, 1989.
In wat volgt wordt getracht dit mensbeeld dat aan de R. Steinerpedagogie ten grondslag ligt te beschrijven. Bij deze schets wordt uitgebreid gebruik gemaakt van het degelijke overzichtswerk van Stefan Leber, "Die Menschenkunde der Waldorfpdagogik" (51). Er zal daarom in wat volgt niet telkens naar dit werk gerefereerd worden.
(51) Leber, S., Die Menschenkunde der Waldorfpdagogik, Anthropologische Grundlagen der Erziehung des Kindes und Jugendlichen, Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1993.
De antroposofie gaat als kennisvorm in op de hele mens, zoals ze deze naar lichaam, ziel en geest gedifferentieerd, wil begrijpen (52). In die zin is het antroposofische begrijpen van de mens een poging om tot een samenhangend inzicht in het wezen van de hele mens te komen.
(52) De belangrijkste Werken waarin R. Steiner deze antropologie heeft uitwerkt zijn Theosofie (1904), Zeist, 1985 en Wetenschap van de geheimen der ziel (1910), Zeist, 1989.
Het lichaam is het organisme waardoor het innerlijke wezen van de mens "weet" krijgt van de wereld, doordat de zintuigen de verschillende kwaliteiten van de wereld ontsluiten. Deze zintuiglijke indrukken worden door een innerlijke ziel ontvangen, bewerkt en in betrekking tot het innerlijke beleven geplaatst, doordat ze b.v. het aangename van het onaangename onderscheidt. Kenmerkend voor deze beleving is het op zichzelf betrokken zijn van een subject. Dit beleven onderscheidt zich kwalitatief van al het lichamelijke, doordat het zich steeds manifesteert in het betrokken zijn op zichzelf of op iets anders (voorstellingen, herinneringen, wensen, angsten...).
De mens is echter in staat om, boven datgene uit wat hem behaagt, aantrekt, afstoot of nuttig lijkt, de wetmatigheden in de verschijnselen te (h)erkennen en zo door te dringen in het hem vreemde. Hierin toont zich de werkzaamheid van de menselijke geest. De geestelijke werkzaamheid verheft de mens boven het louter persoonlijke in zijn betrekkingen met de wereld, tot in het algemeen objectieve, waardoor de mens de begrenzing van het op zichzelf gericht zijn, overstijgt. Deze geestelijke dimensie van de mens wordt als "ik" aangeduid.
Het menselijk lichamelijke vertoont drie kwalitatieve kenmerken : het zintuiglijke waarneembare en het ruimtelijk tastbare (het materiële), het leven en de daarmee verbonden levensprocessen (groei, gezondheid/ziekte...) en de aan de zintuiglijke waarneming gebonden gewaarwordingen.
Het grondgegeven van de ziel is het lust- en het leedgevoel. De grondkrachten van de werkzaamheid van de menselijke ziel zijn de sympathie en de antipathie. Deze werkzaamheid toont zich als gevoel.
Hierdoor wordt begrijpelijk dat de mens een gemeenschapswezen is (zoön politikon), ook zonder uitwendige noodzaak. Elk psychisch fenomeen kenmerkt zich immers door zijn "intentionele betrokkenheid". In het antroposofische mensbeeld leeft de menselijke ziel als midden tussen lichaam en geest en is zij met beide verbonden. Door haar verbondenheid met het lichaam heeft de ziel deel aan de vergankelijkheid van de wisselende indrukken en gewaarwordingen enerzijds. Ook de eigen lichamelijkheid kan beleefd worden als welbehagen of pijn. Door het denken kan de ziel anderzijds deelhebben aan de blijvende wetmatigheden, aan de waarheid. Ook daarbij kan de ziel vreugde of verdriet beleven.
Wat de verbinding tussen het psychische en het lichamelijke betreft, wordt er in de R. Steinerpedagogie veel belang gehecht aan de specifieke samenhang die bestaat tussen de denkactiviteit en het zenuw-zintuigstelsel; het gevoelsleven en het ritmisch functionerend ademhalings- en de bloedsomloopstelsel en tussen de wilsactiviteit en het stofwisselings- en bewegingsapparaat (53).
(53) Steiner, R., Von SeelenrÝtseln (1917), Dornach, 1983.
De kern van de menselijke geest tenslotte is zijn individualiteit, zijn "ik".
Het "ik" van de mens heeft twee te onderscheiden eigenschappen, die samen het wezen van de mens uitmaken. Enerzijds is er het vermogen om zich met de eigen (scheppende) werkzaamheid te identificeren en anderzijds het vermogen om zich van het door hemzelf voortgebrachte (na verloop van tijd) weer (deels) te distantiëren. Het "ik" van de mens steunt op de continuïteit van het bewustzijn, over het zich identificeren en distantiëren heen. Beide polariteiten worden verbonden door het on-deel-bare, de in-divi-dualiteit. Het "ik" verschaft enerzijds continuïteit aan het bewustzijn als de kracht die de gebeurtenissen verbindt tot "biografie". Anderzijds stuwt het "ik", als innerlijk geestelijk wezen van de mens, zich boven het heden uit waardoor het "ik" zich kan ontwikkelen en rijpen. Dit menselijke streven, dat te maken heeft met de menselijke vervolmaakbaarheid, kan niet tot uiterlijke of lichamelijke voorvallen herleid worden : het is van geestelijke aard. De menselijke individualiteit ligt minder in de inhouden waarmee hij zich bezig houdt, in de wijze waarop en kracht waarmee dit gebeurt als ook in de wijze waarop hij zich er weer van losmaakt om, verder ontwikkeld of gerijpt, zich opnieuw met een werkzaamheid te identificeren.
In de gewaarwording van het eigen wezen ligt steeds een eerste bewustzijn een eigen wezen te zijn : dit bewustzijn verschijnt als zelfbewustzijn. Door het zelfbewustzijn ervaart de mens zichzelf als een zelfstandig wezen, als "ik". De opgave van de opvoeding bestaat erin datgene in de mens te ontwikkelen wat als individualiteit in de mens besloten ligt.
De R. Steinerpedagogie steunt op een mensbeeld dat de mens als totaliteit wil begrijpen. Dit impliceert dat de geestelijke, psychische en biologische dimensies van de mens niet herleid kunnen worden tot de wetmatigheden van zijn fysieke dimensie.
Deze dimensies geven ruwweg vier kwalitatief onderscheiden en niet-reduceerbare zijnscategorieën aan :
- het anorganische zijn (de dode materie);
- het organische zijn (het levend zijn);
- het psychische zijn (het bezield of bewust zijn);
- het geestelijke zijn (het zelfbewust zijn).
Een hoger niveau vooronderstelt steeds de aanwezigheid van de onderliggende niveaus, maar kan er nooit toe herleid worden. Deze categorieën bestaan niet afzonderlijk doch doordringen elkaar onderling, zowel in de globale werkelijkheid als bij de afzonderlijke fenomenen.
Het onderscheiden van deze zijnskwaliteiten is zowel van belang voor het begrijpen van de mens als voor het begrijpen van de wereld. Beide aspecten hebben vanzelfsprekend hun belang voor de R. Steinerpedagogie (cf. de menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen bij de verschillende leergebieden).
3.3. De ontwikkeling van het kind.
De R. Steinerpedagogie kan men gerust karakteriseren als een ontwikkelingsgerichte pedagogie. Het volstaat immers niet te vertrekken van een bepaald mensbeeld. Om op te voeden en te onderwijzen is er ook inzicht nodig in de wetmatigheden die een rol spelen bij de ontwikkeling van het kind tot volwassene. Uiteraard is de visie op de ontwikkeling van het kind in dit mensbeeld ingebed.
De R. Steinerpedagogie steunt op de opvatting dat het kind zich ontwikkelt door een samenspel van rijping en leren. Maar bij de rijping gaat het niet enkel om biologische of op biologische elementen steunende psychische groei- en differentiatieprocessen, maar om de ontwikkelingswetmatigheden van lichaam, ziel en geest in hun onderlinge samenhang.
Wetmatigheden van het rijpingsproces, geformuleerd op basis van observaties en experimenten (o.a. Gesell (54) en McGraw (55)), ondersteunen meerdere uitgangspunten die aan de R. Steinerpedagogie ten grondslag liggen :
(54) O.a. - Gesell, A., Maturation and the patterning of behavior. In Murchison, C. (red.) A handbook of child psychology, Worcester, 1933.
- Gesell, A. en Thompson, H., The psychology of early growth including norms of infant behavior and the method of genetic analysis, New Haven, 1938.
(55) O.a. - McGraw, M.B., Growth : A study of Johnny en Jimmy, New York, 1935.
- McGraw, M.B., Challenges for students of infancy, in Lipsitt, L.P. (red); Advances in Infancy Research, Norwood, 1983.
1. Bepaalde vaardigheden en vermogens kunnen slechts in een bepaald ontwikkelingsstadium bereikt worden. Ze kunnen niet vroeger verworven worden.
2. Er zijn ook vaardigheden en vermogens die weliswaar door specifiek onderricht reeds vroeger kunnen bijgebracht worden, maar er blijkt nergens uit dat deze vroegere, na langere oefentijd verworven vaardigheden uiteindelijk beter worden verricht dan bij die kinderen die de vaardigheid op het "normale" tijdstip hebben verworven.
3. Sommige te vroeg aangeleerde vaardigheden worden verworven op basis van eerdere, voor de vaardigheid minder gunstige functies.
4. Bepaalde vaardigheden of vermogens die te vroeg worden ontwikkeld, worden slechts ontwikkeld ten koste van andere dingen.
5. Ook het te laat ontwikkelen van bepaalde vaardigheden en vermogens is nadelig. Veel vaardigheden kunnen, eens de "gevoelige" periode voorbij is, niet of nauwelijks nog geleerd worden. Daarom is het van het grootste belang aan de ontwikkeling van deze vermogens voldoende tijd te besteden en het kind voldoende ruimte te geven voor de ontwikkeling van deze vermogens.
In de antropologie waarop de R. Steinerpedagogie steunt, kan de ontwikkeling van het kind beschreven worden als verlopend in kwalificatief te onderscheiden stadia. Hoewel de ontwikkeling een permanent proces is en een kind in het begin van een stadium volstrekt anders is als een kind halverwege of naar het einde toe, zijn er toch voldoende gronden om aan deze indeling de nodige relevantie te verschaffen voor het pedagogisch handelen.
Er treden immers veranderingen op in het gedrag, in de waarneming, in de begripsvorming, in de lichamelijke ontwikkeling, in de beweging enz., die van doorslaggevende aard zijn voor de kwantitatieve en kwalitatieve vormgeving van de pedagogische werkzaamheid.
Opvattingen die de ontwikkeling in fasen willen begrijpen, worden in het hedendaagse wetenschappelijke veld enigszins gemarginaliseerd. Toch blijkt onmiskenbaar dat in uiteenlopende ontwikkelingspsychologische benaderingen (56) doorgaans dezelfde leeftijden (b.v. de leeftijden van 7-10-12-14 jaar) op de voorgrond treden als scharnier- of culminatiepunt.
(56) B.v. die van Jean Piaget, Otto Tumlirz, Charlotte Bühler, Adolf Busemann, Oswald Kroh, Rudolf Steiner e.d.
Maar of dergelijke scharnierpunten al dan niet beschouwd worden als de markering tussen twee ontwikkelingsfasen, hangt af van het belang dat men hecht aan de veranderingen die zich omstreeks die leeftijd voordoen of aan de nieuwe verhoudingen die binnen het kind zijn ontstaan na geleidelijk voltrokken veranderingen. Het belang dat men hecht aan concrete fenomenen en de duiding die men eraan wil geven, worden onvermijdelijk sterk bepaald door het al dan niet geprononceerde mensbeeld van waaruit men de fenomenen wil begrijpen en/of verklaren.
In de jaren vijftig en zestig (althans in de V.S.) domineerde de leertheorie in meerdere opzichten psychologie en gaf zij vorm aan de ontwikkelingspsychologie (57). De leertheorie heeft onmiskenbaar behavioristische wortels (58). Het behaviorisme won aan invloed binnen de ontwikkelingspsychologie (59) maar kende ook vele tegenstanders. De verklaringsmodellen waren overwegend van mechanistische aard, gericht op normering en controle. Op enkele uitzonderingen na was "de bestudering van de cognitieve ontwikkeling sterk bepaald door en vastgeroest in de traditionele stimulus-respons leeroriëntatie van die periode" (60). Eveneens onder invloed van de leertheorie deed het experiment zijn intrede en vrij snel verkreeg het laboratorium-experiment een centrale plaats (61).
(57) Parke, R.D., Ornstein, P., Rieser, J. en Zahn-Waxler, C. The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, in Parke, R.D,... (et al.), A century of Developmental Psychology, Washington, 1994, p. 5.
(58) Stone, L.J. en Church, J., Beknopte ontwikkelingspsychologie, Amsterdam, 1918, p. 104.
(59) Parke, R.D.,... (et al.), The past as prologue : an overview of a centra of developmental psychology, p. 16, (zie ook Koops, W., en van der Werff (red.), Overzicht van de empirische ontwikkelingspychologie, deel 1, Grondkenmerken van het vak, Groningen, 1988).
(60) Parke, R.D.,... (et al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 7 (e.v.).
(61) Parke, R.D.,... (et al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 38.
In het hedendaagse onderzoek winnen de "organische" (62) verklaringsmodellen weer veld op de mechanistische modellen. Verklaring en beschrijving worden weer de hoofddoelstellingen van de theorievorming. "Maar er is een versnippering ontstaan van minitheorieën, in plaats van één enkele dominante positie of theoretisch kader, en elk van deze kleinschalige theorieën verklaart slechts een beperkt aantal aspecten. Dit terrein- specifieke karakter van de theorieën is een van hoofdkenmerken van de hedendaagse periode." (63). De nood aan nieuwe overkoepelende paradigma's wordt door de hierboven geciteerde auteurs sterk aangevoeld.
(62) De Engelse tekst spreekt van "organismic".
(63) Parke, R.D.,... (et al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 49 (e.v.).
Hoe dan ook, in het wetenschappelijke denkveld is er toch nog ruimte voor een fasetheorie. Het is "Tot op heden een omstreden vraag of ontwikkeling een continu proces is of in fasen verloopt, die door relatief constante en een bepaald tijd durende gedrags- en belevingswijzen gekenmerkt zijn.
(...) In de jaren zestig en zeventig had de Duitse ontwikkelingspsychologie als gevolg van een sterkere oriëntering op het Angelsaksische onderzoek, fasetheoriën als verouderd en achterhaald verklaard. (...) Ondanks deze kritische stromingen heeft het concept der fasetheorie ook in de hedendaagse ontwikkelingspsychologie verder betekenis. Vooral met de overgang van een behavioristisch georiënteerde leer- en socialisatietheorie naar een structuralistische cognitietheorie in de jaren zestig, heeft ze een heropleving ondergaan. (...) Vandaag benadert men faseconcepten weer met grotere tolerantie. (...) De beschouwingswijze van het faseconcept is macroscopisch en statisch en vergemakkelijkt het overzicht op de ontwikkeling als geheel." (64).
(64) Wieckzerkowski, W., en zur Oeveste, H., Lehrbuch der Entwicklungspychologie, deel 1, Düsseldorf, 1982, p. 63-69 (e.v.).
Zoals reeds aangegeven baseert de R. Steinerpedagogie zich op een poging de mens te begrijpen als geheel.
Immers, elke theorie over de menselijke ontwikkeling - groot of klein - interfereert onvermijdelijk met een filosofisch denkkader, met name het mensbeeld.
3.3.1. Eerste ontwikkelingsstadium : van de geboorte tot de leeftijd van 6-7 jaar.
Dat het zevende levensjaar een belangrijk scharnierpunt is in de menselijke ontwikkeling werd ook door Piaget vastgesteld : "De gemiddelde leeftijd van zeven jaar, die samenvalt met het begin van de eigenlijke schoolleeftijd, geeft een beslissende wending aan in de geestelijke ontwikkeling. Op alle zo complexe terreinen van het psychisch leven - of het nu gaat om de intelligentie of om het affectieve leven, om de sociale betrekkingen of om de echt individuele activiteit - op al die gebieden is men getuige van het verschijnen van nieuwe organisatievormen, die de constructies welke in de loop van de vorige periode geschetst werden, voltooien en een stabieler evenwicht ervan verzekeren. Een ononderbroken aaneenrijging van nieuwe constructies treedt daarbij aan het licht." (65).
(65) Piaget, J., Zes psychologische studies, Deventer, 1969.
In deze eerste periode treedt de vorming van het menselijke lichaam het sterkst op de voorgrond. Niet alleen het wonderlijke oprichtingsproces en onder invloed hiervan de vorming van de rechtopstaande menselijke gestalte (o.a. vormgeving van wervelkolom met de dubbele S-vorm, de positionering van been- en voetgewrichten) vindt in deze eerste periode plaats, maar ook de organisatie van het ganse zenuwstelsel en orgaanconstitutie.
In de eerste levensjaren verloopt de ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel vrij spectaculair. "In een relatief korte periode (vanaf één tot anderhalf jaar) treedt een fenomenale groei en ontwikkeling op (de hersenen van een kind van anderhalf jaar zijn driemaal zo zwaar als bij de geboorte), het aantal onderlinge verbindingen tussen zenuwcellen neemt met vele tienduizenden miljarden toe, in belangrijke mate onder invloed van prikkels vanuit de buitenwereld. De zenuwcellen groeien en veranderen en dit wordt voornamelijk bepaald door de stroom van informatie die door de zintuigcellen wordt aangevoerd." (66).
(66) Schadé, J.P. Onze hersenen, Het spectrum, 1984.
De verknoping van de hersencellen verloopt door "ervaringsafhankelijke" rijping. Immers, de mens wordt met alle zenuwcellen (ongeveer 40 miljard) geboren, doch de verbindingen tussen deze zenuwcellen zijn nog zeer primitief.
Hierdoor wordt begrijpelijk waar Steiner op doelde met de uitspraak dat in het eerste derde deel van deze levensfase vooral het met het hoofd verbonden zenuw-zintuigstelsel tot ontwikkeling komt en dat hierbij de omgeving alsook de houding van de "opvoeder" van immens belang is (67).
(67) Zie o.a. ook Steiner, R., Die gesunde Enwickelung des Menschenwesens - Eine Einführung in die anthroposofische PÝdagik und Didaktik, Dornach, 1989, en Steiner, R., Menskunde, pedagogie en kultuur, Amsterdam, 1997, p. 70.
"In de eerste levensfase, tot aan de tandenwisseling is het kind (...) in meer dan overdrachtelijke zin helemaal zintuig. Het is tot op zekere hoogte helemaal hoofd, en heel zijn ontwikkeling gaat uit van het zenuw-zintuigstelsel. Daar ligt de herkomst van de vormende krachten van het gehele organisme. Het zenuw-zintuigstelsel vervult als hoofrolspeler het gehele organisme, en alle indrukken van de buitenwereld gaan tot in het gehele organisme, terwijl zij in het latere leven fysiek slechts in de periferie van het zintuigstelsel, en verder in het lichaam alleen maar zielsmatig aanwezig zullen zijn." (68).
(68) Steiner, R., Geestelijke grondslagen voor de opvoedkunst (tien voordrachten gehouden te Oxford in 1922), Vrij Geestesleven, 1930, p. 59.
Tijdens de eerste drie levensjaren leert het kind doorgaans eerst rechtoplopen. Vanuit een innerlijke kracht overwint het kind de zwaarte. De armen worden vrij en zijn niet langer nodig voor de voorbeweging. Vervolgens ontstaat het taalvermogen uit en in samenhang met de beweging. Het taalvermogen geeft het kind niet enkel de mogelijkheid tot communicatie, maar maakt ook een eerste vorm van kinderlijk denken mogelijk. Dit denken is voor alles nog een beelddenken, met een zeer lage abstractiegraad. Het gaat nog geenszins om een theoretisch-abstract denkvermogen. Daarna, rond het derde levensjaar toont zich een eerste vorm van pril zelfbewustzijn, wanneer het kind zichzelf met het woord "ik" aanduidt (69).
(69) König, K., Die ersten drei Jahre des Kindes, Stuttgart, 1989.
Het jonge kind neemt alles op uit zijn omgeving en wat het uit deze omgeving opneemt, werkt vormend op zijn ganse constitutie in : "Tot aan het wisselen der tanden, omtrent het zevende jaar, heeft het menselijk lichaam een taak aan zichzelf te verrichten, die wezenlijk verschilt van alle taken, welke in andere levensfasen volbracht moeten worden. De fysieke organen moeten in deze rijd bepaalde vormen aannemen, hun structuur moet gericht worden volgens de tendensen die hun speciale functie meebrengt. Later groeien de organen uit, maar zolang als dit groeien doorgaat, geschiedt het volgens het vormmodel, dat zich voor elk orgaan tot aan dat moment van de tandenwisseling heeft ontwikkeld." (70).
(70) Steiner, R., Opvoeding van het kind in het licht van de antroposofie, Vrij Geestesleven, 1986, p. 31-32.
Datgene wat "bemiddelt" tussen de uiterlijke, waargenomen omgeving en de innerlijke, vormende werkzaamheid, is de kracht van de nabootsing.
"Het kind, dat in de omgeving van de volwassene opgroeit is echter een imitator van ook maar de lichtste fysieke toestand van de opvoeder. Het vormt zich helemaal naar de gelaatsuitdrukking, naar dat wat het waarneemt, naar de manier waarop de volwassene bezorgd, bekommerd spreekt, naar de bezorgde wijze waarop hij waarneemt, omdat het kind immers helemaal zintuig is." (71).
(71) Steiner, R., Geestelijke grondslagen voor de opvoedkunst, p. 60.
"Wat er in zijn stoffelijke omgeving voorvalt, bootst het kind na en door de activiteit van het nabootsen worden zijn fysieke organen in de vormen gesmeed, die dan als model behouden blijven." (72).
(72) Steiner, R., Opvoeding van het kind in het licht van de antroposofie, p. 32.
Het is belangrijk voor de vormende kracht van de nabootsing dat de omgeving (in ruimte en tijd) van het kind voor het kind begrijpbaar en overzichtelijk is en niet beleefd moet worden als een volstrekt structuurloos en onvoorspelbaar gegeven (zoals onze huidige leefwereld in veel opzichten is). De gewoonten in het dagelijks leven en de vaste patronen in de omgeving worden opgemerkt door het jonge kind. Vanaf het derde levensjaar krijgt het kind met zijn denken geestelijk vat op zijn omgeving en raakt het vertrouwd met de wetmatigheden van ruimte en tijd. Ze geven het kind houvast en zelfzekerheid.
Het is dan ook van het grootste belang zorg te dragen voor de vaste gewoonten en ritmes in het leven (dag-, week-, jaarritmes, vaste gewoonten, herhaling).
Steiner kenmerkt dit tweede deel (van het derde tot het vijfde levensjaar) van deze fase als de tijd waarin, na het zenuw-zintuigstelsel, vooral het borstgebied (ademhalingsstelsel) tot ontwikkeling komt. Lievegoed, kinderarts en sociaalpsycholoog, spreekt hier van "de eerste vulling", waarbij in de kinderlijke gestalte de romp meer gaat domineren (73).
(73) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, Zeist, 1983, p 30.
Voor de structurering van het kinderlijke denken is het van wezenlijk belang het kind "juiste" indrukken aan te reiken. Het spelmateriaal van het kind bepaalt deze ontwikkeling in sterke mate. Samen met het kinderlijke geheugen ontwaakt rond dat derde levensjaar de kinderlijke fantasie (74). Het kinderlijke geheugen werkt nog heel sterk associatief. Het kind kan nog niet vrij en doelgericht herinneringen oproepen. Herinneringsbeelden ontstaan in hoofdzaak naar aanleiding van uiterlijke gebeurtenissen of waarnemingen. Het kinderlijke denken legt verbanden tussen de verschillende waarnemingen, ziet samenhangen, overeenkomsten en verschillen. Maar de ordening die het kind in zijn wereld aanbrengt, is volledig op de eigen beleving gesteund.
(74) Jafke, F., Spielen und arbeiten im Waldorfkirdergarten, Stuttgart, 1991, p. 13.
Ook de fantasie blijft in zekere zin nog "uiterlijk". Het kind ziet in een stok een paard of een vislijn. Deze zich ontplooiende fantasie is echter geen "fantasterij". De uiterlijke werkelijkheid wordt beleefd en geordend met de fantasie. "Realiteit en fantasie zijn bij de kleuter in de meeste gevallen verwisselbaar. (...) Voor de jonge kleuter (3 jaar) is spelen geen acteren en het is ook niet net-doen-alsof. (...) Natuurlijk, het kind heeft voldoende contact met onze "objectieve wereld"; hij herkent mensen en plaatsen; herinnert zich objectieve feiten en weet waarvoor bepaalde werktuigen dienen. Maar tegelijkertijd vloeien zijn gevoelens en gedachten uit in zijn wereld en beïnvloeden die; zij geven er kleur en vorm aan." (75).
(75) Stone, L.J. en Church, J., Beknopte ontwikkelingspsychologie, Amsterdam, 1978, p. 166-167.
In de mate dat speelgoed kant-en-klaar is, laat het minder ruimte voor deze fantasie van het kind. Het kind neemt in dergelijk speelgoed een afgelijnd beeld waar en kan er niets meer door de fantasie aan toegevoegen. De innerlijke werkzaamheid om in het waargenome een haast onbeperkte reeks mogelijkheden te zien, wordt niet aangesproken.
Nochtans, door deze actieve fantasie (die nog volledig gebonden is aan de concrete waarneming) omwikkelt het kind het vermogen tot creatief denken, namelijk om bij het waarnemen van wat is, ook te zien wat mogelijk is (maar nog niet is). Dit schept het vermogen tot vrijheid. De mens die enkel in staat is waar te nemen wat is en niet wat kan zijn, kan nooit een vrije mens zijn. In deze zin kunnen we Schiller begrijpen waar hij zegt dat de mens alleen geheel mens is, wanneer hij speelt (76).
(76) Schiller, F., Brieven over de esthetische opvoeding van de mens, Kampen, 1994.
Veel kinderen maken rond het vijfde levensjaar een zekere "crisis" door. Voor de eerste maal ervaren ze "verveling". Hun fantasie laat hen plots in de steek. Vijf- en zesjarigen hokken graag samen en maken plannen voor hun spel. Waar voorheen de fantasie ontsproot aan het aangereikte materiaal, bedenken ze nu eerst een spel en verzamelen dan de spelbenodigdheden (77).
(77) Jafke, F., Spielen und arbeiten im Waldorfkindergarten, p. 16.
Maar toch blijft het ervaren van de wereld voor deze oudere kleuters nog volledig door onmiddellijke indrukken bepaald (78). Dit derde deel van dit ontwikkelingsstadium wordt gekenmerkt door de sterke groei van de ledematen (eerste strekking) (79). Op basis van de antroposofische antropologie kan hierin een grond gevonden worden voor een eerste kinderlijke vorm van gerichte wilsactiviteit.
(78) Kranich, E.M., Vorschulerziehung aus den Anforderungen des Kindes, in Plan und Praxis des Waldorfkindergarters, Stuttgart, 1973.
(79) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, p. 33-34.
De vormgeving van de organen, in het bijzonder van het centrale zenuwstelsel, bereikt rond het zevende levensjaar een afsluiting. De afsluiting van deze lichamelijke ontwikkeling wordt gekenmerkt door de tandenwisseling. Hiermee wordt niet alleen bedoeld dat rond deze leeftijd de eerste melktanden zichtbaar door tanden van het vaste gebit worden vervangen, maar ook dat de tandkronen van alle 28 vaste tanden doorgaans ten laatste in de loop van het zevende jaar zijn opgebouwd.
De nabootsingskracht is het doorslaggevende ontwikkelingselement geweest in deze hele eerste levensfase en kan zelfs nog (in afgezwakte en niet-dominante vorm) tot aan het negende levensjaar werkzaam blijven. Daardoor is alle gerichte, van buitenaf gestuurde "leren" niet werkzaam maar ook niet wenselijk voor het zevende levensjaar. In deze fase "leert" het kind door de wisselwerking die ontstaat tussen de waargenomen omgeving en innerlijke, in wezen geestelijke processen.
Met de tandenwisseling alsook met de wijzigingen in de gestalte, zijn belangrijke en bekende ontwikkelingspsychologische veranderingen en rijpingen verbonden. Deze worden aangeduid als "schoolrijpheid". Het kind is nu rijp om echt te leren, namelijk om zich in belangrijke mate verder te ontwikkelen op basis van doelgerichte, van buitenaf gestructureerde processen.
Piaget beschreef deze overgang als de verandering van het aanschouwelijk-symbolische denken in het logisch-concrete denken (80).
(80) Piaget, J., en Inhelder, B., Le Développement des quantités chez l'enfant, Neuchâtel-Paris, 1941.
De wijze waarop het kind in deze eerste fase van zijn omgeving en de volwassenen kan leren, namelijk door de nabootsing, bepaalt in belangrijke mate wat het kind in deze periode kan leren. In de R. Steinerpedagogie wordt er dan ook vooral voor gezorgd dat het kind kan opgroeien in een voor de nabootsing gezonde omgeving. Deze nabootsing mag niet begrepen worden als een uiterlijk "na-apen" van wat anderen hem voordoen. Zoals aangegeven vormt het jonge kind datgene wat het waarneemt, nabootsend om tot een innerlijk gebaar. Dit innerlijke gebaar werkt in eerste instantie vormgevend in op de constitutie.
In de R. Steinerpedagogie worden dan ook geen doelstellingen nagestreefd die het kind niet op grond van zijn nabootsingkracht kan realiseren. Slechts dat wordt nagestreefd wat, in overeenstemming met de basisinzichten in de mens en zijn ontwikkelingswetmatigheden, zinvol en gezond is voor het kind op die leeftijd.
De basisdoelstelling van de R. Steinerpedagogie wordt in deze leeftijdsfase nagestreefd door het kind een omgeving (in tijd en ruimte) aan te reiken die op gezonde wijze kan nagebootst worden, waarin vaste ritmes en gewoonten aanwezig zijn, en waarin spel mogelijk is dat leidt tot een gezonde ontwikkeling van de fantasie.
3.3.2. Tweede ontwikkelingsstadium : van de leeftijd van 6-7 jaar tot de leeftijd van 13-14 jaar.
Deze fase treedt in wanneer het kind "schoolrijp" is geworden. In tegenstelling tot de eerste fase (waarin het kind vrij spontaan kan ontwikkelen en leren op voorwaarde dat zijn "fysieke" omgeving daartoe voldoende mogelijkheden aanreikt), kan in de tweede fase het gerichte leren aanvangen. Het kind is nu immers in staat vrij over zijn herinneringsvermogen te beschikken en dit bewust en doelgericht te hanteren.
Niet alleen het geheugen maar ook het karakter, neigingen, gewoontes en temperament verkrijgen een zekere zelfstandigheid : ze ontwikkelen zich niet langer "als vanzelf". De ontwikkeling van deze kwaliteiten vergt nu de zorg van de medemensen (voor het kind vooral van de opvoeder).
Hoewel de menselijke ontwikkeling steeds door drie factoren wordt beïnvloed (de erfelijkheidsstructuur, de werking van de omgeving en de persoonlijke inspanningen), is de intermediaire en waardebepalende werking van de maatschappelijke en socio-culturele omgeving op het kind in geen enkel periode zo intensief als in de eerste schooljaren.
De opvoedende benadering van het kind gebeurt niet meer direct door middel van de zintuiglijke indrukken en het waargenomene, maar vraagt nu een onderduiken in het stemmings- of gevoelsmatige.
"Zoals men aan het kind tot het zevende jaar het uiterlijk voorbeeld leveren moet, dat het kan nabootsen, zo moet tussen tandenwisseling en de geslachtsrijpheid het opgroeiende mensenkind omgeven worden door al datgene, naar welks innerlijke zin en waarde het zich richten kan. Thans is de zinrijke inhoud, die door middel van het beeld en gelijkenis werkt, op zijn plaats." (81).
(81) R. Steiner, Opvoeding van het kind in het licht van de antroposofie, p. 41.
In deze levensfase wil het kind, boven de zintuiglijke ervaring uit, verwantschap voelen met een zinvolle wereld en zich in deze met de mens verbonden wereld inleven. Er is een innerlijke drang de zin der dingen te ontdekken. Het gaat in deze fase echter niet om een wetenschappelijke, intellectuele verklaring der dingen. Het kind wil deze zin met zijn gevoel beleven, erdoor beroerd worden, er zich mee vereenzelvigen. Het schoolkind is er nog niet aan toe boven zijn gevoelsmatige verbondenheid met de wereld uit te stijgen en deze in een afstandelijke, logisch-intellectuele samenhang te begrijpen.
"Wat wij bij het kind opwekken aan voorstellingen, ervaringen, wils-impulsen, dat mag niet in droge begrippen vervat zijn die het kind zich slechts behoeft in te prenten, slechts hoeft te leren; die voorstellingen, die ervaringsprikkels welke wij op het kind overdragen moeten leven, net zo leven als onze ledematen. (...) De kinderlijke voorstellingen en de ontwikkeling van de kinderlijke ziel zijn teer. Wij mogen die niet binnen scherpe contouren vatten en min of meer veronderstellen dat het kind na dertig jaar als volwassene nog dezelfde voorstellingen heeft. Wij moeten de voorstellingen die we het kind bijbrengen zo vorm geven, dat ze kunnen groeien." (82).
(82) R. Steiner, Geestelijke grondslagen der opvoedkunst, p. 20.
Met abstracte begrippen komen we niet aan deze ontwikkelingsvraag tegemoet, wel met aanschouwelijke beelden. Dit zijn geen zintuiglijk-aanschouwelijke beelden (waar men met de term "aanschouwelijk onderwijs" doorgaans naar verwijst), maar innerlijk aanschouwelijke beelden.
"Het innerlijke aanschouwen van beelden, of, zoals men ook zou kunnen zeggen het zinnebeeldige voorstellen, komt ook nog op andere wijze in aanmerking voor de leeftijdsfase tussen tandenwisseling en puberteit. Het is noodzakelijk, dat het kind de geheimen van de natuur, de levenswetmatigheden zo min mogelijk in de vorm van intellectuele, nuchtere begrippen opneemt, maar in symbolen. De geestelijke samenhang der dingen moet in de vorm van gelijkenissen voor de ziel treden op zodanige manier, dat de wetmatigheden van het leven onder het beeldgewaad meer vermoed en aangevoeld dan verstandelijk begrepen worden. (...) Door zulk een gelijkenis spreekt men namelijk niet alleen tot het verstand, maar ook tot het gevoel, tot de innerlijke gewaarwording, tot de gehele ziel. De jonge mens, die dat alles in zich heeft opgenomen zal later, wanneer hem de dingen in verstandelijke begrippen geleerd worden, daar met een geheel andere stemming tegenover staan." (83).
(83) R. Steiner, Opvoeding van het kind..., p. 44-45.
Zoals voor de eerste ontwikkelingsfase nabootsing en uiterlijk voorbeeld de opvoedkundige sleutelwoorden zijn, zo zijn het in de fase tussen schoolrijpheid en geslachtsrijpheid navolging en autoriteit. Het gaat hier niet om de autoriteit als machtsinstantie die navolging afdwingt, maar om vanzelfsprekend aanvaarde, niet opgedrongen autoriteit die voor het innerlijk beleven van het kind staat als een navolgenswaardig beeld. Aan de voor deze autoriteit opgebrachte eerbied en ontzag kan het kind in deze fase zijn geweten, zijn gewoonten, neigingen, karakter ontwikkelen. Dit neemt niet weg dat de zelfwerkzaamheid van de leerling en het zelfstandig leren van de leerling van het eerste leerjaar af geoefend wordt.
"Wie niet de mogelijkheid heeft gehad in de genoemde ontwikkelingsperiode naar iemand op te zien met een grenzeloos ontzag, zal daarvoor zijn hele verdere leven moeten boeten." (84).
(84) R. Steiner, Opvoeding van het kind..., p. 44-42.
Dit autoriteitsprincipe beperkt zich niet tot de figuur van de leraar. Naast deze levende drager van gezag, moeten autoriteiten gesteld worden die het kind geestelijk in zich opneemt. De grote figuren uit de geschiedenis, de verhalen over mannen en vrouwen, wier voorbeeld navolgenswaard is, vormen het geweten en geven richting aan de geest, niet zozeer abstracte morele principes.
Net zoals in de eerste levensfase verloopt ook hier de ontwikkeling niet gelijkmatig. De lichamelijke groei van het schoolkind wordt vergezeld door een psychisch-geestelijke ontwikkeling. Er vinden psychische omwentelingen plaats.
Een eerste "stroomversnelling" of "crisis" treedt op rond het tiende levensjaar (leeftijd van 9-10 jaar). De werking van de nabootsing, die tijdens de eerste jaren van de lagere schooltijd nog een rol speelt, is rond het negende jaar eigenlijk voorbij. In de lichamelijke ontwikkeling vangt de periode aan die Lievegoed kenmerkt als de tweede vulling (versterkte lengte- en breedtegroei van de romp) (85).
(85) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, p. 38.
Deze psychisch-geestelijke verandering voltrekt zich bij elk individueel kind anders. Maar kenmerkend voor alle kinderen rond deze leeftijd is dat de vragen die ze stellen - meer of minder uitgesproken - een existentiële diepte hebben. "... er is bijvoorbeeld voor elk kind in de leerplichtige leeftijd, zo tussen het negende en het elfde jaar, een kritiek punt, dat door de opvoeder niet over het hoofd gezien mag worden. Op deze leeftijd komt voor elk kind dat zich normaal ontwikkelt het punt waarop voor zijn ziel de vraag verschijnt : Hoe vind ik mijn plaats in de wereld ? (...) Deze vraag uit zich in onbestemde gevoelens, in onbevredigde gevoelens; in een grotere behoefte van het kind om te kunnen steunen op een volwassene. Deze vraag uit zich misschien in een sterke liefdevolle hang tot een bepaalde volwassene. (...) Het zoekt plotseling aansluiting bij anderen. Tot dan toe heeft het de autoriteit als vanzelfsprekend geaccepteerd. Nu begint het te vragen : Hoe zit dat met die autoriteit ?" (86).
(86) R. Steiner, Geestelijke grondslagen der opvoedkunst, p. 19-20.
Vanaf dat negende levensjaar verliest de autoriteit (van leraar, ouders enz.) zijn vanzelfsprekendheid, maar de nood aan zo'n autoriteit - hoezeer het kind dit ook tracht te verbergen - blijft bestaan : "Het vertrouwen zonder voorbehoud dat bij het begin van de schooltijd regel is en de stemming : "Dat is de autoriteit, die reikt mij de wereld aan", duurt hoogstens tot aan het 10de levensjaar. Dan doemt bij het kind de bange vraag op : Is deze autoriteit de juiste ? Vanaf nu zijn de juiste woorden en daden nodig om de autoriteit een bewuste grond te geven." (87). Het kind komt "...op een fijne, tere wijze tof een soort verbazing (...) over alles wat er in de wereld gebeurt, omdat het zichzelf in de wereld begint te zien. Pas in dit stadium van het leven komt men tot Ik-bewustzijn. Als je dingen overal om je heen ziet tegemoet stralen, als je overal voor de dingen in de plantenen dierenwereld een gevoel begint te krijgen, dan weet je iets vanuit jezelf." (88).
(87) Dessecker Julius, Zur Frage der AutoritÝt, in Aus der Unterrichtspraxis an Waldorf-/Rudolf Steiner Schulen, Dornach, 1996, p. 201, (eigen vertaling).
(88) Steiner, R., Menskunde en opvoeding (voordrachten gehouden in 1921), Amsterdam, 1990, p. 131.
Het kind stelt vragen naar zijn eigen wezen, zijn ontstaan, zijn biologische en geestelijke herkomst. Er ontstaat een zeer grote interesse voor alles wat met het geslachtelijke en seksualiteit, als ook met de dood heeft te maken. De grondervaring een eenheid met de wereld te vormen, brokkelt af.
Voor het eerst wordt echte afstand en eenzaamheid beleefd. Zelfs de hechte binding met de ouders wordt losser, omdat het kind zich sterker in zijn eigenheid en zelfstandigheid ervaart. Het anders zijn dan de andere kinderen wordt bewust ervaren.
"In die eenzaamheid ontstaan heel tere gevoelens in een kind en daarin mag hij door niets worden gestoord, noch door nieuwsgierigheid noch door opwinding. Eenzaam vindt hij zichzelf. Eenzaam groeit het besef dat er een Ik in hem aanwezig is en dat hij, daarvan uitgaande, zijn eigen levensweg zal gaan." (89).
(89) Koepke, H., Kind van negen, Rotterdam, 1990, p. 213.
Rond het twaalfde levensjaar (in de loop van het zesde leerjaar) treedt een nieuwe verandering in. De pre-puberteit begint : de vlegeljaren.
Op vlak van de lichamelijke ontwikkeling valt deze periode vooral op door een versterkte lengtegroei van de ledematen (wat resulteert in de slungelige, "onhandige" puber). Lievegoed spreekt van de tweede strekking (90).
(90) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, p. 39.
De geestelijke en psychische krachten nemen toe, maar zonder dat het kind in staat is deze vanuit zijn "ik" te sturen of te beheersen. Zijn reacties worden door hartstochtelijke voor of tegens bepaald. Lang toegepaste "ordeprincipes" verliezen plots hun werkzaamheid.
"De leerling zoekt bij de volwassene oriëntering en klaarheid voor zijn ongeordend, zwakke gevoels- en wilsleven en is innerlijk diep teleurgesteld, wanneer de volwassene zich op gelijke hoogte met hem stelt en eveneens emotioneel reageert. Wanneer de volwassene dit doet, dan brokkelt stuk voor stuk de autoriteit af, die het opgroeiende kind in deze fase nog bij de opvoeder zoekt." (91).
(91) Stegmann, C., Die menschenkundliche Entwicklung in Zur Unterrichtsgestaltung im 1. bis 8. Schuljahr an Waldorf-/Rudolf Steiner Schulen, Dornach, p. 161 (e.v.).
Op intellectueel vlak begint het kind het vermogen te ontwikkelen de wereld in zijn causale samenhang te begrijpen, d.w.z. de werking en betrekkingen van de wereld denkmatig te vatten. Nu pas is het op zijn plaats het causale denken te oefenen en de opgroeiende mens te helpen de wereld met het eigen oordeel te doorgronden. De opdracht van de leraar bestaat erin, met behulp van de nog werkzame autoriteit stap voor stap de zich ontwikkelende denkvermogens te oefenen en het kind tot een zelfstandig oordeelsvermogen te brengen. In gelijke mate begint het autoriteitsprincipe terug te treden. Tegen het einde van deze fase, bij de aanvang van de puberteit, zet het opgroeiende kind zich terecht af tegen deze autoriteit. De leraar wordt uitgedaagd om met argumenten te komen voor de door hem gestelde regels. Maar vaak is het standpunt van de aankomende puber nog zo intens emotioneel bepaald, dat elk argument, hoe degelijk ook, zonder effect blijft. Het kritische oordeelsvermogen wordt door dit over en weer argumenteren wel geoefend, maar het heeft nog geen echte zelfstandigheid. Het "ik" kan het nog onvoldoende beheersen en sturen, waardoor er bij de benadering van de werkelijkheid nog niet echt op gesteund kan worden. Dit vermogen ontwikkelt zich pas in de derde ontwikkelingsfase, vanaf de geslachtsrijpheid.
Belangrijk is hierbij op te merken dat deze ontwikkeling in de lagere school slechts een begin maakt (in de zesde klas) en vooral plaatsvindt tijdens de eerste graad van het secundair onderwijs. De vermogens die zich dan ontwikkelen kunnen in feite nog niet worden aangesproken in de lagere school. Wel komt het kind in de zesde klas tot een bewustere verhouding met de zintuiglijke realiteit. "In de zesde klas kan de leraar beginnen de dingen zo te schilderen, dat bepaalde structuren naar voor treden." (92). Het exacte waarnemen kan geoefend worden. Toch is het vermogen om afstand te nemen nog niet ontwikkeld, zodat de beleving ook hier een essentiële rol blijft spelen.
(92) Böttcher, G., Kindliche Entwcklung as Herabstieg in die Erdenwelt, in Zum Unterricht des Klassenlehrers an der Waldorfschule, Stuttgart, 1997, p.
36 (eigen vertaling).
"Pas dan, als de mens de autoriteit heeft overwonnen, als de mens geslachtsrijp is geworden en op die manier fysiologisch een heel andere verhouding krijgt tot de wereld om hem heen dan tevoren, dan krijgt hij ook in het leven van ziel en lichaam, in zijn lichamelijke leven in de meest omvattende zin, een geheel andere verhouding tot de wereld om hem heen dan van te voren. Nu pas ontwaakt de geest in de mens. Nu pas zoekt de mens in alle taal het oordelende, hen logische. Nu pas kunnen wij hopen, dat wij de mens zo kunnen opvoeden en onderrichten dat wij aan zijn intellect appelleren. Het is ongelooflijk belangrijk dat wij niet, zoals men tegenwoordig zo graag doet, bewust of onbewust op het intellect een beroep doen." (93).
(93) Steiner, R., Geestelijke grondslagen der opvoedkunst, p. 22.
Dit betekent dat elk beroep op een vermeend kritisch oordeelsvermogen en elke poging om de werkelijkheid te doen vatten in abstracte begrippen in de lagere Rudolf Steinerschool niet op zijn plaats is.
"Het eigenlijke denken als innerlijk leven in abstracte begrippen moet in de hier besproken leeftijdsfase nog op de achtergrond blijven. Het moet zich onbeïnvloed, als het ware vanzelf ontwikkelen, terwijl de ziel de beelden en gelijkenissen gegeven worden, die duiden op de geheimen van natuur en leven. Zo moet het denken tussen het zevende jaar en de puberteit groeien in de ziel als het ware ingebed in de andere innerlijke ervaringen. Het oordeelsvermogen moet op deze wijze rijpen, zodat de mens, na het intreden van de geslachtsrijpheid, in staat is zijn meningen over de leerstof en over de dingen van het leven te vormen. Hoe minder men van te voren rechtstreeks op de ontwikkeling van het oordeelsvermogen inwerkt en hoe meer men dit indirect doet door de ontwikkeling van de andere zielekrachten, des te beter voor het gehele latere leven van de desbetreffende mens." (94).
(94) Steiner, R., Opvoeding van het kind..., p. 58-59.
Omdat dit element in deze context zo belangrijk is, citeren we nog uitvoeriger :
"Met de puberteit is de fase aangebroken, waarin de mens, behalve de geslachtelijke rijpheid, ook de rijpheid verwerft zich een eigen oordeel te vormen over de dingen, die hij te voren geleerd heeft. Men kan geen groter schade aan een mens berokkenen, dan wanneer men te vroeg zijn eigen oordeel wakker roept. Een mens kan pas oordelen, als hij in zich eerst stof tot oordelen, tot vergelijken vergaard heeft. Vormt men voor die tijd zelfstandige oordelen, dan moet daaraan alle grond ontbreken. (...) Om rijp te zijn tot zelfstandig denken, moet men eerst leren achten wat andere mensen hebben gedacht. Er bestaat geen gezond denken, of het is voorbereid door een gezond waarheidsgevoel, dat gefundeerd is in de natuurlijke autoriteitsverhouding van opvoeder tot kind. Als dit grondbeginsel van de opvoeding in praktijk werd gebracht, zou het niet voorkomen, dat mensen op te jeugdige leeftijd zich reeds rijp achten te oordelen en zich daardoor de mogelijkheid afsnijden onbevangen op alle aspecten van het leven in te gaan. Want elk oordeel, dat niet wortelt in de passende bodem van rijke zieleervaringen, vormt een belemmering op het levenspad van degene die het oordeel velt. Heeft men immers eenmaal een oordeel over iets gevormd, dan wordt men hierdoor blijvend beïnvloed. Een ondervinding wordt dan niet meer zo opgenomen als men gedaan zou hebben, wanneer men er zich van tevoren geen oordeel over had gevormd. In de jonge mens moet de neiging leven om eerst te leren en dan te oordelen.
Wat het verstand over iets te zeggen heeft, behoort pas gezegd te worden, nadat alle andere zielekrachten gesproken hebben. Voor die tijd mag het verstand alleen een bemiddelende rol spelen. Het moet slechts dienen om te bevatten, wat er gebeurt, wat er gevoeld wordt, om de dingen zo op te nemen, zoals ze zich voordoen, zonder dat het onrijpe oordeel zich meteen er van meester maakt. Om deze reden moet de jeugd voor de puberteit verschoond blijven van elke theorie over de dingen. De hoofdzaak is, dat het kind in ziel opneemt, wat hem over de wereld en het leven medegedeeld wordt. Natuurlijk kan men hem ook vertellen, wat er over een of ander onderwerp door mensen is gedacht, maar men moet vermijden, dat de jonge mens door een vervroegd oordeel zich aan een bepaalde mening bindt. Ook meningen moet hij met zijn gevoel opnemen. Hij moet kunnen aanhoren, zonder meteen partij te kiezen : de één heeft dit gezegd de andere dat. Er wordt stellig veel tact geëist van leraren en opvoeders om een dergelijke innerlijke verhouding bij het kind aan te kweken en te ontwikkelen, maar juist de geesteswetenschap schenkt de gezindheid, waaruit deze tact geboren wordt." (95).
(95) Steiner, R., Opvoeding van het kind..., p. 60-62.
Hieruit blijkt duidelijk dat de R. Steinerpedagogie in eerste instantie gericht is op de begeleiding van deze ontwikkelingsprocessen. Deze ontwikkelingsprocessen berusten uiteraard op het vormen van een verhouding tot zichzelf en de wereld, wat inzichten, kennis en vaardigheden veronderstelt. Maar het verwerven van deze inzichten en vaardigheden staat niet als doelstelling op zich.
Art. 3.1 N. 3. La pédagogie Rudolf Steiner.
Pour une bonne compréhension des objections émises par les écoles Rudolf Steiner, nous tenons d'abord à vous présenter en quelques mots la pédagogie R. Steiner.
3.1. Objectifs de la pédagogie Rudolf Steiner.
" Nicht gefragt soll werden : Was braucht der Mensch zu wissen und zu wissen und zu können für die soziale Ordnung, die besteht; sondern : Was ist im Menschen veranlagt und was kann in ihm entwickelt werden. Dann wird es möglich sein, der sozialen Ordnung immer neue Kräfte aus der heranwachsenden Generation zuzuführen. Dann wird in dieser Ordnung immer das Leben, was die in sie eintretenden Vollmenschen aus ihr machen; nicht aber wird aus der heranwachsenden Generation das gemacht werden, was die bestehende soziale Organisation aus ihr machen will. " (45).
(45) Steiner, R., Freie Schule und Driegliederung, in " In Ausführung der Driegliederung des sozialen Organismus, 1920, Der kommende Tag A.-G./Verlag, Stuttgart, p. 19. Egalement repris dans : " Steiner, R., Aufstze über die Driegliederung des sozialen organismus und zur Zeitlage 1915-1921, 1982, R. Steiner Verlag, Dornach/Schweiz, p. 37.
" La question n'est pas de savoir ce que l'homme doit être en mesure de faire et savoir afin de pouvoir s'insérer dans l'ordre social existant mais bien quels sont les talents innés à l'homme susceptibles d'être développés. Dans ces conditions, la génération montante peut toujours apporter des forces nouvelles à la société. Dans ce cas, ce qui vivra au sein de cette société, est créé par des êtres humains à part entière qui y adhèrent; mais on ne saurait transformer la génération montante en ce que la société existante veut en faire. " ... (46).
(46) traduction par nos soins.
Cette citation reflète de maniere succincte mais claire l'objectif poursuivi par la pédagogie Rudolf Steiner par rapport à la société. L'éducation ne sera jamais basee sur des objectifs abstraits, situés en dehors de l'être humain, mais bien sur la réalité vivante de l'homme/la femme en gestation.
L'objectif réel de toute forme d'éducation consiste à muer le jeune homme/la jeune femme en un être indépendant et libre intérieurement, qui est en mesure d'assumer des responsabilités pour son action, également du point de vue moral. Les jeunes enfants ne doivent pas être élevés en fonction de la société telle qu'elle se presente actuellement mais bien telle qu'elle sera d'ici vingt ou trente ans. Personne ne peut prédire cela. L'éducation qui prépare les enfants à fonctionner au sein de la société reviendra donc simplement à l'épanouissement optimal des possibilités renfermées dans chaque enfant. L'être humain lui-même et la société profitent le mieux de personnes qui sont en mesure de faire des choix en tant qu'individu responsable au sein de cette société, de juger et d'engager leurs talents, voire de les développer ou d'en développer de nouveaux, quelle que soit l'évolution de la société, quels que soient les véritables besoins et demandes sociaux à ce moment-là.
" Dans une telle situation d'incertitude, il ne reste qu'une possibilité, à savoir : ne pas " dresser " les jeunes en fonction d'un but déterminé ou de soi-disantes exigences pour l'avenir mais pour les amener dans les limites de leur propre être et pouvoir être à un niveau tel qu'ils peuvent trouver en eux-mêmes et à partir de là, les voies et moyens pour assurer leur survie. Il n'appartient pas à la génération actuelle d'esquisser l'itinéraire pour la future génération. L'objectif doit être de créer pour chaque jeune la possibilité de trouver la liberté intérieure (...) afin de lui conférer autocritique et confiance en soi et en dernier lieu, de développer les forces qui lui permettront à l'avenir d'agir de manière consciente. " (47).
(47) Lindenberg, C., " Vrije Scholen ", leren zonder angst zelfbewust handelen, 1977, Vrij Geestesleven, Zeist.
On ne peut nullement en déduire que l'enseignement ne devrait pas preparer les jeunes à la vie en communauté. Bien au contraire, il faut développer les capacités des jeunes afin qu'ils puissent apporter une contribution authentique, personnelle à la société et qu'ils sauvegardent la volonté de se développer en permanence. Le développement des capacités renfermées dans chaque jeune est d'ailleurs la meilleure contribution possible de l'enseignement et de l'éducation à la société. On peut en déduire que la pédagogie R. Steiner part d'une vision ouverte de la société, où la vie sociale n'est pas le reflet d'un plan d'avenir prédéterminé mais le résultat plastique et toujours fluctuant des impulsions sociales et morales que les hommes individuels apportent en toute liberté à la communauté.
La pédagogie R. Steiner ne vise explicitement pas à réaliser une image de l'homme et de la société définie au prealable, à l'aide de l'éducation et de l'enseignement. En résumé, l'objectif poursuivi par la pédagogie R. Steiner pourrait être défini comme le développement de potentialités. Il ne saurait toutefois y avoir des malentendus là-dessus. Il va de soi que cette potentialité ne peut être développée que par l'acquisition de connaissances concrètes, de perceptions, d'aptitudes et d'attitudes. Cela signifie notamment qu'on peut aspirer à la diversité la plus grande possible et au développement au sens large. Nul ne peut en effet fonctionner comme un individu libre et responsable au sein d'une société concrète lorsque certaines perceptions et connaissances font défaut et qu'il ne maîtrise pas certaines aptitudes.
Mais la réalisation de l'objectif de base (devenir un individu indépendant, libre et responsable) peut intervenir au plus tôt au moment où on passe à l'âge adulte. Il ne s'agit pas d'extrapoler ou de transposer cette " image finale " vers le monde des enfants et d'y aspirer directement. Dans la pédagogie R. Steiner, le parcours de développement n'est pas élaboré de manière " rétrograde " à partir du résultat final mais on déduit ce qu'il faut faire en fonction de l'enfant concret.
Comme nous l'expliquerons ci-après, la pédagogie R. Steiner s'appuie sur l'idée que le développement de l'enfant présente des différences qualitatives en fonction de l'age. Cela signifie dans ce contexte, que les capacités qui sont le mieux développées à l'école maternelle ou à l'école primaire ne doivent pas s'inscrire directement dans l'objectif final mais doivent par exemple être convertis lors des phases ultérieures.
Cela implique que l'essence de la pédagogie R. Steiner ne peut se traduire que partiellement dans des objectifs de développement et objectifs finaux. En ce sens, la plupart des objectifs de développement et objectifs finaux doivent être considérés comme des phénomenes externes et superficiels de processus de développement sous-jacents.
La pédagogie R. Steiner s'appuie nécessairement sur une certaine vision de l'homme. Comme nous l'avons souligné, l'épanouissement de l'être humain (cf. droit à l'enseignement) doit nécessairement s'inscrire dans une vision déterminée de la nature de l'etre humain et de son développement. Cette image de l'homme est liée à une vision plus large du monde et de la société (i.c. l'anthroposophie).
On ne saurait suffisamment souligner que cette vision n'est pas enseignée en tant que telle. L'enseignement ne vise nullement à inculquer cette conviction philosophique aux élèves, voire à veiller à ce que qu'ils y adhèrent (48). Le but est en effet d'amener le jeune au point où il est en mesure de prendre lui-meme son développement en charge en tant qu'adulte et de faire des choix en toute liberté et avec assurance en matière d'opinions, d'engagement social et moral, etc..
(48) Leber, S., Weltanschauung, Ideologie und Schulwesen Ist die Waldorfschule eine Weltanschauungsschule, Stuttgart, 1989.
3.2. La pédagogie R. Steiner et l'image de l'homme.
La mission de l'enseignement consiste en effet à veiller au développement de toute la personnalité de l'enfant.
Il s'agit en quelque sorte de l'unique objectif poursuivi par la pédagogie R. Steiner. Or, la question de savoir comment l'enseignement peut le mieux atteindre cet objectif, dépend de la vision concrète de l'homme et de sa relation avec le monde.
La pédagogie R. Steiner est explicitement basée sur une image de l'homme : elle part d'une anthropologie spécifique.
Ce n'est donc pas un hasard que Rudolf Steiner consacra en 1919, lors de la création de la première ecole Waldorf à Stuttgart, la majeure partie du cours préliminaire pour les enseignants à la connaissance de l'homme (49). Les indications et exemples méthodiques et didactiques portent en premier lieu sur l'approfondissement et l'application concrète de ces perceptions anthropologiques (50).
(49) Steiner, R., Antroposofische menskunde als basis voor de pedagogie, Vrij Geestesleven, Zeist, 1984.
(50) Steiner, R., Opvoedkunst, methodisch-didactische aanwijzingen, Vrij Geestesleven, Zeist, 1987.
Steiner, R., Praktijk van het lesgeven, werkbesprekingen met leraren, Vrij Geestesleven, Zeist, 1989.
Dans ce qui suit, on essaiera de décrire cette image de l'homme qui est à l'origine de la pédagogie R. Steiner. Dans cette description, on fera beaucoup usage de l'ouvrage de référence de Stefan Leber " Die Menschenkunde der Waldorfpdagogik " (51). C'est pourquoi on n'y fera pas toujours explicitement référence.
(51) Leber, S., Die Menschenkunde der Waldorfpdagogik, Anthropologische Grundlagen der Erziehung des Kindes und Jugendlichen, Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1993.
L'anthroposophie en tant que forme de connaissance porte sur l'être humain dans son ensemble, dans la mesure où elle veut comprendre cet être en termes de corps, d'âme et d'esprit (52). En ce sens, la compréhension anthroposophique de l'homme constitue une tentative d'aboutir à une vision cohérente de l'être humain.
(52) De belangrijkste werken waarin R. Steiner deze antropologie heeft uitgewerkt zijn : Theosofie (1904), Zeist, 1985 en Wetenschap van de geheimen der ziel (1910), Zeist, 1989.
Le corps est l'organisme par lequel l'être intérieur a l'homme prend " connaissance " du monde, les sens lui ouvrant les différentes qualités du monde.
Ces sensations transmises par les sens sont recues, traitées et mises en rapport avec la vie intérieure par une âme interne, distinguant notamment l'agréable du désagréable. Cette perception se caractérise par le fait qu'elle se limite à soi-même. Cette perception se distingue en termes qualitatifs de tout l'aspect physique, en ce sens qu'elle se manifeste toujours dans sa relation avec la personne même ou avec autre chose (présentations, souvenirs, désirs, craintes, ...).
L'homme est toutefois en mesure, au-delà de ce qui lui plaît, attire, révulse ou semble utile, d'identifier les lois inhérentes aux phénomènes et ainsi de pénétrer dans ce qui lui est étranger. C'est là qu'intervient le fonctionnement de l'esprit humain. L'activité spirituelle de l'homme dépasse l'aspect purement personnel dans ses relations avec le monde, allant jusqu'à l'aspect objectif général permettant à l'homme d'outrepasser les restrictions du repli sur soi. Cette dimension spirituelle de l'être humain est désignée comme " je ".
L'aspect physique humain présente trois caractéristiques qualitatives : ce qui est perceptible par les sens et tangible dans l'espace (le matériel), la vie et les processus connexes (croissance, santé/maladie, ...) et les sensations liées à la perception par les sens.
L'âme trouve son fondement dans le sentiment de passion et de souffrance. Les forces de base de l'activité de l'âme humaine sont la sympathie et l'antipathie. Cette activité s'exprime sous forme de sentiments.
Il devient ainsi compréhensible que l'homme est un être social (zoön politikon), même sans nécessité externe. Chaque phénomène physique se caractérise en effet par son " implication intentionnelle ". Dans la vision anthroposophique de l'homme, l'âme humaine sert d'intermédiaire entre esprit et corps et est liée aux deux. De par sa liaison au corps, l'âme participe à la fugacité des impressions variables et des sensations d'une part. Le propre corps peut être vécu sous forme de bien-être ou de douleur. Par la pensée, l'âme peut participer d'autre part aux lois permanentes, voire à la vérité. Là encore, l'âme peut ressentir la joie ou la douleur.
Pour ce qui concerne le lien entre le physique et le psychique, la pédagogie R. Steiner attache la plus grande importance à la cohésion spécifique entre l'activité de réflexion et le système nerveux/sensoriel; la vie sentimentale et le système respiratoire et sanguin à fonctionnement rythmique ainsi qu'entre la volonté et le métabolisme/la motricité (53).
(53) Steiner R., Von Seelenrtseln (1917), Dornach, 1983.
L'individualité est le noyau même de l'esprit humain, son " ego ".
Ce " moi " ou " je " présente deux caractéristiques distinctes, qui constituent ensemble l'être humain. D'une part, il y a la capacité de s'identifier avec l'activité (créative) propre et d'autre part, la capacite de prendre ses distances par rapport aux choses créées (après quelque temps). Le " moi " de l'homme est basé sur la continuité de la conscience, au-delà de l'auto-identification et de ladite prise de distance. Les deux polarités sont liées par l'indivisible, l'individualité. Le " moi " procure d'une part la continuité à la conscience comme la force reliant les événements en " biographie ". D'autre part, le " moi ", en tant qu'être spirituel interne à l'homme, dépasse le présent, permettant au " moi " de se développer et de mûrir. Cette aspiration humaine, qui est liée au degré de perfectionnement de l'homme, ne peut pas être réduite à des phénomènes externes ou physiques : c'est d'ordre spirituel. L'individualité humaine se trouve moins dans les contenus dont il s'occupe, que dans la manière dont et la force avec laquelle cela se réalise, ainsi que dans la manière dont il s'en dissocie pour, après développement ou mûrissement, s'identifier avec une nouvelle activité.
Dans la perception de sa propre personne, il y a toujours une première prise de conscience d'être quelqu'un : cette prise de conscience se manifeste sous forme d'une conscience de soi-même. L'homme se percoit ainsi comme un être indépendant, un " je ". La mission de l'éducation consiste à développer l'individualité qui se cache dans chaque être humain.
La pédagogie R. Steiner est fondée sur une image de l'homme qui vise à comprendre l'être humain en sa totalité. Cela implique que les dimensions spirituelles, psychiques et biologiques de l'homme ne peuvent être ramenées à des phénomènes typiques de sa dimension physique.
Ces dimensions indiquent approximativement quatre catégories d'être qualitatives, ne pouvant être réduites :
l'être anorganique (la matière morte);
l'être organique (l'être vivant);
l'etre psychique (l'être animé ou conscient);
l'être spirituel (l'être conscient de soi).
Un niveau plus élevé suppose toujours la présence de niveaux sous-jacents, mais ne peut jamais être ramené à ces derniers. Ces catégories n'existent pas séparément mais s'entrecroisent, tant dans la réalité globale que par des phénomènes isolés.
La perception de ces qualités d'être est importante tant pour la compréhension de l'homme que pour sa compréhension du monde. Les deux aspects sont évidemment importants pour la pédagogie R. Steiner (cf. les conceptions anthropologiques, pédagogiques et éducatifs pour les différentes branches).
3.3. Le développement de l'enfant.
La pédagogie R. Steiner peut facilement être définie comme une pédagogie axée sur le développement. Il ne suffit pas de se baser sur une certaine vision de l'homme. L'éducation et l'enseignement supposent aussi une compréhension des critères qui jouent un rôle dans la transformation de l'enfant en être adulte. Il va de soi que la vision du développement de l'enfant est greffée sur cette image de l'homme.
La pédagogie R. Steiner est basée sur la conviction que l'enfant se développe par une interaction de processus de mûrissement et d'apprentissage. Mais le processus de mûrissement ne comprend pas uniquement des processus de croissance et de différenciation psychique biologique ou basée sur des éléments biologiques mais aussi des règles en matière de développement du corps, de l'âme et de l'esprit dans un contexte cohérent.
Les règles du processus de mûrissement, formulées sur la base d'observations et d'expériences (notamment Gesell (54) et McGraw (55) soutiennent plusieurs principes de base qui sont à l'origine de la pédagogie R. Steiner.
(54) E.a. - Gesell, A., Maturation and the patterning of behavior. Dans Murchison, C., (réd.), A handbook of child psychology, Worcester, 1933.
- Gesell, A., et Thompson, H., The psychology of early growth including norms of infant behavior and the method of genetic analysis, New Haven, 1938.
(55) E.a. - McGraw, M.B., Growth : A study of Johny and Jimmy, New York, 1935.
- McGraw, M.B., Challenges for students of infancy, dans Lipsitt, L.P. (réd.), Advances in Infancy Research, Norwood, 1938.
Certains aptitudes et talents ne peuvent être acquis que dans un stade determiné du développement, pas avant.
Il existe des aptitudes et talents qui peuvent s'apprendre à un stade antérieur par un enseignement spécifique mais rien ne prouve que ces aptitudes acquises plus tôt, et après une période d'exercice plus longue, soient mieux accomplies que par des enfants qui les ont acquises au moment " normal ".
Certaines aptitudes acquises trop tôt sont acquises sur la base de fonctions antérieures moins favorables pour l'aptitude en question.
Certaines aptitudes ou capacités qui sont développées à un stade précoce ne se développent qu'au détriment d'autres aptitudes.
Le développement tardif de certaines aptitudes et capacités est tout aussi néfaste. Dès que la période " sensible " est passée, nombre d'aptitudes ne peuvent guère ou plus s'apprendre. C'est pourquoi il est d'importance capitale de consacrer le temps nécessaire au développement de ces capacités et de donner l'espace nécessaire à l'enfant pour le développement de ces capacités.
Dans l'anthropologie sur laquelle s'appuie la pédagogie R. Steiner, le développement de l'enfant peut être subdivisé en plusieurs stades qui se distinguent qualitativement. Bien que le développement soit un processus permanent et qu'un enfant au début d'un stade soit totalement different d'un enfant qui est à moitié du stade ou qui approche de la fin du stade, il existe suffisamment d'arguments qui plaident en faveur de cette subdivision, dans le cadre de l'action pédagogique.
En effet, nous constatons des changements de comportement, de perception, de compréhension, de développement physique, de motricité, etc., qui sont determinants pour la formulation quantitative et qualitative de l'activité pédagogique.
Des thèses qui entendent comprendre le développement par phases sont quelque peu marginalisées dans le monde scientifique contemporain. Cependant, il est indéniable que dans les différentes approches de la psychologie du développement (56), ce sont généralement les mêmes âges (ex. De 7-10-12-14 ans) qui sont retenus comme point charnière ou point culminant.
(56) Ex. de Jean Piaget, Otto Turmliz, Charlotte Bühler, Adolf Busemann, Oswald Kroh, Rudolf Steiner, etc..
Mais la question de savoir si de tels éléments charnières sont considerés ou non comme point d'arrêt entre deux phases de développement, dépend de l'importance qui est accordée aux changements qui se présentent vers cet âge-là ou aux nouvelles relations qui se créent auprès de l'enfant après les changements. L'importance qu'on attache à des phénomènes concrets et la signification qu'on entend y donner, est évidemment fortement déterminée par l'image de l'homme, prononcée ou non, sur base de laquelle on souhaite comprendre et/ou expliquer les phénomènes.
Au cours des années cinquante et soixante (du moins aux Etats-Unis), la théorie d'apprentissage dominait sous plusieurs angles la psychologie et elle a donné forme à la psychologie du développement (57). La théorie d'apprentissage a des racines béhavioristes indéniables (58). Le béhaviorisme gagnait du terrain au sein de la psychologie du développement (59) mais avait aussi des détracteurs. Les modèles explicatifs etaient essentiellement de nature mécanistique, axée sur les normes et le contrôle. A quelques exceptions près, " l'étude du développement cognitif était fortement déterminée par et bétonnée dans l'orientation d'apprentissage traditionnelle de " stimulus-response de cette période " (60). Toujours sous l'influence de la théorie d'apprentissage, l'expérience fit son entrée et assez rapidement, l'expérience en laboratoire se vit attribuer une place centrale (61).
(57) Parke, R.D., Ornstein, P., Rieser, J., et Zahn-Waxler, C., The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, dans Parke, R.D., ... (et. al.), A century of developmental psychology, Washington, 1994, p. 5.
(58) Stone, L.J. et Church, J., Beknopte ontwikkelingspsychologie, Amsterdam, 1978, p. 104.
(59) Parke, R.D., ... (et. al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 16 (voir aussi Koops, W., et van der Werff (réd.), Overzicht van de empirische ontwikkelingspsychologie, 1ère partie, Grondkenmerken van het vak; Groningen, 1988).
(60) Parke, R.D., ... (et. al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 7 (e.s.).
(61) Parke, R.D., ... (et. al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 38.
Dans la recherche contemporaine, les modèles explicatifs organiques (62) l'emportent de nouveau sur les modèles mécanistiques. L'explication et la description sont à nouveau les objectifs essentiels de la théorie. " Mais un éparpillement de mini-théories a vu le jour, au lieu d'une seule position dominante ou d'un seul cadre théorique et chacune de ces théories à petite échelle n'explique qu'un nombre restreint d'aspects. Ce caractère spécifique des théories, limitée à un terrain déterminé est l'une des caractéristiques essentielles de cette période. " (63). Le besoin de nouveaux paradigmes englobant l'ensemble est fortement ressenti par les auteurs cités ci-avant.
(62) Le texte anglais utilise le mot " organismic ".
Quoi qu'il en soit, le champ de réflexion scientifique laisse toujours une marge à la théorie basée sur plusieurs phases. Jusqu'à présent, " la question de savoir si le développement est un processus continu ou se déroule par phases, caractérisées par des modes de comportement et de perception relativement constants et qui présentent une certaine durée, fait l'objet de controverses. (...). Au cours des années soixante et septante, la psychologie du développement allemande a engendré une orientation plus forte vers la recherche anglo-saxonne, ayant déclaré les théories par phases comme obsolètes. (...). Malgré ces critiques, le concept de la théorie des phases continue d'exister dans la psychologie contemporaine du développement. Elle a surtout connu un reveil lors du passage d'une théorie d'apprentissage et de socialisation axée sur le béhaviorisme à une théorie cognitive structuraliste au cours des années soixante. (...). Aujourd'hui, les concepts des phases se concoivent de nouveau avec une plus grande tolérance. (...). Le concept des phases se concoit de manière macroscopique et statique et facilite la vision du développement comme un ensemble. " (64).
(63) Parke, R.D., ... (et. al.), The past as prologue : an overview of a century of developmental psychology, p. 49 (e.s.).
(64) Wieckerzkowski, W. et zur Oeveste, H., Lehrbuch der Entwicklungspsychologie, 1ère partie, Düsseldorf, 1982, pp. 63-69 (e.s.).
Comme nous l'avons déjà souligné, la pédagogie R. Steiner est basée sur une tentative de comprendre l'homme dans un ensemble.
En effet, toute théorie sur le développement des êtres humains grands ou petits interfère inéluctablement avec un cadre de réflexion philosophique, à savoir : la vision de l'homme.
3.3.1. Premier stade du développement : de la naissance jusqu'à l'âge de 6-7 ans.
Piaget avait lui aussi constaté que la septième année de la vie d'un enfant marque une étape importante dans le développement humain : " L'âge moyen de sept ans qui coïncide avec le début de l'âge scolaire au sens propre, marque un tournant décisif dans le développement mental. Dans tous les domaines si complexes de la vie psychique qu'il s'agisse de l'intelligence ou de la vie affective, des relations sociales ou de l'activité vraiment individuelle dans tous ces domaines, on est témoin de l'apparition de nouvelles formes d'organisation, qui parachèvent les constructions qui ont vu le jour au cours de la période antérieure, et leur assurent un équilibre plus stable. Une suite ininterrompue de nouvelles constructions voit le jour. " (65).
(65) Piaget, J., Zes psychologische studies, Deventer, 1969.
Au cours de cette première période, le développement du corps humain est le plus marquant. Non seulement le processus remarquable du redressement du corps et partant, la formation de la silhouette debout (notamment formation de la colonne vertébrale à double forme S, la position des articulations des jambes et des pieds) ont lieu au cours de cette première periode, mais aussi l'organisation de tout le système nerveux et la constitution des organes.
Au cours des premières années de la vie, le développement du cerveau et du système nerveux est relativement spectaculaire. " Durant une période relativement courte (à partir d'un an jusqu'à un an et demi), se produisent une croissance et un développement phénoménaux (le cerveau d'un enfant d'un an et demi est trois fois plus lourd qu'à la naissance), le nombre d'interconnexions entre les neurones s'accroît par dizaines de milliards, dans une mesure importante sous l'influence des stimuli venant du monde extérieur. Les neurones croissent et changent et ce processus est essentiellement determiné par le flux d'informations conduites par les cellules sensorielles. " (66).
(66) Schadé, J.-P., Onze hersenen, Het spectrum, 1984.
La formation de noeuds entre les neurones passe par un processus de mûrissement " déterminé par l'expérience ". En effet, l'être humain est né avec tous les neurones (quelque 40 milliards) mais les connexions entre ces neurones sont toujours très primitives.
Cela permet de mieux comprendre les propos de Steiner quand il dit que durant le premier tiers de cette phase de vie, c'est surtout le système nerveux et le système sensoriel liés à la tête qui se développent et qu'à cet égard, l'environnement et l'attitude de l'" éducateur " sont d'importance capitale (67).
(67) Voir aussi e.a. Steiner, R., Die gesunde Entwickelung des Menschenwesens - Eine Einführung in die anthroposofische PÝdagogik und Didaktik, Dornach, 1989 et Steiner, R., Menskunde, pedagogie en kultuur, Amsterdam, 1997, p. 70.
" Au cours de la première phase de la vie, jusqu'au changement des dents, l'enfant (...) au sens plus que métaphorique se résume aux sens. Dans une certaine mesure, il n'est que la tête, et tout son développement émane du système nerveux et sensoriel. C'est là qu'il faut chercher les forces constitutives de tout l'organisme. Le système nerveux et les sens remplissent tout l'organisme comme acteur-clef et toutes les sensations du monde extérieur pénètrent dans tout l'organisme, alors que dans la vie ultérieure, elles ne seront physiquement présentes que dans la périphérie du système sensoriel et au sein du corps, uniquement dans l'âme. " (68).
(68) Steiner, R., Geestelijke grondslagen voor de opvoedkunst (tien voordrachten gehouden te Oxford in 1922), Vrije Geestesleven, 1980, p. 59.
Durant les trois premières années de sa vie, l'enfant apprend généralement à marcher debout. L'enfant surmonte les lois de la pesanteur à partir d'une force interne. Les bras sont libres et il n'en a plus besoin pour se déplacer. Ensuite, la capacité linguistique naît sur la base de et en corrélation avec la motricité.
La capacité linguistique donne à l'enfant non seulement la capacité de communication mais permet aussi une première forme de pensée enfantine. Cette pensée se limite avant tout aux images, compte tenu d'un faible degré d'abstraction. Il ne s'agit aucunement d'une pensée théorique ou abstraite. Ensuite, vers la troisième annee, se manifeste une première forme de conscience de soi, lorsque l'enfant commence à se désigner par le mot " je " (69).
(69) König, K., Die ersten drei Jabre des Kindes, Stuttgart, 1989.
Le jeune enfant assimile tout ce qui se passe dans son environnement et ce qu'il percoit dans cet environnement, a un impact sur toute sa constitution : " Jusqu'au changement des dents, vers la septième annee, le corps humain a une mission à accomplir pour lui-même, qui se différencie fondamentalement de toutes les autres missions à accomplir au cours des autres phases de la vie. Les organes physiques doivent prendre certaines formes vers cette époque-là, leur structure doit s'aligner sur les tendances engendrées par leur fonction spéciale. Plus tard, les organes se développent mais aussi longtemps que cette croissance se poursuit, cela se fait selon le modèle qui s'est développé pour chaque organe jusqu'au moment du changement des dents. " (70).
(70) Steiner, R., Opvoeding van het kind in het licht van de antroposifie, Vrij Geestesleven, 1986, p. 31-32.
La force de l'imitation joue un rôle de médiateur entre l'environnement extérieur, observé et l'activité intérieure constitutive.
" L'enfant, qui croît dans l'environnement de l'adulte est toutefois un imitateur de toute situation physique de l'éducateur, aussi faible soit-elle. Il imite l'expression du visage, ce qu'il observe, la manière dont l'adulte parle avec préoccupation, son air soucieux, son regard, parce que l'enfant se resume aux sens. " (71).
(71) Steiner, R., Geestelijke grondslagen voor de opvoedkunst, p. 60.
" Ce qui arrive dans son environnement physique, l'enfant l'imite et par l'activité de l'imitation, ses organes physiques prennent forme, et resteront maintenus comme modèle. " (72).
(72) Steiner, R., Opvoeding van het kind in het licht van de antroposofie, p. 32.
Il est important pour la force génératrice de l'imitation que l'environnement (dans le temps et l'espace) de l'enfant soit compréhensible et synoptique et ne soit pas vécu comme une donne dénuée de toute structure et imprévisible (ce que notre monde actuel est à plusieurs égards). Les habitudes de la vie quotidienne et les structures fixes de l'environnement sont repérées par le jeune enfant. A partir de la troisième année, l'enfant peut saisir son environnement mentalement par la pensée et il se familiarise avec les critères du temps et de l'espace. Ils donnent à l'enfant un maintien et une assurance.
Il est dès lors d'importance capitale de veiller à des habitudes et rythmes fixes dans la vie (rythmes quotidiens, hebdomadaires, annuels, habitudes, répétition).
Steiner définit la deuxième partie (de la troisième à la cinquième année) de cette phase comme l'époque au cours de laquelle, après le système nerveux et sensoriel, c'est surtout la région de la poitrine (le système respiratoire) qui se développe. Lievegoed, pédiatre et psychologue social, parle de " eerste vulling " (" premier remplissage "), le torse commençant à dominer la silhouette (73).
(73) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, Zeist, 1983, p. 30.
Pour la structuration de la pensée enfantine, il est d'importance essentielle de tendre des impressions " correctes " à l'enfant. Les jouets de l'enfant déterminent ce développement dans une large mesure. Conjointement avec la mémoire enfantine, la fantaisie s'éveille vers cette troisième année (74). La memoire de l'enfant fonctionne sur une base fortement associative. L'enfant ne peut pas encore évoquer librement des souvenirs, en fonction d'un objectif determiné. Les souvenirs se créent principalement suite a des événements ou observations exterieurs. La pensée enfantine etablit des liens entre les différentes observations, voit des cohesions, des analogies et des différences. Mais la structure que l'enfant crée dans son monde est basée entièrement sur sa propre perception.
(74) Jafke, F., Spielen und arbeiten im Waldorfkindergarten, Stuttgart, 1991, p. 13.
La fantaisie reste elle aussi dans une large mesure " externe ". L'enfant voit un cheval ou une ligne de pêche dans un simple bâton. Cette fantaisie en gestation n'est toutefois pas de la " fabulation ". La réalité externe est vécue et structurée à l'aide de la fantaisie. " La réalité et la fantaisie sont dans la plupart des cas interchangeables. (...). Pour le jeune enfant (3 ans), jouer n'est pas acter et ce n'est pas non plus " faire comme si ". (...). Il va de soi que l'enfant a suffisamment de contacts avec notre " monde objectif "; il reconnaît des hommes et des lieux; il se souvient de faits objectifs et sait à quoi servent certains outils. Mais dans un même temps, ses sentiments et ses pensées se traduisent dans son monde et influencent celui-ci; ils y donnent couleur et forme, .... " (75).
(75) Stone, L.J. et Church, J., Beknopte ontwikkelingspsychologie, Amsterdam, 1978, p. 166-167.
Dans la mesure où les jouets sont tout faits, ils laissent moins de marge à la fantaisie de l'enfant. Dans de tels jouets, l'enfant percoit une image bien délimitée et il ne peut rien y ajouter par la fantaisie. On ne fait pas appel à l'activité intérieure qui consiste à voir une série quasi illimitée de possibilités dans ce qui est observé.
Cependant, par cette fantaisie active (qui est intégralement liée à l'observation concrète), l'enfant développe la capacité d'une réflexion créative, à savoir : de voir ce qui est possible (mais n'existe pas encore) avec qu'il observe. Cela crée la capacité de liberté. L'homme qui est uniquement en mesure d'observer ce qui existe et pas ce qui peut exister, ne peut jamais être un homme libre. En ce sens, nous pouvons comprendre Schiller lorsqu'il dit que l'homme n'est véritablement homme que quand il joue (76).
(76) Schiller, F., Brieven over de esthetische opvoeding van de mens, Kampen, 1994.
Vers la cinquième année, nombre d'enfants traversent une sorte de " crise ". Pour la première fois, ils font connaissance avec l'ennui. Leur fantaisie les abandonne. Les enfants de cinq et six ans aiment se mettre ensemble et faire des projets de jeu. Là où la fantaisie trouvait auparavant son origine dans le matériel tendu, ils inventent maintenant un jeu et rassemblent ensuite les éléments nécessaires (77).
(77) Jafke, F., Spielen und arbeiten im Waldorfkindergarten, p. 16.
Mais l'observation et l'expérience du monde restent entièrement déterminées par les sensations/impressions immédiates (78). Cette troisieme partie de ce stade de développement est caractérisée par la forte croissance des membres (première tension) (79). L'anthropologie anthroposophique y voit un motif pour une première forme enfantine d'activité volontariste ciblée.
(78) Kranich, E.M., Vorschulerziehung aus den Anforderungen des Kindes, in Plan und Praxis des Waldorfkindergartens, Stuttgart, 1973.
(79) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, p. 33-34.
La croissance des organes, plus particulièrement du système nerveux central, s'achève vers la septième année. La fin de ce développement physique est caractérisée par le changement des dents. On entend par là non seulement que les premières dents de lait sont remplacées par la dentition definitive, mais aussi que les couronnes des 28 dents permanentes se forment généralement au plus tard au cours de la septième année.
La capacité d'imitation a été l'élément déterminant du développement au cours de toute cette première phase de la vie et peut même rester active (dans une forme affaiblie et non dominante) jusqu'à la neuvième année. De ce fait, tout " apprentissage " ciblé, guidé de l'extérieur ne peut être fonctionnel, voire souhaitable avant la septième année. Au cours de cette phase, l'enfant " apprend " grâce à l'interaction entre l'environnement observé et les processus intérieurs, essentiellement mentaux.
La perte des dents et les changements de la silhouette vont de pair avec d'importants changements et mûrissements liés à la psychologie du développement. Ces changements sont désignés comme " la maturité pour l'école ". L'enfant est prêt à apprendre, à savoir : à se développer dans une mesure importante sur la base de processus ciblés, structures de l'extérieur.
Piaget a décrit cette transition comme le passage de la pensée contemplative-symbolique à la pensée logique et concrète (80).
(80) Piaget, J., et Inhelder, B., Le développement des quantités chez l'enfant, Neuchâtel-Paris, 1941.
La façon dont l'enfant peut apprendre, au cours de cette première phase, de son environnement et des adultes, à savoir par l'imitation, détermine dans une large mesure ce que l'enfant peut apprendre au cours de cette période. La pédagogie R. Steiner veille surtout à ce que l'enfant puisse croître dans un environnement propice à l'imitation. Cette imitation ne peut pas être comprise comme l'acte de " singer " extérieurement ce que d'autres font. Comme nous l'avons souligné, le jeune enfant transforme ce qu'il observe en geste intérieur, par l'imitation. Ce geste intérieur contribue en premier lieu à former la constitution.
La pédagogie R. Steiner ne poursuit pas d'objectifs que l'enfant ne peut réaliser sur la base de sa capacité d'imitation. Elle n'aspire qu'à ce qui est pertinent et sain pour l'enfant de cet âge, conformément aux lois fondamentales de l'homme et son développement.
Au cours de cette phase, l'objectif de base de la pédagogie R. Steiner est poursuivi en offrant à l'enfant un environnement (dans le temps et l'espace) qui peut être sainement imité, qui se caractérise par des rythmes et habitudes fixes, qui crée une marge pour des jeux aboutissant à un développement aisé de la fantaisie.
3.3.2. Deuxième stade du développement : de l'âge de 6-7 ans jusqu'à l'âge de 13-14 ans.
Cette phase débute lorsque l'enfant est mûr pour l'école. Contrairement à la première phase (où l'enfant peut développer et apprendre assez spontanément pour autant que son environnement physique lui tende des possibilités suffisantes) la deuxième phase permet de passer à l'apprentissage ciblé. L'enfant est en effet en mesure de disposer librement de son pouvoir de mémorisation et d'en faire un usage conscient et ciblé.
Non seulement la mémoire mais aussi le caractère, les tendances, les habitudes et le tempérament acquièrent une certaine indépendance : ils ne se développent plus " automatiquement ". Le développement de ces qualités requiert l'attention des autres (pour l'enfant surtout de l'éducateur).
Bien que le développement humain soit toujours influencé par trois facteurs (la structure congénitale, le fonctionnement de l'environnement, les efforts personnels), le fonctionnement intermédiaire de l'environnement social et socio-culturel, qui détermine les valeurs, n'est jamais aussi intensif qu'aux cours des premières années scolaires.
L'approche éducative de l'enfant ne se réalise plus directement par les impressions sensorielles et les choses observées mais demande une pénétration dans le monde émotionnel ou sentimental.
" Comme on doit fournir à l'enfant jusqu'à l'âge de sept ans, l'exemple externe, qu'il peut imiter, l'enfant doit être entouré entre le changement des dents et la puberté par des choses qui ont un sens intérieur et une valeur sur lesquels il peut s'orienter. Le contenu plein de sens, qui opère par l'image et la ressemblance est tout à fait à sa place. " (81).
(81) R. Steiner, Opvoeding van het kind in het licht van de antroposofie, p. 41.
Dans cette phase de la vie, l'enfant veut, au-delà de l'expérience sensorielle, ressentir une affinité avec un monde plein de sens et s'identifier avec ce monde lié à l'homme. Il existe une pulsion intérieure à découvrir le sens des choses. Dans cette phase, il ne s'agit pas d'une explication scientifique, intellectuelle des choses. L'enfant veut vivre ce sens avec ses sentiments, se sentir touché, s'identifier. L'enfant qui arrive à l'âge scolaire n'est pas encore en mesure d'outrepasser ses liens émotionnels avec le monde ni de concevoir celui-ci dans un contexte logique et intellectuel, impliquant une certaine distance.
" Les présentations, expériences, impulsions volontaristes que nous éveillons auprès de l'enfant, ne peuvent pas se traduire en notions abstraites que l'enfant n'a qu'a mémoriser, qu'il n'a qu'à apprendre, ces présentations, ces stimuli d'expériences que nous transmettons à l'enfant doivent vivre, comme vivent nos membres. (...). Les présentations que fait l'enfant et le développement de son âme sont fragiles. Nous ne pouvons les confiner à des contours précis et présumer plus ou moins que l'enfant après trente ans, lorsqu'il sera adulte, se fera toujours les mêmes présentations. Nous devons donner aux présentations que nous apprenons aux enfants une forme telle qu'elles puissent évoluer. " (82).
(82) R. Steiner, Geestelijke grondslagen der opvoedkunst, p. 20.
Des notions abstraites ne permettent pas de répondre à cette question d'évolution, et ce contrairement aux images concrètes. Il ne s'agit pas d'images perceptibles par les sens, mais bien d'images perceptibles intérieurement.
" La perception intérieure d'images ou en d'autres termes, la présentation allégorique, entre aussi d'une autre façon en ligne de compte pour la phase entre le changement des dents et la puberte. Il est essentiel que l'enfant percoive les secrets de la nature, les concepts de la vie le moins possible sous forme de notions intellectuelles, neutres mais bien de symboles. La cohésion mentale ou spirituelle des choses doit se percevoir sous forme de ressemblances pour l'âme de sorte que les choses de la vie soient davantage présumées et ressenties par les images que comprises par la raison. (...). Une telle ressemblance s'adresse non seulement à la raison mais aux sentiments, à la vie intérieure, à l'âme dans son ensemble. Le jeune qui a acquis tout cela adoptera plus tard, lorsque les choses lui sont enseignées par des notions rationnelles, une attitude tout à fait différente. " (83).
(83) R. Steiner, Opvoeding van het kind ..., p. 44-45.
Tout comme l'imitation et l'exemple extérieur sont les mots-clefs pédagogiques pour la première phase du développement, la tendance à suivre un exemple et l'autorité sont essentielles dans la phase entre l'âge de maturité scolaire et la puberté. Il ne s'agit pas de l'autorité qui oblige à suivre comme instance de pouvoir mais d'une autorité percue comme évidente, non imposée qui constitue une image à adopter pour la vie intérieure de l'enfant. A partir du respect dont témoigne l'enfant à l'égard de cette autorité, il peut développer sa conscience, ses habitudes, ses tendances, son caractère. Cela n'empêche que l'activité individuelle de l'élève et l'apprentissage autonome sont exercés à partir de la première année scolaire.
" Celui qui n'a pas eu la possibilité d'éprouver un respect illimité pour une autre personne au cours de la période de développement citée, en fera les frais tout au long de sa vie. " (84).
(84) R. Steiner, Opvoeding van het kind ..., p. 41-42.
Ce principe d'autorité ne se limite pas à la figure du professeur/enseignant. Outre cette incarnation d'autorité, il faut trouver des autorités que l'enfant absorbe mentalement. De grands personnages de l'histoire, des histoires d'hommes et de femmes dont l'exemple mérite d'être suivi, constituent la conscience et donnent une orientation à l'esprit, plutôt que des principes moraux abstraits.
Tout comme dans la première phase, le développement ne se réalise pas de manière égale. La croissance physique de l'enfant va de pair avec un développement psychique-mental. On assiste à des revirements psychiques.
Une première " accélération " ou " crise " se produit vers l'âge de 10 ans (9-10 ans). L'effet de l'imitation qui joue toujours un rôle au cours des premières années de l'école primaire prend fin vers la neuvième année. Au plan du développement physique, cette période est qualifiée par Lievegoed de " tweede vulling " (croissance renforcée en longueur et en largeur du torse) (85).
(85) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, p. 38.
Ces changements psychiques et mentaux sont modulés en fonction de chaque enfant individuel. Mais ce qui est typique pour tous les enfants vers cet âge-là, c'est que les questions qu'ils posent ont une portée existentielle plus ou moins prononcée. " ... chaque enfant connaît entre la neuvième et la onzième année un point critique que l'éducateur ne saurait perdre de vue. A cet âge-là, chaque enfant qui se développe normalement arrive au point auquel son âme est confrontée à la question suivante : comment trouver ma place dans le monde ? (...). Cette question se traduit par des sentiments indéfinissables, des sentiments non satisfaits; par un besoin accru de pouvoir s'appuyer sur un adulte. Cette question se traduit peut-être dans un attachement sentimental à un certain adulte. (...). L'enfant cherche le contact avec les autres. Jusqu'à ce moment-là, il a accepté l'autorité comme une évidence. Il commence à se demander : quid de cette autorité ? " (86).
(86) R. Steiner, Geestelijke grondslagen der opvoedkunst, p. 19-20.
A partir de la neuvième année, l'autorité (de l'enseignant, des parents, etc.) perd de son évidence, ce qui n'empêche que le besoin d'une telle autorité même si l'enfant essaie de le dissimuler par tous les moyens continue d'exister : " La confiance sans réserve qui est la règle au début de l'époque scolaire et la conviction que " c'est l'autorité, qui m'est tendue par le monde " dure au maximum jusqu'à la 10ème année. A ce moment-là, surgit la question suivante : est-ce la bonne autorité ? A partir de ce moment-là, il faut des mots et actes précis pour donner une justification consciente à l'autorité. " (87). L'enfant arrive " ... de manière tendre et fragile à une sorte d'étonnement (...) sur tout ce qui se passe dans le monde, parce qu'il commence à se voir lui-même dans le monde. Ce n'est qu'à ce stade-là qu'on arrive à la conscience du " je ". Quand on voit rayonner toutes les choses autour de soi, quand on commence à développer un sentiment pour les éléments du monde animal et végétal, on l'apprend par soi-même. " (88).
(87) Dessecker Julius, Zur Frage der Aotoritt, in Aus der Unterrichtspraxis en Waldorf-Rudolf Steiner Schulen, Dornach, 1996, p. 201, (eigen vertaling).
(88) Steiner, R., Menskunde en opvoeding (voordrachten gehouden in 1921), Amsterdam, 1990, p. 131.
L'enfant pose des questions sur son propre être, sa naissance, son origines biologique et spirituelle. Il témoigne d'un vif intérêt pour tout ce qui est lié à la sexualité, ainsi qu'à la mort. L'expérience fondamentale de former un tout avec le monde, s'érode. Pour la première fois, l'enfant percoit une réelle distance et la solitude. Même le lien étroit avec les parents devient moins étroit parce que l'enfant vit de manière plus forte son identité et son indépendance. Il devient conscient de sa différence par rapport aux autres enfants.
" Dans cette solitude naissent des sentiments très fragiles au sein de l'enfant; rien ne saurait perturber cela, ni par curiosité, ni par excitation. Il se trouve lui-même en solitude. Dans sa solitude, il prend conscience de la présence d'un " je " en lui-même et du fait qu'à partir de là, il fera sa propre vie. " (89).
(89) Koepke, H., Kind van negen, Rotterdam, 1990, p. 213.
Vers la douzième année de sa vie (au cours de la sixième année) un nouveau changement intervient. La prépuberte commence : l'âge ingrat.
Au plan du développement physique, cette période est surtout marquée par une croissance renforcée en longueur des membres (ce qui résulte dans le jeune dégingandé, maladroit). Lievegoed parle de la deuxième tension (90).
(90) Lievegoed, B., Ontwikkelingsfasen van het kind, p. 39.
Les forces mentales et psychiques s'accroissent sans que l'enfant soit en mesure de les diriger ou maîtriser à partir de sa propre personne. Ses réactions sont déterminées par des pour ou des contre passionnés. Des principes d'ordre qu'il a longtemps appliqués perdent soudainement de leur effet.
" L'élève cherche auprès de l'adulte des orientations, la clarté pour sa vie sentimentale peu ordonnée, peu développée et en son for intérieur, il est profondément décu lorsque l'adulte se met à sa hauteur et réagit lui aussi par ses émotions. Quand l'adulte fait cela, l'autorité disparaît petit à petit, l'autorité que l'enfant continue de chercher auprès de l'éducateur au cours de cette phase. " (91).
(91) Stegmann, C., Die menschenkundliche Entwickelung in Zur Unterrichtsgestaltung im 1. Bis, 8 Schuljahr an Waldorf-/Rudolf Steiner Schulen, Dornach, p. 161 (e.v.).
Au plan intellectuel, l'enfant commence à développer sa capacité de comprendre le monde dans son contexte causal, à savoir : saisir par sa pensée le fonctionnement et les relations du monde. C'est à ce moment-là qu'on peut exercer la pensée causale et aider l'homme à cerner le monde par son propre jugement. La mission de l'enseignant consiste, l'autorité toujours active à l'appui, à exercer progressivement les capacités de réflexion en gestation et à amener l'enfant à un pouvoir de discernement indépendant. Dans un même temps, le principe d'autorité perd de sa force. Vers la fin de cette phase, au début de la puberté, l'enfant s'oppose à juste titre à cette autorité. L'enseignant est incité à avancer des arguments pour les thèses qu'il défend. Mais souvent la position du jeune reste déterminée par des émotions à tel point que tout argument, aussi valable soit-il, reste sans effet. Le pouvoir de jugement critique s'exerce grâce à ces discussions, sans qu'il soit réellement autonome. Le " je " ne parvient pas à le maîtriser ou diriger; il ne peut pas vraiment se baser là-dessus pour son approche de la réalité. Cette capacité ne se développe qu'au cours de la troisième phase du développement, à partir de la puberté.
Notons à cet égard que ce développement ne débute qu'à l'école primaire (sixième classe) et se manifeste surtout durant le premier degré de l'enseignement secondaire. Les capacités qui se développent à ce moment-là ne peuvent être éveillées à l'école primaire. En sixième année, l'enfant arrive toutefois à une relation plus consciente avec la réalité sensorielle. " En sixième année, l'enseignant peut commencer à dépeindre les choses de sorte à suggérer certaines structures. " (92). La perception exacte peut s'exercer. Cependant, la capacité de prendre ses distances n'est pas encore suffisamment développée de sorte que l'expérience continue de jouer un rôle essentiel.
(92) Böttcher, G., Kindliche Entwicklung als Herabstieg in die Erdenwelt, in Zum Unterricht des Klassenlebrers an der Waldorfschule, Stuttgart, 1997, p. 36 (eigen vertaling).
" Ce n'est qu'après avoir conquis l'autorité, à l'âge de la puberté, lorsque l'être humain adopte une attitude physiologique différente par rapport au monde qui l'entoure, il adopte dans la vie de l'âme et du corps, dans sa vie physique au sein le plus large, une toute autre relation avec le monde. L'esprit s'eveille dans l'homme. Dans tout langage il commence à chercher l'aspect jugement, l'aspect logique. Ce n'est qu'à ce moment-là que nous pouvons espérer être en mesure de l'éduquer et de l'enseigner de manière à en appeler à son intelligence. Il est extrêmement important que l'on ne fasse pas, comme on aime bien à notre époque, appel de manière consciente ou inconsciente à l'intelligence. " (93).
(93) Steiner, R., Geestelijke grondslagen der opvoedkunst, p. 22.
Cela signifie que tout recours à un pouvoir de jugement critique présumé et toute tentative de faire saisir la réalité dans des notions abstraites n'est pas à sa place dans l'école primaire R. Steiner.
" La pensée au sens de la vie intérieure à l'aide de notions abstraites doit toujours rester à l'arrière-plan en cette phase du développement. Elle doit se développer sans la moindre influence, presque spontanément, alors que l'âme se voit conférer les images et ressemblances qui désignent les secrets de la nature et de la vie. Ainsi, entre la septième année et la puberté la pensée doit se développer dans l'ame, en quelque sorte imbriquée dans les autres expériences intérieures. La capacité de jugement doit ainsi mûrir, de sorte que l'homme soit en mesure, dès la puberté, à se faire un avis sur la matière et sur les choses de la vie. Moins on agit au préalable directement sur le développement du pouvoir de jugement, plus on le fait indirectement par le développement des autres forces de l'âme, mieux c'est pour la vie ulterieure de l'homme ou la femme en question. " (94).
(94) Steiner, R., Opvoeding van het kind ..., p. 58-59.
Etant donné l'importance de cet élément dans le présent cadre, nous tenons à nous référer à une citation plus circonstanciee :
" Avec la puberté débute la phase dans laquelle l'homme acquiert, outre la maturité sexuelle, la maturité pour se former une opinion sur les choses qu'il a apprises au préalable. On ne peut faire plus de préjudice à un homme qu'en éveillant de manière prématurée son propre jugement. Un homme ne peut juger qu'apres avoir rassemblé en son intérieur, la matière de jugement, de comparaison. Si on développe le jugement autonome avant cette époque, ces fondements font défaut. (...). Pour être mûr pour une réflexion autonome, il faut d'abord avoir du respect pour la réflexion d'autres grands. Il n'existe pas de pensée saine, qui n'est pas préparée par un sentiment de vérité, qui trouve son fondement dans la relation naturelle d'autorité entre l'éducateur et l'enfant. Si ce principe de base de l'éducation était mis dans la pratique, il permettrait d'éviter que les hommes s'estiment mûrs à un âge trop jeune et se privent ainsi de la possibilité d'aborder sans parti pris tous les aspects de la vie. Car tout jugement, qui ne trouve pas ses racines dans le terrain fertile des riches expériences de l'âme, constitue un obstacle sur le parcours de la vie de celui qui porte le jugement. Dès qu'on s'est fait une option sur quelque chose, on reste influencé de manière permanente. Une expérience n'est plus assimilée comme elle l'aurait été si on ne s'était pas fait de jugement au préalable. Le jeune homme doit ressentir l'impulsion à apprendre d'abord et juger ensuite.
Ce que la raison souhaite dire à un certain sujet, ne doit être dit qu'après que toutes les autres forces de l'âme sont intervenues. Avant ce moment-là, la raison ne peut jouer qu'un rôle de médiation. Elle ne doit donc servir qu'à saisir ce qui se passe, ce qu'on ressent, afin d'ainsi assimiler les choses telles qu'elles se présentent, sans que le jugement non mûr s'en fasse immédiatement maître. Pour ces raisons, la jeunesse avant la puberté doit rester privée de toute théorie sur les choses. L'essentiel est que l'enfant absorbe dans l'âme ce qui lui est communiqué à propos du monde et de la vie. On peut évidemment aussi lui raconter ce que des gens ont pensé sur l'un ou l'autre thème mais il faut éviter que le jeune ne se rallie à un autre avis par un jugement précoce. Il doit assimiler les opinions par ses émotions. Il doit pouvoir écouter, sans tirer parti : l'un a dit ceci, l'autre a dit cela. Les enseignants et éducateurs doivent faire preuve de tact pour cultiver et développer une telle attitude intérieure auprès de l'enfant mais c'est précisement la science morale qui lui confère la mentalité nécessaire pour trouver ce tact. " (95).
(95) Steiner, R., Opvoeding van het kind ..., p. 60-62.
Il s'en sort que la pédagogie R. Steiner est axée en premier lieu sur l'accompagnement de ces processus de développement. Ceux-ci s'appuient évidemment sur la formation d'une relation entre soi-même et le monde, ce qui suppose des perceptions, des connaissances et aptitudes. Mais l'acquisition de ces perceptions et aptitudes n'est pas un but en soi.
Art. 4.1 N. 4. De R. Steinerpedagogie versus de ontwikkelingsdoelen en eindtermen volgens artikel 44 van het decreet basisonderwijs : gebrek aan ruimte en onverzoenbaarheid.
Voor wie het voorgaande aandachtig heeft gelezen, zal al heel veel duidelijk geworden zijn over de redenen waarom de ontwikkelingsdoelen en eindtermen volgens artikel 44 van het decreet basisonderwijs onvoldoende ruimte laten aan de R. Steinerpedagogie en er onverzoenbaar mee zijn.
Artikel 44bis van het decreet basisonderwijs (96) laat een schoolbestuur toe te oordelen dat de (97) conform artikel 44 vastgelegde ontwikkelingsdoelen en/of eindtermen onvoldoende ruimte laten voor zijn eigen pedagogische en onderwijskundige opvattingen en/of ermee onverzoenbaar zijn.
(96) Ingevoegd door het decreet van 15 juli 1997 betreffende een afwijkingsprocedure voor de ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
(97) Eigen cursivering.
Dit moet precies aangeven waarom de ontwikkelingsdoelen en/of eindtermen onvoldoende ruimte laten en/of waarom ze ermee onverzoenbaar zijn.
Het komt er dus niet op aan aan te tonen waarom bepaalde ontwikkelingsdoelen en/of eindtermen onvoldoende ruimte laten of onverzoenbaar zijn, maar het gaat om het geheel van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Hiermee doet de afwijkingsprocedure recht aan het feit dar deze ontwikkelingsdoelen en eindtermen een coherent geheel vormen. Dat de vervangende ontwikkelingsdoelen en eindtermen in hun geheel zullen beoordeeld worden, respecteert dan weer het feit dan ook deze een coherent geheel zullen vormen, doch deze coherentie ontlenen aan andere pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
Toch kan een verwijzing naar concrete ontwikkelingsdoelen en eindtermen de onverzoenbaarheid illustreren. Maar hieruit mag geenszins afgeleid worden dat de onverzoenbaarheid herleid kan worden tot een tastbaar aantal concrete ontwikkelingsdoelen en eindtermen. Uiteraard zijn de aangehaalde ontwikkelingsdoelen en eindtermen slechts als voorbeeld te begrijpen, niet als een opsomming.
Hoewel de onverzoenbaarheid en de onvoldoende ruimte nauw met elkaar zijn verbonden (98), trachten we ze hier toch afzonderlijk te behandelen.
(98) Zie voetnoot nr. 44.
4.1. Onvoldoende ruimte.
Dit probleem ontstaat vooral door het feit dat de ontwikkelingsdoelen en eindtermen een coherent geheel vormen, waarmee, uitgaande van bepaalde opvattingen, een welbepaald doel gerealiseerd moet worden. Nog scherper wordt dit per vakgebied, waar uitgegaan wordt van een relatief duidelijke opvatting over doel, inhoud, benadering en belang van dat vakgebied. Op basis hiervan zijn dan de concrete ontwikkelingsdoelen en eindtermen geformuleerd.
Voor de verschillen in opvattingen per leergebied verwijzen we naar de formulering van de eigen pedagogische en menskundige opvattingen die de concrete eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen inleiden.
4.2. Onverzoenbaarheid.
Onverzoenbaarheid betekent dat er inhoudelijke tegenstellingen bestaan die te maken hebben met een verschil in opvattingen. In wat voorafgaat, is reeds uitvoerig aangegeven waarom de "algemene" ontwikkelingsdoelen en eindtermen onverzoenbaar kunnen zijn met bepaalde andere, legitieme, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
Het kan hier dus niet uitsluitend gaan over de omvang en de gedetailleerdheid van de "algemene" ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Wel is het zo dat, in de mate waarin men deze algemene ontwikkelingsdoelen en eindtermen gedetailleerder en omvangrijker wil formuleren, een bepaalde pedagogische en/of onderwijskundige opvatting op de voorgrond zal treden als referentiekader voor de te maken keuzes. Deze opvattingen refereren op hun beurt en even onvermijdelijk naar een mens-, maatschappij- en wereldbeeld.
Het gaat er derhalve ook niet om of de inhoud van bepaalde ontwikkelingsdoelen of eindtermen op zich onverzoenbaar zouden zijn met de eigen opvattingen. Het punt is enerzijds of het feit zelf dat bepaalde eindtermen of ontwikkelingsdoelen worden nagestreefd - los van het feit of ze ook nog bereikt moeten worden of niet - verzoenbaar is met de eigen pedagogische opvattingen.
Anderzijds bestaat er een vorm van onverzoenbaarheid, los van de individuele ontwikkelingsdoelen of eindtermen zelf. Het gaat dan om de richting die de ontwikkelingsdoelen en eindtermen of de vakgebieden als geheel uitgaan en de klemtonen die daarin gelegd worden.
Deze tweede probleemvorm valt uiteraard voor een deel samen met het gebrek aan voldoende ruimte voor het eigen concept (cf. het gedetailleerde en omvangrijke karakter), maar kan daartoe niet herleid worden. Immers, met betrekking tot de concrete ontwikkelingsdoelen en eindtermen ontstaat hier het probleem van niet-relevantie. Op basis van het eigen pedagogisch concept niet relevant geachte ontwikkelingsdoelen en eindtermen beperken niet alleen de ruimte voor het nastreven van de eigen doelstellingen. Er moet bovendien een belang en status aan toegekend worden (essentiële doelstelling) die hen krachtens het eigen concept niet toekomt omdat deze status ontleent wordt aan een andere pedagogische en onderwijskundige opvatting.
4.2.1. Ontwikkelingsdoelen.
Ten aanzien van de ontwikkelingsdoelen wordt verwacht dat de school (i.c. de kleuteronderwijzer) de nodige inspanningen levert opdat het kind deze vaardigheid of kennis, of attitude zou kunnen verwerven (er wordt niet nagegaan of ze effectief worden gerealiseerd door de meerderheid van de kleuters).
In de kleuterfase is het geheugen nog associatief. De kleuter beschikt nog niet vrij over een herinneringsvermogen waarmee het bewust en doelgericht een inzicht of kennisinhoud kan oproepen.
Hoewel het mogelijk is reeds tijdens de kleutertijd dit gerichte geheugen aan te spreken en te oefenen, gebeurt dit in de Steinerpedagogie niet, omdat dit vervroegde beroep doen op het geheugen nadelig inwerkt op die ontwikkelingsprocessen die wel in de kleutertijd voltrokken moeten worden.
Zo kunnen de meeste ontwikkelingsdoelen waar de kleuter geacht wordt inzichten, ervaringen en dergelijke te verwoorden, te beantwoorden, in de R. Steinerpedagogie niet worden nagestreefd. Uiteraard zijn kleuters volop in staat dingen te verwoorden en dat is ook op zijn plaats. Alleen het gericht kunnen verwoorden van vooropgestelde dingen is dat niet : de reproductie van feitelijke kennis wordt niet nagestreefd.
Enkele voorbeelden :
Lichamelijke opvoeding.
De kleuters :
1.33. tonen in het handelend omgaan met betekenisinhouden een toenemend begrijpen, toepassen en verwoorden van :
spelideeën van kinderspelen;
- lichaams-, bewegings-, ruimte- en tijdsbegrippen, facetten van fysische kennis;
- voorstellingen (fantasie);
- symbolen en hun interpretatie, begrippen.
Muzische vorming.
De kleuters kunnen :
1.3. kleur, lijn, vlak, ritme, vorm en versiering onderscheiden en de ontdekking van beeldelementen verwoorden.
4.5. de eigen dansexpressie verwoorden.
Nederlands.
De kleuters :
2.6. kunnen antwoorden op gerichte vragen in verband met betekenis, inhoud, bedoeling, mening in concrete situaties.
Wiskundige initiatie.
De kleuters kunnen :
1.4. in concrete situaties rekenhandelingen uitvoeren met betrekking tot aantal en hoeveelheid. Zij kunnen deze handelingen verwoorden door de gepaste begrippen te hanteren (...).
Wereldorientatie.
De kleuters :
4.6. kunnen met concrete voorbeelden illustreren dat mensen die samenleven, zich organiseren via regels waaraan iedereen zich moet houden.
6.9. kunnen verschillen in landschappen en omgevingen, door mensen ingericht, verwoorden.
Ontwikkelingsdoelen die appelleren aan een zekere mate van hanteerbaar zelfbewustzijn ("op een persoonlijke wijze"), verstandelijk relativeringsvermogen of expressief vermogen bij kleuters (wat iets anders is dan fantasie), kunnen evenmin in de R. Steinerpedagogie worden nagestreefd. De identificatie van het kind met de omgeving wil men immers bewaren, zeker nog tijdens de hele kleuterfase. Handelingen die een zekere afstand ten aanzien van de omgeving veronderstellen, worden niet nagestreefd. De kleuter leeft nog voluit vanuit de nabootsing. Het gericht ontwikkelen van bijvoorbeeld "een persoonlijke stijl" is hiermee niet verzoenbaar.
Enkele voorbeelden :
Lichamelijke opvoeding.
De kleuters :
1.40. tonen in hun vrije spel en in geleide opdrachten een spontaan aanwenden van beweging als expressie- en communicatiemiddel.
3.6. tonen een persoonlijke stijl in spontane expressie.
Muzische vorming.
De kleuters kunnen :
1.5. impressies uiten in een persoonlijke, authentieke creatie en plezier scheppen in het zoeken en vinden.
4.5. de eigen dansexpressie verwoorden.
5.1. alert omgaan met voor hen bestemde audiovisuele boodschappen.
6.4. genieten van de fantasie, de originaliteit, de creativiteit en de zelfexpressie in "kunstwerken".
Nederlands.
De kleuters :
2.12. zijn bereid om eigen gevoelens en verlangens op een persoonlijke manier uit te drukken.
Wereldoriëntatie.
De kleuters :
3.6. weten dat mensen eenzelfde situatie op een verschillende wijze kunnen ervaren en er verschillend kunnen op reageren.
Een andere categorie van ontwikkelingsdoelen vraagt het in de klas brengen van elementen die er op basis van de opvattingen van de R. Steinerpedagogie niet thuishoren. Het pictogram dat de evacuatieweg aangeeft schept geen probleem, desgevraagd kan de betekenis meegedeeld worden. Maar het kunnen begrijpen van pictogrammen op zich wordt niet nagestreefd. Het leren omgaan met audiovisuele middelen (technische toestellen waarvan de eigenlijke werking niet waarneembaar is) vormt evenmin een doelstelling.
4.2.2. Eindtermen.
De problemen die bij de eindtermen opduiken zijn vergelijkbaar.
Zo zijn er vooreerst diverse eindtermen die een beroep doen op het kritisch oordeelsvermogen van het lagereschoolkind. Op grond van het in de R. Steinerpedagogie gehanteerde ontwikkelingsbeeld is deze doelstelling niet zinvol en vaak contraproductief (zie punt 3.3.2.).
De twaalfjarige is nog geen zelfstandig en mondig individu en hoeft dat ook nog niet te zijn. In de R. Steinerpedagogie wordt datgene nagestreefd wat voor de leeftijd, op basis van de ontwikkelingsfase, zinvol is.
Enkele voorbeelden :
Muzische vorming.
De leerlingen kunnen :
1.1. door middel van kunst- en beeldbeschouwing een persoonlijk waardeoordeel ontwikkelen over beelden en beeldende kunst van vroeger, van nu en van verschillende culturen.
1.3. beeldinformatie herkennen, begrijpen, interpreteren en er kritisch tegenover staan.
Nederlands.
De leerlingen kunnen (verwerkingsnivea = beoordelen) op basis van, hetzij de eigen mening, hetzij informatie uit andere bronnen, informatie beoordelen die voorkomt in :
3.10. reclameteksten die rechtstreeks verband houden met hun leefwereld.
Sociale vaardigheden.
1.6. De leerlingen kunnen kritisch zijn en een eigen mening formuleren.
Een ander aantal eindtermen veronderstelt dat in de klas de aandacht gevestigd wordt op zaken als reclame en media. "Media" is zelfs een onderdeel van de muzische vorming. Voor de doelstellingen die de R. Steinerpedagogie nastreeft met kunstzinnige vorming is dit niet dienstig. In de R. Steinerpedagogie wordt het expressief vermogen niet ontwikkeld door dit reeds bij kinderen rechtstreeks te oefenen, maar wel door onder meer het gevoelsleven te verrijken door de kunstzinnige activiteit. Het accent ligt dan eerder bij wat het kind opneemt, dan bij wat het kwijt kan.
Enkele voorbeelden :
Muzische vorming.
De leerlingen kunnen :
5.1. beeldsignalen waarnemen zodat men opvallend goede en minder geslaagde dingen kan doorzoeken en herkennen.
5.2. ervaren dat een visueel beeld al dan niet vergezeld van een nieuw geleid steeds een nieuwe werkelijkheid kan oproepen.
5.3. soorten van eenvoudige hedendaagse audiovisuele opnamen en weergavetoestellen (informatiedragers) aanwijzen, benoemen en ze creatief bedienen.
4.3. Arrest van het Arbitragehof van 18 december 1997.
De uitspraak van het Arbitragehof zelf geeft uiteraard ook aan dat er sprake is van onverzoenbaarheid en onvoldoende ruimte ten aanzien van de R.
Steinerpedagogie. Immers, de Federatie van Steinerscholen in Vlaanderen was één van de twee partijen die een verzoekschrift hebben ingediend.
Zoals onder punt 1.2 werd uiteengezet, kunnen de ontwikkelingsdoelen en eindtermen zoals bepaald door het Besluit van de Vlaamse regering van 27 mei 1997 nog steeds niet beschouwd worden als minimumdoelstellingen.
De uitspraak van het Arbitragehof moet derhalve als een bevestiging worden beschouwd van de onverzoenbaarheid met en de onvoldoende ruimte voor de Steinerpedagogie.
Art. 4.1 N. 4. La pédagogie R. Steiner, les objectifs de développement et les objectifs finaux par rapport à l'article 44 du décret de l'enseignement fondamental : manque de marge et incompatibilité.
Le lecteur attentif aura sans doute déjà compris pourquoi les objectifs de développement et les objectifs finaux au sens de l'article 44 du décret de l'enseignement fondamental laissent peu de marge à la pédagogie R. Steiner et sont incompatibles avec celles-ci.
L'article 44bis du décret sur l'enseignement fondamental (96) permet à un pouvoir scolaire de juger que les (97) objectifs de développement et/ou les objectifs finaux tels que fixés conformément à l'article 44 ne laissent pas suffisamment de marge à ses propres concepts pédagogiques et éducatifs et/ou sont incompatibles avec ces derniers.
(96) Inséré par le décret du 15 juillet 1997 relatif à une procédure dérogatoire pour les objectifs de développement et objectifs finaux.
(97) Mot mis en italique par l'auteur du présent texte.
Il ne s'agit donc pas de démontrer pourquoi certains objectifs de développement et/ou objectifs finaux laissent peu de marge ou sont incompatibles;
il s'agit de l'ensemble des objectifs de développement et des objectifs finaux.
La procédure de dérogation rend donc justice au fait que ces objectifs de développement et ces objectifs finaux forment un ensemble cohérent. Que les objectifs de développement et les objectifs finaux en remplacement de ceux-ci seront appréciés dans leur globalité respecte donc le fait qu'ils forment eux aussi un ensemble cohérent même si cette cohérence s'inspire d'autres concepts pédagogiques et éducatifs.
La référence à des objectifs de développement et des objectifs finaux concrets est cependant de nature à illustrer cette incompatibilité sans pour autant en déduire que cette dernière se résume à quelques objectifs fondamentaux et objectifs finaux concrets. Il est évident que les objectifs de développement et les objectifs finaux cités ne le sont qu'à titre d'exemple et non a titre exhaustif.
Même si l'incompatibilité et le manque de marge sont étroitement liés (98), nous les examinerons séparément.
(98) Voir renvoi n° 44.
4.1. Manque de marge.
Ce problème est principalement dû au fait que les objectifs de développement et les objectifs finaux représentent un ensemble cohérent qui doit, en se basant sur certains concepts, permettre la réalisation d'un objectif fixé. Les objectifs sont plus precis encore par branche où l'on se fonde sur un concept relativement clair de l'objectif, du contenu, de l'approche et de l'importance de la branche en question. Les objectifs de développement et les objectifs finaux concrets sont ensuite formulés sur la base de ces constats.
Pour ce qui concerne les différences de concept par branche, nous nous référons à la formulation des concepts pédagogiques et humains propres qui servent d'introduction aux objectifs de développement et aux objectifs finaux propres.
4.2. Incompatibilité.
Par incompatibilité, il faut entendre des contradictions de contenu dues à une différence de conceptions. L'exposé ci-avant a déjà démontré à suffisance pourquoi les objectifs de développement et les objectifs finaux " généraux " peuvent être incompatibles avec certains concepts autres, légitimes, pédagogiques et éducatifs.
Il ne s'agit donc pas exclusivement de l'ampleur ni du degré de précisions des objectifs de développement et des objectifs finaux " généraux ".
Mais dans la mesure où l'on entend formuler ces objectifs de développement et objectifs finaux de manière plus détaillée et précise, un certain concept pédagogique et/ou éducatif se dégagera comme cadre de référence pour les choix à faire. Ces concepts renvoient à leur tour et inévitablement à une image de l'homme, de la société et du monde.
Il ne s'agit donc pas non plus de l'incompatibilité, avec les concepts propres, de certains objectifs de développement ou d'objectifs finaux en tant que tels. Toute la question est de savoir, d'une part, si le fait-même de vouloir réaliser certains objectifs de développement ou objectifs finaux indépendamment du fait qu'ils soient réalisés ou non est incompatible avec les propres concepts pédagogiques.
Il existe, d'autre part, une forme d'incompatibilité, indépendamment des objectifs de développement ou des objectifs finaux individuels. Il s'agit de l'orientation qui se dégage des objectifs de développement et des objectifs finaux ou des branches dans leur ensemble et des accents qui sont placés.
Ce deuxième type de problème correspond partiellement au manque de marge pour le concept propre (cfr. le caractère détaillé et vaste) mais ne peut s'y réduire. En effet, en ce qui concerne les objectifs de développement et les objectifs finaux concrets, un problème de non-pertinence se pose. Des objectifs de développement et des objectifs finaux jugés non pertinents sur la base du concept pédagogique propre ne limitent pas uniquement la marge disponible pour la concrétisation des objectifs propres; il faut en outre les doter d'une importance et d'un statut (objectif essentiel) qui ne leur revient pas en vertu du concept propre étant donné que ce statut se fonde sur un autre concept pédagogique et éducatif.
4.2.1. Objectifs de développement.
Par rapport aux objectifs de développement, l'école (en l'occurrence, l'instituteur maternel) est supposée faire les efforts nécessaires pour que l'enfant puisse acquérir cette aptitude, cette connaissance ou cette attitude (sans vérifier si la majorité des enfants les réalise véritablement).
Dans la phase école maternelle, la mémoire est encore associative. L'enfant n'a pas encore acquis une faculté de remémoration qui lui permet de rappeler consciemment et de manière ciblée une conception ou un contenu.
Même s'il est possible de faire appel et d'exercer cette mémoire ciblée à l'école maternelle, la pédagogie R. Steiner ne retient pas cette possibilité car elle estime que cet appel anticipé à la mémoire a un effet negatif sur les processus de développement qui doivent se parfaire pendant l'apprentissage de l'école maternelle.
La pédagogie R. Steiner ne peut dès lors viser la réalisation de la majorité des objectifs de développement voulant que l'enfant acquière la faculté de transposer des conceptions et des expériences en mots et y réponde. Les enfants sont évidemment parfaitement en mesure de traduire les choses, ce qui se justifie pleinement. Seul le fait de pouvoir traduire en mots des choses imposées ne l'est pas : la reproduction de la connaissance de fait n'est donc pas un objectif.
Prenons quelques exemples :
Education physique.
Les jeunes enfants :
1.33. démontrent tout en agissant qu'ils peuvent avoir une compréhension croissante des contenus significatifs et qu'ils peuvent appliquer et exprimer :
- des idées quant aux jeux pour enfants;
- des concepts corporels, moteurs; des concepts d'espace et de temps, des facettes de connaissance physique;
- des représentations (imagination);
- des symboles et leur interprétation, des concepts.
Formation artistique.
Les jeunes enfants peuvent :
1.3. distinguer la couleur, la ligne, le plan, le rythme, la forme et la décoration et exprimer par des paroles la découverte d'éléments plastiques;
4.5. exprimer par des paroles leur propre expression de la danse.
Néerlandais.
Les jeunes enfants :
2.6. peuvent répondre à des questions orientées se rapportant à la signification, au contenu, a l'intention, a l'opinion, ... dans des situations concrètes.
Initiation mathématique.
Les jeunes enfants peuvent :
1.4. exécuter dans des situations concrètes des opérations de calcul par rapport au nombre et à la quantité. Ils peuvent exprimer ces actions en maniant les concepts appropriés.
Ouverture sur le monde.
Les jeunes enfants :
4.6. peuvent illustrer à l'aide d'exemples concrets que des gens qui vivent ensemble, s'organisent via des règles auxquelles chacun doit se tenir;
6.9. peuvent expliquer des différences dans les paysages et les environnements aménages par les hommes.
Les objectifs de développement qui font appel à un certain degré de prise de conscience (" de manière personnelle "), à une faculté de relativisation ou à une faculté expressive chez les jeunes enfants (à ne pas confondre avec l'imagination) ne sont pas des objectifs retenus dans la pédagogie R. Steiner qui entend en effet preserver, du moins pendant la période de l'école maternelle, l'identification de l'enfant avec l'environnement. L'enfant vit encore par le mimétisme, ce qui est incompatible avec le développement voulu d'un " style personnel " par exemple.
Quelques exemples :
Education physique.
Les jeunes enfants :
1.40. démontrent dans leurs jeux libres et lors des tâches dirigées une utilisation spontanée d'un mouvement en tant que moyen d'expression et de communication;
3.6. montrent un style personnel dans l'expression spontanée.
Formation artistique.
Les jeunes enfants peuvent :
1.5. exprimer des impressions dans une création personnelle authentique et créer le plaisir de chercher et trouver;
4.5. exprimer par des paroles leur propre expression de la danse;
5.1. avoir une expérience vécue de messages audiovisuels qui leur sont destinés;
6.4. jouir de l'imagination, de l'originalité, de la créativité et de l'expression de soi dans des " oeuvres d'art ".
Néerlandais.
Les jeunes enfants :
2.12. sont disposés à exprimer d'une manière personnelle leurs propres sentiments et désirs.
Ouverture sur le monde.
Les jeunes enfants :
3.6. savent que les gens peuvent éprouver une seule situation d'une manière differente et y reagir différemment.
Une autre catégorie d'objectifs de développement nécessite l'introduction dans la classe d'éléments qui n'y ont pas leur place sur la base des concepts de la pédagogie R. Steiner. Le pictogramme qui indique la sortie de secours ne pose pas de problème. Le cas échéant, on peut en donner la signification. Mais la faculté en soi de pouvoir comprendre des pictogrammes n'est pas un objectif voulu. L'apprentissage de moyens audiovisuels (appareils techniques dont le fonctionnement propre est imperceptible) n'est pas non plus un objectif.
4.2.2. Objectifs finaux.
Les problèmes qui se posent pour les objectifs finaux sont similaires.
Citons d'abord plusieurs objectifs finaux qui font appel à la faculté de jugement critique de l'enfant de l'école primaire. Sur la base de l'image de développement retenue dans la pédagogie R. Steiner, cet objectif est dénué de sens et a souvent un effet contre-productif (voir point 3.3.2.).
L'enfant de douze ans n'est pas encore un individu indépendant et responsable et ne doit d'ailleurs pas l'être. La pédagogie R. Steiner a pour objectif des acquis réalistes pour cet âge, en fonction de la phase de développement.
Quelques exemples :
Formation artistique.
Les élèves peuvent :
1.1. développer au travers de l'observation d'oeuvres d'art un jugement personnel de valeur concernant les arts plastiques du passé, du présent et de diverses cultures;
1.3. reconnaitre l'information plastique, la comprendre, l'interpréter et avoir une attitude critique à son égard.
Néerlandais.
Les élèves peuvent juger, soit sur base de leur propre opinion, soit sur base d'informations provenant d'autres sources (niveau de traitement = juger), des informations qui apparaissent dans :
3.10. des textes de publicité qui sont directement en rapport avec leur environnement.
Aptitudes sociales.
1.6. Les élèves peuvent être critiques et formuler leur propre opinion.
Plusieurs autres objectifs finaux supposent que l'on attire l'attention en classe sur des matières telles que la publicité et les médias. Les Médias sont même un élément de la formation artistique. Ce qui ne présente aucun intérêt pour les objectifs que la pédagogie R. Steiner poursuit en matière de formation artistique. En effet, dans la pédagogie R. Steiner, la faculté expressive n'est pas développée en l'exercant directement chez les enfants mais bien en enrichissant la vie intérieure par cette activité artistique. L'accent se porte davantage sur ce que l'enfant assimile que sur ce qu'il produit.
Quelques exemples :
Formation artistique.
Les élèves peuvent :
5.1. percevoir des signaux visuels de telle sorte que l'on puisse rechercher et reconnaître des choses étonnamment bien réussies et d'autres moins bien réussies;
5.2. faire l'expérience qu'une image visuelle accompagnée ou non d'un son neuf peut toujours évoquer une nouvelle réalité;
5.3. désigner et nommer divers types d'appareils audiovisuels actuels simples d'enregistrement et de reproduction (porteurs d'informations) et s'en servir de manière créative.
4.3. Arrêt de la Cour d'arbitrage du 18 décembre 1997.
L'arrêt de la Cour d'arbitrage dit également qu'il est question d'incompatibilité et de manque de marge à l'égard de la pédagogie R. Steiner. La Fédération des écoles Steiner en Flandre était en effet l'une des deux parties qui avaient déposé une requête.
Comme l'expose le point 1, les objectifs de développement et les objectifs finaux tels que fixés par l'arrêté du Gouvernement de la Flandre du 27 mai 1997 ne peuvent toujours pas être considérés comme des objectifs minima.
L'arrêt de la Cour d'arbitrage doit dès lors être considéré comme une confirmation de l'incompatibilité et du manque de marge pour la pédagogie Steiner.
Art. 5. N1. 5. Slotbeschouwing.
Tot slot willen wij benadrukken dat deze aanvraag tot afwijking geenszins afbreuk wil doen aan de waarde van de conform artikel 44 van het decreet basisonderwijs bepaalde ontwikkelingsdoelen en eindtermen. Wij willen dan ook respect opbrengen voor de opvattingen en inzichten die aan deze doelstellingen ten grondslag liggen.
Alleen zijn we erom bekommerd, dat ook andere legitieme opvattingen en inzichten bestaansrecht kunnen genieten. Een democratische samenleving kan daar alleen baat bij hebben.
Dat de Rudolf Steinerscholen het recht willen vrijwaren om onderwijs te verstrekken op basis van de eigen opvattingen, betekent echter niet dat ze zich willen terugtrekken binnen een eigen denkwereld.
Misschien wil men deze motivering en toelichting begrijpen als een poging om in dialoog te treden. Hopelijk draagt deze toelichting evenals de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen ten minste bij tot een beter begrip van en voor de R. Steinerpedagogie. Er bestaan immers heel wat misvattingen over het wezen van de R. Steinerpedagogie. Zij lijkt niet steeds toegankelijk voor een academische benaderingswijze. De kritiek krijgt dan vaak een polemisch karakter (99). Toch is er reeds een gunstige ontwikkeling te bemerken in Duitsland, het "moederland" van de R. Steinerpedagogie, waar pogingen worden ondernomen om het wederzijdse onbegrip te overbruggende (100).
(99) Zie o.a. Kranich, E.M. en Ravagli, L., WaldorfpÝdagogik in der Diskussion : Eine Analyse erziehungswissenschaftlicher Kritik, Stuttgart, 1990.
(100) Schulze, M., Von der Erziehungswissenschaft zur Erziegungskunst : ein wissenschaftlicher Zugang zur WaldorfpÝdagogik über die pÝdagogische Dimension des Denkens, Würzburg, 1991.
Zie ook Bohnsack, F., Kranich, E.M., e.a., Erziehungswissenschaft und WaldorfpÝdagogik, Weinheim und Basel, 1990.
Maar elke dialoog dient er rekening mee te houden dat pedagogische opvattingen interfereren met het gebied van het levensbeschouwelijke : deze opvattingen steunen noodzakelijkerwijze op een mens- en maatschappijbeeld. Elk pedagogisch concept heeft verregaande filosofische implicaties Het aan de oppervlakte brengen van deze filosofische implicaties is een grondvoorwaarde voor een zinvolle dialoog. Net zomin als ooit de wetenschappelijk verantwoorde filosofie kan worden ontworpen, kan ooit de wetenschappelijke pedagogie tot norm worden verheven.
Een pedagogische en onderwijskundige dialoog zal daarom in eerste instantie moeten leiden tot een beter begrip van de andere, waarbij alle pretenties tot unificatie achterwege blijven omdat verscheidenheid op zich een rijkdom is. Bovendien is verscheidenheid een conditio sine qua norm voor de dialoog zelf.
Wanneer verscheidenheid als waarde wordt aanvaard, is de kans klein dat van de dialoog wordt verwacht dat ze tot een eenheidsopvatting zal leiden die als algemene norm moet gelden kwaliteit heeft immers vele gedaantes.
Wel kan een dergelijke dialoog verhelderen binnen welke grenzen het toch mogelijk is het recht op degelijk onderwijs, dat iedereen in gelijke mate toekomt, afdoende te beschermen.
Art. 5.1 N. 5. Conclusion finale.
Enfin, nous tenons à souligner que la présente demande de dérogation n'entend aucunement porter préjudice à la valeur des objectifs de développement et objectifs finaux définis conformément à l'article 44 du décret sur l'enseignement fondamental. C'est la raison pour laquelle nous voulons témoigner de notre respect pour les concepts et convictions qui sont à l'origine de ces objectifs.
Notre seule préoccupation est que d'autres convictions et concepts légitimes puissent également être pris en compte. Une société démocratique ne peut qu'en tirer profit.
Le fait que les écoles Rudolf Steiner souhaitent sauvegarder le droit de dispenser un enseignement sur la base des concepts propres ne signifie nullement qu'elles souhaitent s'enfermer dans leur propre sphère de réflexion.
Peut-être veut-on comprendre cette motivation et ces précisions comme une tentative d'amorcer le dialogue. Nous espérons que ces précisions ainsi que nos propres objectifs de développement et objectifs finaux contribueront au moins à une meilleure compréhension de et pour la pédagogie R. Steiner. Il existe en effet nombre de malentendus sur les fondements de celle-ci. Elle ne semble pas toujours ouverte à une approche académique. De ce fait, la critique tourne souvent à la polémique (99). Cependant, nous constatons déjà une évolution favorable en Allemagne, la patrie de la pédagogie R. Steiner, où des tentatives sont entreprises pour surmonter le manque de compréhension réciproque (100).
(99) Voir aussi e.a. Kranich, E.M. et Ravagli, L., Waldorfpdagogik in der Diskussion : Eine Analyse erziehungsuissenschaftlicher Kritik, Stuttgart, 1990.
(100) Schulze, M., Von der Erziehungswissenschaft zur Erziehungskunst : ein wissenschaftlicher Zugang zur Waldorfpdagogik über die pdagogische Dimension des Denkens, Wurzburg, 1991.
Voir aussi Bohnsack, F., Kranich, E.M., e.a. Erziehungswissenschaft und Waldorfpdagogik, Weinheim und Basel, 1990.
Mais tout dialogue doit tenir compte du fait que des concepts pédagogiques interfèrent avec le domaine de la philosophie : ces concepts sont inévitablement basés sur une vision de l'homme et de la société. Tout concept pédagogique a des larges implications philosophiques. La mise à jour de ces implications philosophiques est une condition fondamentale pour un dialogue à part entière. Tout comme on ne pourra jamais inventer la philosophie idéale, scientifiquement étayée, on ne peut jamais ériger en norme une pédagogie scientifique déterminée.
Un dialogue pédagogique et éducatif devra dès lors aboutir en premier lieu à une meilleure compréhension de l'autre, allant au-delà de toutes prétentions d'uniformisation, la diversité constituant une richesse en soi. La diversité est d'ailleurs une condition sine qua non pour le dialogue même.
Dans la mesure où la diversité est admise comme valeur, il y a peu de chances pour que le dialogue aboutisse à une position uniforme qui doit tenir lieu de norme générale. La qualité présente en effet de multiples facettes.
Un tel dialogue pourrait toutefois expliciter les limites dans lesquelles le droit à un enseignement de qualité, auquel tous ont droit sur pied d'égalité, peut être dûment protégé.
Art. 2N. DEEL II. Vervangende ontwikkelingsdoelen en eindtermen met de eigen menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
Inhoud deel II.
Leergebied Lichamelijke opvoeding.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op de verhouding tussen lichaam, ziel en geest.
3. De fysisch-psychische ontwikkeling van het kind.
4. Pedagogische consequenties.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Lichaams- en bewegingsbeheersing.
2. Gewoontevorming en veilig bewegen.
3. Beweging als persoonlijkheidsontwikkeling en sociaal gebeuren.
C. Eindtermen.
1. Lichaams- en bewegingsbeheersing.
2. Verantwoord en veilig bewegen.
3. Beweging als persoonlijkheidsontwikkeling en sociaal gebeuren.
Leergebied Muzische vorming.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2 Visie op kunst en mens.
3. De betekenis van kunst voor de ontwikkeling van het kind.
4. Muzische vorming.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Beeld.
2. Muziek.
3. Drama.
4. Beweging.
5. Attitudes.
C Eindtermen.
1. Beeld.
2. Muziek.
3. Drama.
4. Beweging.
5. Attitudes.
Leergebied Taal.
Nederlands.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op taal en mens.
3. Taalontwikkeling.
4. Taalonderwijs.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Luisteren.
2. Spreken.
3. Taalbeschouwing.
4. Lees- en schrijfvoorwaarden.
C. Eindtermen.
1. Luisteren en lezen.
2. Spreken en schrijven.
3. Taal in een communicatieve situatie.
4. Taalbeschouwing.
Frans.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op taal en mens.
3. Taalontwikkeling.
4. Onderwijs in vreemde talen.
5. Verantwoording van de eigen eindtermen.
B. Eindtermen.
1. Luisteren en lezen.
2. Spreken en schrijven.
3. Taal in een communicatieve situatie.
4. Taalbeschouwing.
Leergebied Wereldoriëntatie.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op mens en wereld.
3. Ontwikkeling van het kind inzake de realiteitsbeleving.
4. Pedagogische consequenties.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Mens en natuur.
2. Materialen en voorwerpen.
3. Gewoontevorming, hygiëne en verkeer.
4. Sociaal-culturele verschijnselen.
5. Oriëntatie in de tijd.
6. Oriëntatie in de ruimte.
C. Eindtermen.
1. Mens en natuur.
2. Technische vorming.
3. Gezondheid, levensstijl en verkeer.
4. Geschiedenis.
5. Aardrijkskunde.
6. Attitudes.
Leergebied Wiskunde.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op Wiskunde.
3. De ontwikkeling van het kind en Wiskunde.
4. Pedagogische consequenties.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Lichaamsbesef- lichaamsbeheersing.
2. Oriëntatie in tijd en ruimte.
3. Begripsvorming.
C. Eindtermen.
1. Getallen.
2. Meten.
3. Meetkunde.
4. Strategieën en probleemoplossende vaardigheden.
5. Attitudes.
Leergebied Leren leren.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op de lerende mens.
3. Het lerende kind.
4. Pedagogische consequenties.
5. Verantwoording van de eigen eindtermen.
B. Eindtermen.
Leergebied Sociale vaardigheden.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
2. Visie op het sociale handelen en ontwikkelingstendensen op sociaal vlak.
3. Ontwikkeling van sociale vermogens.
4. Ontwikkeling van sociale vermogens als pedagogische opgave.
5. Verantwoording van de eigen eindtermen.
B. Eindtermen.
1. Het kind als persoon.
2. De verhouding persoon - groep.
3. Interpersoonlijke verhoudingen.
Art. 1.2N. Leergebied Lichamelijke opvoeding.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
De "Uitgangspunten Lichamelijke opvoeding" geven enkele actuele tendensen aan in de bewegingscultuur waarop men vanuit pedagogisch standpunt een antwoord wil bieden. De R. Steinerpedagogie gaat evenmin voorbij aan deze maatschappelijke invloeden. Vanuit de eigen visie op de evolutie en de onderlinge verhouding van lichaam, ziel en geest wordt het effect van bepaalde aspecten van de huidige bewegingscultuur op de mens geëvalueerd.
Niet alleen is er een algemene evolutie van sterke afname van lichaamsbeweging in het dagelijkse leven, bovendien dreigt voor het kind de kind-eigen bewegingscultuur verloren te gaan. Reeds voor het zeer jonge kind ontbreken voldoende mogelijkheden om stappend, op eigen benen, de wereld te verkennen. In veel gevallen is het de levensstijl van de volwassene die de bewegingscultuur van het kind bepaalt : denk aan het alombekende kuipzeteltje, het kinderzitje en de auto. Traditionele bewegingsspelen zoals bijvoorbeeld blindemannetje, verstoppertje of bikkelen die in de vorige generatie nog gemeengoed waren en die elk kind een veelzijdige sociale en bewegingsontwikkeling waarborgden, zijn grotendeels verdwenen.
Steeds vaker vindt men kinderen die, als ze niet voortdurend beziggehouden, geanimeerd, worden, niets met zichzelf kunnen beginnen. Het valt dergelijke kinderen moeilijk ergens met hart en ziel bij betrokken te zijn. De vindingrijke, actieve wilsmens heeft plaats gemaakt voor de toeschouwer.
Vandaag de dag gaat er steeds meer aandacht naar beweging, naar sport. Maar de bewegingscultuur die daaruit groeit, heeft ook zijn keerzijde. Sport wordt immers vaak passief geconsumeerd en de bewegingsbeoefening zelf is dan weer sterk op perfectie en competitie gericht. De mate waarin en de manier waarop sport in de media aan bod komt, betekent wellicht dat eenzijdig lichamelijke topprestaties wat overgewaardeerd worden. Beweging, ook voor kinderen, wordt vaak beoefend vanuit de eisen van de discipline en niet vanuit de vraag wat de persoon, in casu het kind, voor zijn hele ontwikkeling nodig heeft. In vele sporten, spelen, dansdisciplines en fitnessoefeningen staat de technisch- mechanische beweging en het optimaal laten functioneren van het lichaam op de voorgrond. Het fantasie-element dat voor het kind tot 12 jaar zo inspirerend werkt, ontbreekt totaal.
In de R. Steinerpedagogie primeert, ook voor het leergebied Lichamelijke opvoeding, de algemene vorming. Het hoofddoel is hier niet de loutere lichaamstraining, maar de ontwikkeling van de bewegingsmogelijkheden in functie van de ontwikkeling van de gehele persoon. Het ingroeien in de lichamelijkheid wordt in deze ontwikkeling gezien als een rijpingsproces dat door opvoeding en onderwijs ondersteund en verder gevoerd wordt.
Een ander aspect, inherent aan bewegingsvaardigheden is het sociale. Beweging vergt oriëntatie in ruimte en tijd. De ontmoeting met de medemens, op persoonlijk- of groepsniveau, is daarvan een deel.
Samengevat betekent dit dat de R. Steinerpedagogie direct tracht aan te sluiten bij de persoonlijkheids- en sociale ontwikkeling van het kind en wel door de bewegingsvaardigheden eigen aan elke leeftijdsfase geleidelijk tot ontplooiing te laten komen. De deelname aan de hedendaagse bewegingscultuur is daarvan een afgeleide.
2. Visie op de verhouding tussen lichaam, ziel en geest (101).
(101) Steiner, R., Algemene menskunde als basis voor de pedagogie, Vrij Geestesleven, Zeist, 1991.
Steiner, R., Metamorfosen van het zieleleven. Grondslagen voor een anthroposofische psychologie, Vrij Geestesleven, Zeist, 1985.
Lichaamsverzorging en lichaamsbeweging worden niet op zich beschouwd maar steeds in hun verbinding met de psychische en geestelijke ontwikkeling. Vanuit dit gezichtspunt is het lichaam geen louter mechanisch-erfelijk gegeven maar heeft het ook een geestelijk aspect. Anderzijds uit het psychische zich ook lichamelijk; in het al dan niet welbevinden. Het ene wordt beschouwd als uitdrukking van het andere. Omgekeerd kan men via voeding, levensstijl en beweging, de conditie en functie van het lichaam zodanig beïnvloeden dat ook de ontwikkeling van de persoonlijkheid wordt gestimuleerd. Net zoals een bepaalde geestesinstelling de conditie en de functie van het lichaam kan beïnvloeden. Een evenwichtige wisselwerking tussen lichaam en geest vormt dus de basis voor een actief, productief leven waarin de mens blijft evolueren. Dit gezichtspunt riep nieuwe vormen van beweging in het leven zoals bijvoorbeeld de Bothmergymnastiek en euritmie.
Bij de Bothmergymnastiek staan de krachten die de mens ontwikkelt om zijn houding tegen de zwaartekracht in te handhaven centraal. In het krachtenspel van de beweging beleeft men zichzelf als een "grotere, vrijere mens" in de onbegrensde ruimte. Ruimte en tijd blijven geen abstracte begrippen maar komen tot leven door middel van het bewegende Lichaam. Door deze ervaring richt het begrensde menselijke lichaam zich steeds meer naar dit ideaalbeeld en vormt het zich ernaar.
Euritmie is een bewegingskunst die door middel van een zeer specifieke bewegings-taal de mens in staat stelt om met zijn gehele lichaam zowel het gesproken woord als muziek in gebaar en beweging om te zetten. Het lichaam wordt als het ware een instrument waarmee de mens op kunstzinnige wijze zichtbaar maakt wat in zijn innerlijke leeft. Hiermee kan de mens zijn gedachten, gevoelens en wilskracht in gebaar en beweging uitdrukken. Men spreekt dan ook van "bezield bewegen". In elke beweging, in ieder gebaar zijn zowel persoonlijke als individu-overstijgende elementen aanwezig.
Ook meer traditionele bewegingsvormen en sporten kunnen een bijdrage leveren, vooral wanneer men zich niet alleen rekenschap geeft van de specifieke werking die zij uitoefenen op de psychische en geestelijke mens, maar ook wanneer men deze invloed doelgericht aanwendt.
3. De fysisch-psychische ontwikkeling van het kind.
Het groeiproces van het kind kent geen continu verloop. De verschillende lichaamsdelen ontwikkelen niet volgens hetzelfde tempo. Ook op psychologisch vlak doen zich dergelijke discontinuïteiten voor (102).
(102) Lievegoed, B.C.J., Ontwikkelingsfasen van het kind, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
Wanneer het kind omstreeks het zevende jaar naar de eerste klas gaat, ontstaat de schoolkindgestalte (103). Het hele lichaamsbeeld wordt beheerst door de ledematen en door een hoekige, doelbewuste beweeglijkheid. Tot en met het negende levensjaar worden de ruimte en de dingen beleefd binnen de eigen fantasiewereld. Het kind behoudt een sterk gevoel van één-zijn met zijn omgeving. Het geeft zich nog zonder terughouding aan de wereld en beleeft nog geen bewuste scheiding tussen zichzelf en de buitenwereld. De sfeerbeleving in de beweging en het meebewegen primeren. Daarom ligt het accent op ritmisch bewegen in kringspelen, reidansjes en bewegingsspelen (104). Op deze wijze vormt men tevens de nabootsingkracht om tot wilskracht op het niveau van de beweging.
(103) Zie De overgang van de kleuter naar de lagere school zie ook Avison, K., A Handbook for Waldorf Class Teachers, Steiner Schools Fellowship, Kidbrooke Park, Forest Row, GB Sussex RH 185 JB, 1995.
Lievegoed, B.C.J., Ontwikkelingsfasen van het kind, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
(104) De hier genoemde voorbeelden zijn illustraties en bieden geen exhaustief overzicht van de inhoud van het leerplan.
Omstreeks het negende levensjaar komt deze ontwikkelingsfase geleidelijk tot een afsluiting. Bij kinderen van deze leeftijd leeft een sterke drang om de andere te evenaren. Men speelt hier op in en ontwikkelt deze tendens verder tot psychische kwaliteiten zoals moed, durf,....
Tijdens het tiende levensjaar groeit de romp sneller dan de overige lichaamsdelen De gehele gestalte wordt erdoor gedomineerd. Ademhalingsritme en hartritme stemmen zich nu pas in een harmonische verhouding op elkaar af.
Door de ik-beleving ontwikkelt het kind een andere relatie met de wereld. Het kind begint nu ook gevoelsmatig afstand te nemen van zijn omgeving en van zichzelf. Daardoor beleeft het zichzelf als anders dan de anderen. Daarmee wordt het voor de opdracht geplaatst om zichzelf te leren kennen. Het eigen lichaam wordt meer en meer als een eigen instrument ervaren. Stoeien is hiervan een typische uiting. Lichamelijke opvoeding sluit aan bij het motief van afbakening en beleving van grenzen. Men biedt het kind de gelegenheid om eigen mogelijkheden en beperkingen te verkennen en daaraan een waarheidsgetrouw zelfbeeld te ontwikkelen.
Na deze korte, voor sommige kinderen heftige periode van instabiliteit breekt een periode van hernieuwd evenwicht aan. Het kind is nu in staat om zijn ervaringswereld, ook op bewegingsniveau, te verruimen Het komt tot een relatie met natuurgegevens, figuren en gebeurtenissen die, zowel in tijd als in ruimte, verder van hem afstaan. Ook lichamelijk kan men spreken van een toestand van evenwicht; een goede beheersing en soepelheid van de ledematen geeft aanleiding tot harmonische bewegingen. Wat reeds aangelegd werd in de derde en vierde klas wordt uitgebreid en verdiept.
Omstreeks twaalf jaar komt het kind in de prepuberteit, waarbij opnieuw een lengtegroei optreedt. Aanvankelijk heeft dit een verhoogd lichamelijk prestatievermogen tot gevolg.
Een veel directere verhouding met de omgeving kenmerkt de begeleidende psychische verandering. Hierdoor hecht het kind veel belang aan behendigheid, vaardigheid en kracht. Het ontwakende causale denken wordt aangesproken en het oplossen van bewegingsproblemen of het verwerven van inzicht in bepaalde wetmatigheden van de beweging. Deze interesses kan men verder uitbouwen tot liefde voor de beheerste beweging.
Spoedig echter zijn de ledematen zo sterk uitgegroeid dat de bewegingen onhandig worden. De benen hebben de grootste relatieve lengte, de romp de kleinste. Het lopen, in zijn rijke verschijningsvormen tot schaatsen en rolschaatsen toe, is de bewegingsvorm die zowel bij psychische als de lichamelijke ontwikkeling aansluit.
Doordat de prepuberteit bij de meisjes zich soms al tegen het einde van het 10de levensjaar aankondigt, komen zij omstreeks het 12de-13de jaar al in de puberteit. Bij de jongens begint dit meestal omstreeks het 14de levensjaar. Met dit verschil wordt in het onderricht rekening gehouden (105).
(105) Zie ook Leerplan Middelbaar Onderwijs Rudolf Steinerpedagogie.
4. Pedagogische consequenties.
Lichamelijke opvoeding is gericht op het ondersteunen en verder ontwikkelen van de kindeigen bewegingsmogelijkheden. Deze hangen op hun beurt af van de verschillende groeifases van het kinderlichaam en de psychische ontwikkeling die eveneens gefaseerd verloopt.
Men gaat uit van het feit dat het lichaam van een kind volgens eigen fysiologische wetmatigheden functioneert en groeit. Deze wetmatigheden verschillen zozeer van die van de volwassene dat men, zeker in de basisschool, lichamelijke opvoeding niet direct kan richten op de huidige bewegingscultuur of op de eisen van de maatschappij inzake bewegingscompetenties. Men streeft eerst de volledige ontplooiing van de kind-eigen bewegingsmogelijkheden binnen elke ontwikkelingsfase na. Ook wat de lichamelijke ontwikkeling betreft, richt men zich op een geleidelijk en volledig doorlopen van alle ontwikkelingsfases.
Dit betekent niet dat er geen gangbare sporten aan bod komen. Zij worden echter geselecteerd in functie van de ondersteuning die zij kunnen bieden voor de fysieke, gevoels-, wils- en denkontwikkeling in hun onderlinge samenhang. Zo kunnen sporten als zwemmen, kunstduiken, schaatsen, hockey om welbepaalde redenen aangewend worden. Het moment waarop activiteiten aangeboden worden is evenmin willekeurig, (zeker niet zo vroeg mogelijk) maar stemt overeen met de behoeften eigen aan bepaalde ontwikkelingsfases.
De school heeft hierin ook een adviserende taak. Vooral waar het buitenschoolse activiteiten betreft, waar de persoonlijke keuze van kinderen en ouders overwegen. Op vraag van de ouders worden er suggesties gedaan, rekening houdend met de invloed van de sport op de gehele ontwikkeling van het kind.
Het leergebied als discipline neemt de specifieke verhouding van het menselijk lichaam tot de wereld als uitgangspunt. De krachten die de mens ontwikkelt om zijn houding tegen de zwaartekracht in te handhaven staan centraal. De veelzijdige bewegingsmogelijkheden die daaruit voortvloeien komen aan bod.
Het belang van de bewegingsopvoeding ligt echter niet uitsluitend in de lichaamsbeweging maar het gaat vooral om het psychisch "meebewegen". Het kind moet er met zijn hele wezen bij kunnen zijn (106). Tevens is beweging een onuitputtelijk pedagogisch middel in het leerproces, ook in andere leergebieden. Het ondersteunt de geheugenontwikkeling, harmoniseert denkinspanningen, helpt het kind in zijn ruimtelijke oriëntering en ontwikkelt het sociaal gevoel. De bewegingssituaties worden in uiteenlopende contexten gecreëerd, zowel met objecten, taal of muziek.
(106) Het land is zowel met zijn wilskracht als met zijn gevoel en zijn denken bij de activiteit betrokken.
Door deze aanpak ervaart het kind doorheen zijn ontwikkeling telkens opnieuw een andere benadering, een andere inhoud en een andere wijze van bewegen. Het kind kan door die ervaring tot het besef komen, dat naargelang de mens fysisch, psychisch en geestelijk evolueert, ook zijn bewegingsmogelijkheden, - competenties en -doelstellingen mee evolueren. Dit proces kan zich voltrekken zonder dat er een uitdrukkelijk beroep gedaan wordt op het bewuste kritische oordeelsvermogen. Zo kan hij tenslotte als volwassene vrij, in overeenstemming met zijn eigen evolutie, beweging in zijn levensstijl inbouwen.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
De ontwikkelingsdoelen en eindtermen voor Lichamelijke opvoeding worden in drie groepen onderverdeeld :
1. Lichaamsbesef en bewegingsbeheersing.
Hierin worden de motorische vaardigheden beschreven die beantwoorden aan de kind-eigen bewegingsmogelijkheden voor de leeftijdsfase van respectievelijk het schoolrijpe kind en de twaalfjarige. Deze omvatten zowel meer bewustzijnsmatige als op vaardigheid gerichte doelen op het gebied van lichaamsbesef, complexe lichaams- en bewegingsorganisatie, groot-motorische vaardigheden, klein-motorische vaardigheden, vorm en ritme en houdingen inzake kind-eigen bewegingssituaties.
Wat de ontwikkelingsdoelen betreft, worden specifieke doelen eigen aan de ontwikkeling van kleuter naar schoolkind ondergebracht in : handelend omgaan met betekenisinhouden, opeenvolgende handelingen en complexe tijd- en ruimtefactoren. Deze moeten steeds in hun samenhang en geïntegreerd in de andere leergebieden gezien worden.
De eindtermen bevatten tevens verfijningen naar spel en sportspelen en naar bewegen.
2. Gewoontevorming en veilig bewegen.
Het betreft een praktisch-sociaal omgaan met de anderen en zichzelf en het laten ervaren van beweging als essentieel bestanddeel van het menselijk leven.
Voor het jonge kind zijn de doelen gebaseerd op het gewoonteleven, in de lagere school komen meer op zelfstandigheid gerichte doelen aan bod. Zoals reeds werd vermeld, speelt men niet rechtstreeks in op een inzicht in het verband conditie - prestatie, maar tracht men de kinderen de geestelijke dimensie van beweging te laten ervaren. Zo legt men de grondslag voor vaardigheden in een latere leeftijdsfase.
3. Beweging als persoonlijkheidsontwikkeling en sociaal gebeuren.
Zoals reeds aangegeven, is bewegingsopvoeding steeds gericht op persoonlijkheidsontwikkeling en sociale opvoeding. In dit derde punt worden deze ontwikkelingsdoelen en eindtermen opgesomd. Zij komen uiteraard ook in de andere leergebieden tot uiting, vooral in het leergebied Sociale vaardigheden.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Lichaams- en bewegingsbeheersing.
Lichaamsbesef.
De kleuters :
LO 1 : tonen een duidelijke linker of rechter voorkeur voor éénhandige taken.
LO 2 : kunnen hun voorkeurhand tonen, wanneer er op een kind-aangepaste wijze naar gevraagd wordt.
LO 3 : tonen in taken waar tweehandigheid vereist is een taakverdeling in gebruik van linker- en rechterhand (-voet).
LO 4 : tonen in het bewegen dat ze de opbouw van het lichaam aanvoelen en kennen en dat ze intuïtief rekening houden met de lichaamsopbouw en met lichaamsgrenzen en -verhoudingen.
LO 5 : kunnen zelf actief omgaan met wijzigingen in de lichaamshouding, rekening houdend met de omgeving.
Complexe lichaams- en bewegingsorganisatie.
De kleuters :
LO 6 : kunnen voor verschillende basisbewegingen de ledematen functioneel en gecoördineerd inschakelen.
LO 7 : voeren de belangrijkste basisbewegingen uit zonder teveel overtollige meebewegingen.
LO 8 : kunnen de zijkanten van het lichaam gebruiken en zijwaarts bewegen.
LO 9 : kunnen de armen en benen afwisselend bewegen (ook in asymmetrische beweging), met overkruising.
LO 10 : kunnen gerichte aandacht opbrengen voor verschillende sensorische prikkels en deze rustig laten inwerken.
LO 11 : kunnen onder begeleiding kleuteraangepast materiaal veilig optillen, dragen en verplaatsen.
Groot-motorische vaardigheden in gevarieerde kind-eigen bewegingssituaties.
De kleuters :
LO 12 : tonen een toenemende bedrevenheid in basisbewegingen met betrekking tot de kind-eigen bewegingscultuur doordat zij :
- diverse ruimtelijke hindernissen kunnen nemen door te klimmen en te klauteren, te stappen, lopen en springen;
- het evenwicht kunnen behouden in verplaatsingen en bij houdingen op diverse steunvlakken;
- het eigen lichaamsgewicht veilig kunnen opvangen.
LO 13 : tonen actieve bewegingspogingen om de eigen behendigheidsgrens volgens eigen aanvoelen te verleggen.
Klein-motorische vaardigheden in gevarieerde kind-eigen bewegingssituaties.
De kleuters :
LO 14 : tonen een toenemende bedrevenheid in het functioneel aanwenden van klein-motorische vaardigheden doordat zij :
- klein-motorische vaardigheden in verschillende situaties voldoende nauwkeurig gedoseerd en ontspannen kunnen uitvoeren;
- de functionele grepen gebruiken voor het hanteren van voorwerpen (zie WO 12 en W0 13; TN22; MV3, MV4).
LO 15 : tonen actieve bewegingspogingen om de eigen behendigheidsgrens volgens eigen aanvoelen te verleggen.
Vorm en ritme.
De kleuters :
LO 16 : kunnen het eigen bewegingsritme aanpassen aan een eenvoudig opgelegd ritme.
LO 17 : kunnen in groep en onder begeleiding eenvoudige bewegingsvormen uitvoeren die uitdrukking verlenen aan thema's en inhouden uit o.a. :
- muziek;
- gesproken taal;
- vormen en figuren.
LO 18 : zijn daarbij in staat zich in te leven in diverse situaties en personages.
Handelend omgaan met betekenisinhouden.
De kleuters :
LO 19 : tonen in het handelend omgaan met betekenisinhouden een toenemend begrijpen en toepassen van :
- spelideeën van kinderspelen;
- lichaams-, bewegings-, ruimte- en tijdsbegrippen;
- voorstellingen (in tijd en ruimte), fantasie en beelddenken.
Opeenvolgende handelingen.
De kleuters :
LO 20 : kunnen een eenvoudige reeks van opeenvolgende handelingen uitvoeren binnen bewegingsactiviteiten.
Complexe ruimte- en tijdsfactoren.
De kleuters :
LO 21 : kunnen in de ruimte een afgesproken plaats terugvinden en er rekening mee houden.
LO 22 : kunnen tijdens het bewegen rekening houden met plaatsaanduidingen.
LO 23 : kunnen handelend rekening houden met een te overbruggen afstand.
LO 24 : kunnen in eenvoudige bewegings- en spelsituaties de meest efficiënte bewegingsrichting kiezen.
LO 25 : passen de eigen beweging aan aan de snelheid en het tempo en de tijdsduur van auditieve signalen.
LO 26 : kunnen doelgericht een beweging onderbreken en laten opvolgen door een andere beweging.
LO 27 : kunnen de eigen bewegingsbaan stoppen, richten en wijzigen afhankelijk van statische en dynamische objecten : andere bewegers, obstakels, bewegende voorwerpen.
LO 28 : kunnen met een eenvoudig bewegingsantwoord reageren op auditieve, visuele en tactiele signalen.
Houding inzake kind-eigen bewegingssituaties.
De kleuters :
LO 29 : beleven vreugde en voldoening aan de reeds vertrouwde bewegingssituaties en tonen belangstelling om nieuwe bewegingssituaties vanuit de nabootsing te integreren in het eigen bewegingsvermogen, zowel functioneel als omgevormd door middel van de eigen scheppende fantasie.
LO 30 : kunnen van verschillende materialen en voorwerpen gebruik maken in functie van een zelfgekozen bewegingssituatie (aansluitend bij WO 47 en WO 50).
LO 31 : nemen zelf initiatief om te bewegen.
LO 32 : beleven vreugde en voldoening aan beweging.
2. Gewoontevorming en veilig bewegen (zie ook WO 16, WO 20, WO 27 en WO 31).
De kleuters :
LO 33 : behouden de natuurlijke vitaliteit en bereidheid om fysieke inspanningen te leveren.
LO 34 : zijn bereid om afhankelijk van de situatie een sfeer van rust te creëren of handelend op te treden.
LO 35 : ontwikkelen een correcte lichaamshouding.
LO 36 : kunnen kleuter-aangepast materiaal aanhalen, op de geëigende manier gebruiken en weer opbergen op de afgesproken plaats.
LO 37 : ontwikkelen goede hygiënische gewoontes en weten dat schoeisel en kledij aan de omstandigheden aangepast worden.
LO 38 : tonen in hen vertrouwde, kind-aangepaste situaties dat ze de eigen mogelijkheden en begrenzingen aanvoelen.
LO 39 : kunnen in bewegingssituaties respectvol rekening houden met de veiligheid en de vermogens van andere kleuters en passen hun handelingen aan.
3. Beweging als persoonlijkheidsontwikkeling en sociaal gebeuren.
De kleuters :
LO 40 : tonen hun wilskracht en doorzettingsvermogen door :
- hun bewegingen met de nodige beheersing en concentratie uit te voeren;
- een aanvaarde taak vol te houden.
LO 41 : tonen in diverse handelingssituaties een doelgericht bewegingspatroon.
LO 42 : tonen een rustige aanwezigheid in het eigen lichaam, en een vertrouwdheid met de eigenheid ervan.
LO 43 : tonen in diverse bewegingssituaties een variatie aan innerlijk beleven.
LO 44 : durven de eigen bewegingsvormen en behendigheden tonen.
LO 45 : kunnen zich binnen aanvaardbare grenzen emotioneel uiten.
LO 46 : kunnen binnen een hen vertrouwd spel de spelregels respecteren (zie ook WO 27 en WO 32).
LO 47 : kunnen in concrete situaties in een bewegings- of spelcontext met de hulp van een hen bekende en vertrouwde volwassene eenvoudige afspraken maken voor het functioneren in subgroepjes (zie ook WO 28).
C. Eindtermen.
1. Lichaams- en bewegingsbeheersing.
Lichaamsbesef.
De kinderen :
LO 1 : kennen hun voorkeurhand en -voet en kunnen deze ook efficiënt gebruiken.
LO 2 : kennen hun voorkeurzijde om te wenden en te draaien rond de lengteas en kunnen die ook gebruiken.
LO 3* : zijn bereid beide lichaamszijden te gebruiken om te wenden en te draaien rond de lengteas.
LO 4* : tonen in het bewegen een intuïtief, maar ook een bewust kennen, aanvoelen, omgaan en rekening houden met de eigen lichaamskenmerken, -mogelijkheden en beperkingen.
Complexe lichaams- en bewegingsorganisatie.
De kinderen :
LO 5 : kunnen de motorische basisbewegingen op een voldoende flexibele en verfijnde wijze aanwenden in gevarieerde en complexe bewegingssituaties.
LO 6 : kunnen verschillende basisbewegingen aaneenschakelen.
LO 7 : kunnen verschillende basisbewegingen tegelijk combineren.
LO 8 : kunnen onder verschillende sensorische prikkels die gelijktijdig worden waargenomen de relevante prikkel selecteren.
Variante vormen van groot-motorische basisbewegingen al dan niet gebruik makend van toestellen.
De kinderen :
LO 9 : kunnen balanceren op de grond en op diverse soorten toestellen.
LO 10 : kunnen in omgekeerde houding hangen en steunen.
LO 11 : kunnen vrije sprongen en steunsprongen uitvoeren.
LO 12 : kunnen verschillende vormen van rollen uitvoeren.
LO 13 : kunnen aan een toestel draaibewegingen rond de breedte-as uitvoeren.
LO 14 : kunnen diverse klimtoestellen opklimmen en veilig ervan afdalen.
LO 15 : kunnen hun loopstijl en -tempo aanpassen aan de afstand.
LO 16 : kunnen hoog- en verspringen.
LO 17 : kunnen op verschillende manieren en met diverse tuigen werpen.
Klein -motorische vaardigheden.
De kinderen :
LO 18 : kunnen klein-motorische vaardigheden in verschillende situaties voldoende nauwkeurig gedoseerd en ontspannen uitvoeren.
LO 19 : kunnen de functionele grepen gedifferentieerd gebruiken voor het hanteren van voorwerpen.
Spel en sportspelen.
De kinderen :
LO 20 : beheersen fundamentele bewegingsvaardigheden die nodig zijn om een eenvoudig bewegingsspel zinvol te kunnen spelen in eenvoudige sport- en spelsituaties.
LO 21 : kunnen eenvoudige spelideeën uitvoeren in eenvoudige bewegingsspelen.
LO 22 : kunnen zich in een spel inleven en hierbij verschillende rollen waarnemen.
LO 23 : kennen elementaire tactische principes, kunnen ze toepassen in verwante spelen en kunnen een eenvoudig tactisch plannetje afspreken en uitvoeren.
LO 24 : passen de afgesproken spelregels toe en aanvaarden de sancties bij overtredingen.
Vorm en ritme.
De kinderen :
LO 25 : kunnen bewegingsvormen uitvoeren op een opgelegd ritme.
LO 26 : kunnen een danscombinatie (een aantal bewegingspatronen achter elkaar) onthouden en zonder aanwijzingen uitvoeren.
LO 27 : kunnen diverse bewegingsvormen uitvoeren die uitdrukking verlenen aan thema's en inhouden uit o.a. :
- muziek;
- gesproken taal;
- vormen en figuren.
LO 28 : zijn daarbij in staat om zich in diverse situaties en personages in te leven.
Bewegen in verschillende milieus.
De kinderen :
LO 29 : bewegen op een aangepaste manier in de vrije natuur.
LO 30 : voelen zich veilig in het water :
- zij kunnen zwemmen;
- zij kunnen zich spelend bewegen in het water.
Houding inzake kind-eigen bewegingssituaties.
LO 31 : zoeken zelfstandig naar een oplossing voor een bewegings- of spelprobleem.
LO 32 : kunnen zelfstandig materiaal kiezen en opstellen.
LO 33 : zijn in staat gekende oefen- en spelvormen zelfstandig op te starten en in gang te houden.
2. Verantwoord en veilig bewegen.
De kinderen :
LO 34 : kunnen veiligheidsafspraken naleven.
LO 35 : kennen de gevaren en risico's van bewegingssituaties en kunnen deze inschatten en signaleren.
LO 36 : kunnen in een voor hen overzichtelijke noodsituatie hulp inroepen of zelf helpen en zijn bereid zich te laten helpen ingeval van pijn (zie WO Gezondheid, levensstijl en verkeer : WO 40 t.e.m. WO 47).
LO 37* : hebben noties over de eigen constitutie en ontwikkelen een correcte lichaamshouding.
LO 38* : ontwikkelen uithouding, kracht, lenigheid, snelheid en spierspanning in functie van het bereiken van de motorische competenties.
LO 39* : beleven voldoening aan fysieke inspanningen en behouden hun enthousiasme en een streven naar verdere ontwikkeling en beoefening van motorische vaardigheden.
LO 40* : beseffen de betekenis van oefenen en zijn bereid te oefenen.
LO 41* : zijn bereid om afhankelijk van de situatie een sfeer van rust te creëren of handelend op te treden en kunnen het non-verbale gebruiken en terughouden (zie ook Muzische vorming : Drama).
LO 42 : kennen de gedragsregels en gewoonten van de school voor gezonde voeding, levensstijl en hygiëne.
LO 43* : zijn bereid een positieve waarde toe te kennen aan dit gedrag (zie ook WO 40 en WO 41*).
LO 44 : kennen mogelijke vormen van rollend en/of glijdend materiaal en weten er veilig mee om te gaan.
3. Beweging als persoonlijkheidsontwikkeling en sociaal gebeuren.
De kinderen :
LO 45* : kunnen hun wilskracht doelgericht gebruiken en tonen dit doordat :
- zij bereid zijn een opdracht vol te houden en af te werken;
- zij een aanvaarde taak volledig kunnen uitvoeren;
- zij bereid zijn te oefenen en de functie en zin van het oefenen kunnen ervaren.
LO 46* : tonen hun concentratievermogen en fantasie door middel van beheerste bewegingen.
LO 47 : ontwikkelen een sociaal gevoel en tonen dit :
- doordat zij tijdens de bewegingssituaties de anderen kunnen waarnemen en ook bereid te zijn de ander waar te nemen;
- doordat zij met iedereen kunnen en willen samenwerken om een gezamenlijk doel te bereiken, waarbij zij hun eigen inspanning en die van de anderen leren inschatten en waarderen in functie van het gezamenlijk doel;
- doordat zij kunnen helpen en bereid zijn zich waar nodig te laten helpen;
- doordat zij zich kunnen aanpassen aan regels;
- doordat zij anderen ruimte geven zodat iedereen zinvol kan deelnemen.
LO 48* : kunnen deelnemen aan bewegingsactiviteiten in een geest van fair-play.
LO 49* : kunnen zich spontaan en echt gedragen op een sociaal aanvaardbare wijze.
LO 50* : zijn bereid ongecontroleerde en ongewenste uitingen bij zichzelf te zien en recht te zetten.
LO 51 : kunnen bewegingsmateriaal op de geëigende manier gebruiken.
Art. 2N. PARTIE II. Objectifs de développement et objectifs finaux de remplacement en tenant compte des propres conceptions psychologiques, pédagogiques et éducatives.
Table des Matières.
Discipline éducation physique.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. Conception du lien entre corps, âme et esprit.
3. Le développement physique et psychique de l'enfant.
4. Conséquences pédagogiques.
5. Justification des objectifs de développement et des objectifs finaux propres.
B. Objectifs de développement.
1. Maîtrise du corps et des mouvements.
2. Acquisition d'habitudes et se mouvoir en toute sécurité.
3. Le mouvement dans le développement de la personnalité et dans le contexte de la vie en société.
C. Objectifs finaux.
1. Maîtrise du corps et des mouvements.
2. Se mouvoir de façon justifiée et en sécurité.
3. Développement de la personnalité et fonctionnement social.
Discipline formation artistique.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. Conception de l'art et de l'homme.
3. La signification de l'art dans le développement de l'enfant.
4. Formation artistique.
5. Justification des objectifs de développement et objectifs finaux propres.
B. Objectifs de développement.
1. Plastique.
2. Musique.
3. Dramatisation.
4. Geste.
5. Attitudes.
C. Objectifs finaux.
1. Plastique.
2. Musique.
3. Dramatisation.
4. Geste.
5. Attitudes.
Discipline langue.
Le Néerlandais.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. La conception de la langue et de l'homme.
3. Développement de la langue.
4. Enseignement de la langue.
5. Justification des objectifs de développement et des objectifs finaux propres.
B. Objectifs de développement.
1. Ecouter.
2. Parler.
3. Réflexion sur le langage.
4. Conditions de lecture et d'écriture.
C. Objectifs finaux.
1. Ecouter et lire.
2. Parler et écrire.
3. La langue dans une situation communicative.
4. Réflexion sur le langage.
Le Francais.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. La conception de la langue et de l'homme.
3. Développement de la langue.
B. Objectifs finaux.
1. Ecouter et lire.
2. Parler et écrire.
3. La langue dans une situation communicative.
4. Réflexion sur le langage.
Discipline ouverture sur le monde.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. La conception de l'homme et du monde.
3. Le développement de l'enfant en matière de perception de la réalité.
4. Conséquences pédagogiques.
5. Justification des objectifs de développement et objectifs finaux propres.
B. Objectifs de développement.
1. L'homme et la nature.
2. Matériaux et objets.
3. Acquisition d'habitudes, hygiène et circulation.
4. Phénomènes socioculturels.
5. Orientation dans le temps.
6. Orientation dans l'espace.
C. Objectifs finaux.
1. L'homme et la nature.
2. Formation technique.
3. Santé, style de vie et circulation.
4. Histoire.
5. Géographie.
6. Attitude.
Discipline mathématiques.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. La conception des mathématiques.
3. Le développement de l'enfant et des mathématiques.
4. Consequences pédagogiques.
5. Justification des objectifs de développement et objectifs finaux propres.
B. Objectifs de développement.
1. Notion du corps - maîtrise du corps.
2. Orientation dans le temps et l'espace.
3. Concepts.
C. Objectifs finaux.
1. Nombres.
2. Mesurer.
3. Géométrie.
4. Stratégies et aptitudes à résoudre les problèmes.
5. Attitudes.
Discipline apprendre à étudier.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. La conception de l'être qui étudie.
3. L'enfant qui apprend.
4. Conséquences pédagogiques.
5. Justification des objectifs finaux propres.
B. Objectifs finaux.
Discipline aptitudes sociales.
A. Concepts humains, pedagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
2. Vision de l'action sociale et tendances de développement en matière sociale.
3. Le développement des compétences sociales.
4. Le développement des compétences sociales comme mission pédagogique.5. Justification des objectifs finaux propres.
B. Objectifs finaux.
1. L'enfant en tant que personne.
2. La relation personne - groupe.
3. Relations entre personnes.
Art. 2.2 N. Leergebied Muzische vorming.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
In de R. Steinerpedagogie beklemtoont men het leren kennen, leren beleven en leren omgaan met de eigenwaarde en wetmatigheden van klank en ritme, kleur, lijn en vorm die in elk kunstzinnig proces aanwezig zijn. De R. Steinerpedagogie gaat in Muzische vorming niet uit van het functioneel aspect van kunst : kunst als uitdrukkingsmiddel. Communicatie of zelfexpressie in de zin van zich uitdrukken door middel van eigen bedachte tekens (in kleur, vorm, beweging, klank en ritme) zijn geen hoofddoelstellingen in de R. Steinerpedagogie. Hiermee wordt niet ontkend dat kunst met bepaalde doelen geconcipieerd en gebruikt kan worden en dat deze vorm van muzisch handelen in onze maatschappij steeds meer beoefend wordt. Deze benaderingswijze sluit echter niet aan bij de visie van de R. Steinerpedagogie.
De R. Steinerpedagogie kiest ervoor om het kind via zijn handelen en zijn gevoelsleven kennis te laten maken en zich te laten verbinden met één of meer basiselementen van een muzische activiteit : klank en ritme, kleur, lijn en vorm.
Deze bezitten een eigen inhoud, eigen wetmatigheden, een eigen waarde en intrinsieke kwaliteit en worden niet gehanteerd als verwijzing naar of vertaling van ideeën of indrukken. Het gaat dus niet om het leren interpreteren of het leren uitdrukken van persoonlijke ervaringen of ideeën in een artistieke taal.
In het tweede punt "Visie op kunst en mens" wordt deze opvatting verder verduidelijkt.
Omdat men het daadwerkelijk doorleven van het proces zelf als vormend element sterk beklemtoont, komen de kennis, het leren interpreteren en kritisch evalueren van, specifieke eindproducten uit de leefwereld als uitgangspunt niet in aanmerking (bepaalde kunstwerken of beeld- en klankinformatie uit de audiovisuele media).
In de basisschool leert het kind zich eerst verbinden met de verschillende muzische processen, In beeld, muziek, taal en beweging. Hierbij streeft men binnen elke discipline een evenwichtige betrokkenheid na tussen de motoriek, het gevoelsleven en het denken. Ook dit streven beïnvloedt de keuze van de leerinhouden. Technieken of disciplines die een eenzijdige passiviteit van de motoriek, het gevoel of het denken veroorzaken worden in deze leeftijdsfase vermeden. Dit ervarings- en verbindingsproces wordt gedurende de eerste twee jaren van het middelbaar onderwijs vervolledigd. Op basis van dit ervaringsgeheel wordt in de laatste jaren van het middelbaar onderwijs, naast de praktische beoefening van de verschillende disciplines, overgegaan naar de oordeelsvorming. Men bespreekt daar achtereenvolgens de evolutie en de esthetische kwaliteiten van de beeldende kunsten, de taal, de muziek en de architectuur.
De ontwikkeling van het esthetisch gevoel heeft niet enkel betrekking op "Kunst". Het esthetisch gevoel moet immers ook de kiem in zich dragen voor schoonheidsbeleving op andere terreinen. Of men hierin slaagt, wordt mee bepaald door de kwaliteit van het kunstzinnig proces : de manier waarop er wordt omgegaan met de basiselementen van elk scheppend proces.
In het muzisch handelen streeft men steeds een evenwichtige wisselwerking tussen impressie en expressie na. Kwaliteiten en wetmatigheden eigen aan klank en ritme, kleur, lijn en vorm treden in interactie met de persoonlijkheid die ermee geconfronteerd wordt. Er ontstaat als het ware een pendelbeweging tussen meer beschouwende waarnemingsmomenten en actieve inbreng zodat iets nieuws kan ontstaan. Hetzij als "kunst"werk, hetzij als ontwikkelingsmoment in de mens zelf.
In zekere zin beschouwt men elk ontwikkelingsproces, dus ook dat van kind tot volwassene als een muzisch (creatief-scheppend) proces. Elke mens werkt met de eigenschappen die hij bezit, wat hij nog aan mogelijkheden in zich draagt en vormt deze om tot iets nieuws. Om dit vooral innerlijk geleide ontwikkelingsproces te stimuleren, geeft men het kind de gelegenheid om deze processen ook daadwerkelijk handelend te beoefenen. Door muzische vorming wil men op die manier inspelen op het muzische (creatief scheppende) element dat in elk werkelijkheidsaspect en in elk menselijk handelen aanwezig is en dat zich uitdrukt door middel van bovengenoemde elementen.
Muzische vorming speelt dus niet enkel een rol op het gebied van kennis, vaardigheden en attitudes met betrekking tot "het kunstzinnige in de wereld". Zij wil bijdragen tot de vorming van het vermogen om zich creatief-scheppend verder te ontwikkelen.
2. Visie op kunst en mens.
Evenals vele moderne kunstenaars (107) betreurde Steiner (108) dat de esthetici van zijn tijd het zelfstandig belang van de kunst niet erkenden.
(107) Kandinsky, K., )ber das Geistige in der Kunst, Benteli Verlag, Bern, 1952, p. 21-26.
(108) Schiller, F., )ber die (sthetische Erziehung des Menschen in einer Reihe von Briefen in Friedrich Schiller. Werke in Drie Bnden, dl.2, Carl Hanser Verlag, München, 1981, p. 454-520. Steiner, R., Grundlinien einer Erkenntnistheorie der Goetheschen Weltanschauung mit besondere Rücksicht auf Schiller, Rudolf Steiner Verlag, Dornach, 1960.
In de visie van R. Steiner houdt de behoefte van de mens aan kunst zowel verband met zijn houding tegenover de zintuigelijke wereld als met zijn bewustzijnsevolutie. Het ene is de veruiterlijking van het andere.
Een eerste element hierin is de wijze waarop de mens de wereld ervaart. Tussen de waarnemingswereld en de ideeënwereld - zoals die bijvoorbeeld in de wetenschap verschijnt - schept de mens als het ware een middengebied, waarin hij niet onderworpen is aan de logische noodzaak van de natuurwetten, maar waar hij zijn vrijheid kan beleven.
Het tweede aspect situeert zich niet op het gebied van de zintuigelijke waarneming maar in de recente psychische ontwikkeling van de mens (109). Deze heeft bepaalde lagen uit het onderbewustzijn, die een sterke tendens naar het visionaire in zich dragen, meer naar de oppervlakte van het bewustzijn gebracht. Vanuit die "beelddrang" en als tegenwicht, komen kunstuitingen die als expressionistisch (110) gekarakteriseerd worden, voort.
(109) Vanaf 1900 zie Lindenberg, C., Vom Geistigen Ursprung der Gegenwart. Studien zur Bewustseinsgeschichte Mitteleuropas, Freies Geistesleben Stuttgart, 1984, p. 60-61.
(110) In deze zin leefden beide tendensen, expressionistische en impressionistische, ook in vroegere kunststromingen en kan men ze beschouwen als oriënterende basisbegrippen.
Kunst is dus noch nabootsing van de realiteit, noch illustratie van een idee, maar sneeft ernaar om een objectieve werkelijkheid op een nieuwe wijze te laten ontstaan. Niet wat is, maar wat kan zijn is de basis van de kunst; niet het werkelijke, maar het mogelijke wordt opgeroepen. Kunst draagt naast het beeld van wat reeds geworden is steeds een toekomstperspectief in zich.
Om een verdere ontwikkeling mogelijk te maken dient men zowel de waarneming van de werkelijkheid te oefenen als de innerlijke waarneming van wat in het onderbewuste leeft.
De ontwikkeling van de mens en die van de kunst vormen echter niet enkel in historisch perspectief een eenheid. Elke discipline en techniek oefent zijn specifieke werking uit op de ontwikkeling van het individu. Dit verband vormt ook het uitgangspunt voor de muzische vorming van het kind.
Ter illustratie willen we hier wijzen op het onderscheid tussen het gebruik van lijn en kleur. In de kunstwetenschap worden zij beschouwd als polaire gegevens met elk hun specifieke werking. Ook op de ontwikkeling van het kind oefenen zij elk hun eigen invloed uit. Daarom worden zij als het ware apart behandeld; het schilderen wordt opgebouwd vanuit de kleurbeleving, het vormtekenen "neemt een lijn mee uit wandelen". Het spreekt vanzelf dat de wederzijdse beïnvloeding, zoals uit de kleur een vorm laten ontstaan ook aan bod komt. Vooral in het tekenen kan elk kind zelfstandig, vorm en kleur samen gebruiken. Bij boetseren en handvaardigheid komen lijn, vorm en kleur in hun ruimtelijke werking aan bod.
De plaats van de media in deze benadering (111).
(111) Patzlaff, R., Medienmagie oder die Herrschaft über die Sinne, in Praxis Anthroposophie.18, Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1992.
Voor de Muzische vorming kiest men in de R. Steinerpedagogie voor een directe omgang met klank en ritme, kleur, lijn en vorm, met voor het kind inzichtelijke werktuigen en materialen. De vraag rijst dan ook, welke plaats de media in deze benadering hebben. In dit beknopte bestek kan men slechts wijzen op enkele karakteristieke kenmerken van audiovisuele technieken eigen aan de media en welke invloed ze hebben op de mens en op het kind in het bijzonder. Aan de hand daarvan wordt duidelijk waarom hier geen concrete eindtermen voor het hanteren van audiovisuele apparatuur geformuleerd worden.
Eerst en vooral zijn er invloeden die eigen zijn aan de techniek zelf en waar de menselijke fysiologie en psyche op een bepaalde wijze op reageert. Als opmerkelijkste fenomeen kan men wijzen op de beeldsynthese bij video en televisiegebruik. Een van de eigenschappen van het beeldscherm is het oplichten van verschillende punten, aan een uitzonderlijk hoge snelheid en met verschillende intensiteit. Op geen enkel moment is er een volledig beeld op het scherm aanwezig. Omdat het netvlies van de mens veel te traag is om een lichtpunt te volgen dat in 1/30 seconde een half miljoen beeldpunten doorraast en dan weer opnieuw begint, ontstaat het beeld pas in het oog van de kijker. Hierdoor heeft men niet enkel de indruk dat men deze beelden innerlijk beleeft, maar men kent ze in zekere zin een werkelijkheidswaarde toe. Ook al weet men dat wat men ziet slechts een beeld is, in het gevoelsleven blijft de indruk achter dat wat men gezien heeft realiteit is. Ofwel vervalt men in de tegenovergestelde mening, namelijk dat alles wat men op het beeldscherm ziet illusie is.
De wilsactiviteit, gevoelsbasis en bewustzijnsgraad die nodig zijn om op het juiste moment voldoende afstand te kunnen nemen van beeld- en klankindrukken die met deze technieken tot stand komen, verwerft een kind slechts geleidelijk na zijn 14de levensjaar.
Daarnaast is er in de mens zelf de hoger beschreven "beelddrang" waarop ook de mediawereld inspeelt. Ondanks een overweldigend aanbod aan beelden en informatie veroorzaken de gebruikte technieken een verregaande psycho-motorische passiviteit. Het volstrekt monotoon heen en weer flitsen van het lichtpunt op het beeldscherm veroorzaakt bij de mens een toestand van ontspanning. Hoewel men wakker blijft, vervalt men in een bewustzijnstoestand die een sterke verwantschap vertoont met de slaap. Er treedt een op E.E.G. (112) duidelijk waarneembare, met de slaaptoestand verwante bewustzijnsvermindering op.
(112) Buddemeier, H., Illusion und Manipulation. Die Wirkung von Film und Fernsehen auf Individu und Gesellschaft, Stuttgart, 1987, p. 137 e.v..
Binnen de R. Steinerpedagogie kiest men ervoor om de opname en verwerking van informatie, ook beeldinformatie, in een actieve en evenwichtige psycho-motorische situatie te laten verlopen.
Ook in de klankoverdracht-technieken, in digitaaltechniek en dergelijke, vindt men vervreemdende tendensen terug. Binnen het opzet van deze uiteenzetting kan slechts gewezen worden op enkele karakteristieken eigen aan mediatechnieken, die de door de R. Steinerpedagogie nagestreefde ontwikkeling van het kind niet ondersteunen.
Het blijft evenwel een feit dat het onderwijs een antwoord moet bieden zowel op de behoeften die ontstaan vanuit de innerlijke evolutie van de mens, waaronder de behoefte aan beelden, en de invloeden die zich op dit gebied vanuit de maatschappij en de techniek doen gelden. Binnen de R. Steinerpedagogie gebeurt dit niet door media tot leerinhoud te maken en het kind aan de hand daarvan een kritische houding bij te brengen tegenover de media. Eerder wil men een alternatief bieden door het kind de gelegenheid te bieden om met behulp van zijn scheppende fantasie eigen innerlijke beelden op te bouwen. Tegenover de passieve beeldconsumptie tracht men de innerlijke voorstellingsactiviteit te ontwikkelen.
Op het vlak van het denken biedt de vertelstof hiervoor kansen. Overeenkomstig de leeftijdsfase krijgt het kind inhouden aangeboden die aansluiten bij zijn gevoelswereld. Op deze basis worden telkens nieuwe identificatiemomenten gecreëerd. Elk individueel kind bouwt doorheen zijn gehele evolutie door middel van zijn fantasie eigen innerlijke beelden op, aangepast aan zijn persoonlijke behoeften (113).
(113) Streit, J., Stripverhalen in Sociale Hygiëne. Brochurenreeks ter bevordering van de gezondheid in het persoonlijke en sociale leven, dl. 23, Nederlandse Vereniging van Anthroposofische Artsen, 's Gravenhage.
Het kind krijgt ook op het vlak van de wilsactiviteit en de motoriek ondersteuning. De technieken worden gekozen omwille van de overeenstemming van handelingsverloop en harmoniserende invloed op de overige psychische en fysiologische processen. Men tracht het doelgericht, door eigen innerlijke activiteit geleid bewegingsverloop op te wekken. Daarom kiest men binnen de R. Steinerpedagogie voor een directe omgang met klank en ritme, kleur, lijn en vorm, door middel van voor het kind inzichtelijke werktuigen en materialen. Ook hier is het duidelijk dat het hanteren van audiovisuele apparatuur binnen dit kader geen leerinhoud, ontwikkelingsdoel of eindterm kan zijn.
3. De betekenis van kunst voor de ontwikkeling van het kind.
De grote drijvende kracht, die een eigen innerlijk gevoelsleven doet ontstaan en verder ontwikkelt, is de scheppende fantasie, die in het kinderleven (114) na het derde jaar doorbreekt. Hierdoor sluit het kind de voelende ziel min of meer af van de buitenwereld en vormt het een eigen binnenwereld. Een levendige gevoelsbeweging ontstaat die zich onafhankelijk maakt van de directe aanleiding uit de buitenwereld.
(114) Lievegoed, B.C.J., Ontwikkelingsfasen van het kind, Vrij Geestesleven, 1976, p. 186-187.
Dit streven naar een zelfstandig gevoelsleven wordt ondersteund door de kunstzinnige vorming van het kind. Het gevoelsleven wordt gericht op een gebied waar geestelijke normen gelden zodat het zich kan losmaken van de nog sterke binding aan de lichaamsfuncties - ook wel begeerteleven genoemd.
Ook hier krijgt het proces de centrale plaats. Het jonge kind geeft tekenend, schilderend, musicerend zijn individuele ontwikkeling weer. In dit perspectief wordt het resultaat geïnterpreteerd als beeld van de ontwikkeling van het kind en niet als "kunstwerk".
Ook voor de zeven- tot veertienjarige staat het beoefenen en beleven van het kunstzinnige centraal. Door het schilderen, tekenen, musiceren en bewegen, ervaart het kind de verschillende aspecten van het muzische en de verschillende vormen waarin schoonheid zich in de wereld manifesteert.
Overeenkomstig het algemeen ontwikkelingbeeld van deze leeftijdsfase worden klank en ritme, kleur, lijn en vorm meer gedifferentieerd behandeld.
De processen die zich afspelen tijdens het kunstzinnige handelen zijn het belangrijkste, het resultaat is slechts van belang doordat het een beeld geeft van de doorlopen ontwikkeling.
Omstreeks het veertiende levensjaar wordt de ervaring en beleving van het kunstzinnige verder ontwikkeld tot een esthetisch oordeel. De aanzet hiertoe werd reeds gegeven in de basisschool : in de wijze waarop men het kind het eigen werk en dat van de anderen leert waarnemen.
4. Muzische vorming.
In Muzische vorming staat de ontwikkeling van het kleur-, klank- en vormgevoel centraal. Het waarnemen hiervan heeft zowel te maken met elementen van de werkelijkheid (visueel, auditief, tactiel en motorisch) als met wat hieraan wordt beleefd : de esthetische ervaring. Het uitgangspunt is dat die esthetische ervaring niet slechts een subjectief verschijnsel is. Er is meer : het beleven van de esthetische aspecten van de objectieve werkelijkheid betekent een wezenlijke verdieping van het inzicht in de realiteit. Enerzijds biedt men het kind de mogelijkheid om vorm en kleur los van concrete voorwerpen te beleven, door Muzische vorming ook in aparte disciplines aan te bieden : schilderen, vormtekenen, boetseren enzovoort. Anderzijds wordt het kunstzinnige handelen in de andere leergebieden geïntegreerd (zowel methodisch als thematisch). Het gaat hierbij niet in de eerste plaats om illustratieve waarde of kritische beschouwingen, maar om de versterking van het waarnemingsvermogen en het belevingsvermogen. Door bijvoorbeeld te schilderen laat men vanuit de kleurbeleving een plant ontstaan die in plantkunde werd besproken; vanuit het vormgevoel wordt een dier geboetseerd dat in dierkunde werd besproken. Men wil het kind de specifieke schoonheid en zijnswijze van elk aspect van de realiteit laten beleven, laten zien dat een dier op een andere wijze mooi is dan een gebouw of een meetkundige figuur.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
In zijn fasering richt het leerplan, en dus ook de ontwikkelingsdoelen en eindtermen, zich naar de ontwikkelingsfasen van het kind en naar de chronologie van de mensheidsontwikkeling. Hierbij wordt telkens rekening gehouden met de klassikaal bereikte rijpheid. Tevens wil het onderricht een tegenwicht bieden voor cultuurfenomenen die op passieve beleving gericht zijn. Daarom kent men in de Rudolf Steinerscholen aan het cognitieve aspect van Muzische vorming (het op kennis gebaseerde kritisch oordelen) een andere plaats toe. De opbouw van de cognitieve elementen verloopt namelijk in samenhang met het gehele ontwikkeling over de gehele schoolloopbaan.
Hoewel de verschillende aspecten van de esthetische ervaring in de praktijk nauw met elkaar verweven zijn, worden zij omwille van de duidelijkheid over de verschillende uitgangspunten, doelstellingen en inhouden In verschillende domeinen en deelgebieden ondergebracht. Het leergebied Muzische vorming bestaat uit vier domeinen : beeldende vorming, muziek, drama en beweging.
Beeldende vorming wordt voor de eindtermen opgedeeld in schilderen, vormtekenen, tekenen, boetseren en handvaardigheid. De attitudes voor ontwikkelingsdoelen en eindtermen worden in een apart punt beschreven maar worden uiteraard geïntegreerd in de andere domeinen.
De kunstzinnige activiteiten die met taal verbonden zijn zoals toneel, recitatie en dergelijke, dienen in samenhang met het leergebied taal gezien te worden, de kunstzinnige activiteiten die met lichaamsbeweging samenhangen met het leergebied Lichamelijke opvoeding.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Beeld.
De kleuters :
MV 1 : kunnen actief omgaan met kleur en vorm, waardoor zij :
- hun waarnemingsvermogen en geheugen versterken;
- tot kleur- en vormbeleving komen;
- de meest courante kleuren kunnen benoemen.
MV 2 : kleurgebruik en vormgeving op fantasierijke, zinvolle wijze integreren in hun belevings- en voorstellingswereld.
MV 3 : materiaalgevoeligheid en fijne vinger-motoriek ontwikkelen door actief om te gaan en vertrouwd te raken met de kwaliteiten van een beperkt aantal materialen en technieken, o.a. :
- papier, lijm, kleurkrijt, bijenwas, aquarelverf, penselen;
- scheuren, lijmen, tekenen, boetseren, schilderen.
MV 4 : kunnen hen vertrouwde technieken en materialen op aangepaste wijze gebruiken.
MV 5 : brengen eerbied op voor de materialen.
MV 6 : kunnen vreugde, verwondering en voldoening beleven aan het muzische proces.
MV 7 : geven (onbewust) uiting aan hun individuele ontwikkeling, door middel van kleur, lijn en vormgeving.
2. Muziek.
De kleuters kunnen :
MV 8 : klanken, stilte en stemmingen ervaren, herkennen en op een fantasierijke, zinvolle wijze integreren in hun belevings- en voorstellingswereld (zie ook WO 26 : kunnen selectief, gericht luisteren, door zich af te sluiten voor geluiden die niet van belang zijn voor het beluisterde).
MV 9 : eenvoudige liedjes zingen.
MV 10 : een toenemende ademhalingsbeheersing ontwikkelen.
MV 11 : vreugde en voldoening beleven aan het zingen en het bespelen van muziekinstrumenten.
3. Drama.
De kleuters :
MV 12 : tonen handelend in een bewegings- of spelcontext dat zij hen bekende en vertrouwde mensen, dieren en planten op een fantasierijke, zinvolle wijze kunnen integreren in hun belevings- en voorstellingswereld (zie ook WO 2).
MV 13 : tonen handelend in een bewegings- of spelcontext dat ze voorwerpen of op bepaalde voorwerpen gebaseerde handelingswijzen op een fantasierijke, zinvolle wijze kunnen integreren in hun belevings- en voorstellingswereld (zie ook WO 13).
MV 14 : kunnen spontaan kleine stukjes uit een verhaal, vers of sprookje dramatiseren (zie ook TN 16).
MV 15 : kunnen zich inleven in herkenbare rollen en situaties en vanuit de eigen verbeelding en beleving hierop inspelen (zie ook TN 17).
MV 16 : ervaren dat er een verband bestaat tussen woord en gebaar of beweging (zie ook TN 23 en TN 24).
MV 17 : genieten van voor hen bestemde verhalen, toneel, poppenspel.
4. Beweging (zie ook LO 16 t.e.m. 20 en LO 29).
De kleuters kunnen :
MV 18 : samen met de andere kleuters en de kleuteronderwijzer bewegingen uitvoeren op muziek.
MV 19 : belangstelling tonen om het bewegingsinspirerend gegeven nauwkeurig te observeren en vanuit de nabootsing weer te geven.
MV 20 : meedoen met bewegingen die tijdens het vertellen van een verhaal of het voordragen aan bod komen.
MV 21 : tijdens het bewegen met de anderen rekening houden.
MV 22 : waargenomen klanken omzetten in beweging.
5. Attitudes.
De kleuters :
MV 23 : genieten van vertrouwde activiteiten en handelingen en tonen belangstelling voor nieuwe dingen.
MV 24 : beleven vreugde en voldoening aan muzische activiteiten.
MV 25 : vertrouwen op hun expressiemogelijkheden en durven deze tonen.
MV 26 : kunnen respect betonen voor uitingen van leeftijdgenoten.
C. Eindtermen.
1. Beeld.
Schilderen.
De kinderen :
MV 1 : kunnen objectieve wetmatigheden uit de kleurenwereld toepassen en tonen dit doordat zij in aquareltechniek (schilderen met waterverf op nat papier, het zgn. nat-in-nat schilderen) :
- kleuren zuiver naast elkaar kunnen schilderen;
- de kleurvlakken evenwichtig kunnen verdelen;
- kleurovergangen kunnen schilderen;
- kleuren over elkaar kunnen schilderen, zodat secundaire kleuren ontstaan;
- met drie kleuren binnen elke kleur een nuancering van intensiteit kunnen geven.
MV 2 : kunnen de kwaliteit van de kleuren beleven en herkennen en bezitten een gevoel voor de eigen taal van elke kleur :
- zij kunnen verschil in spanning, harmonie of disharmonie tussen kleuren ervaren en hanteren;
- zij kunnen het kwalitatief onderscheid ervaren en hanteren tussen polaire, complementaire of naast elkaar liggende kleuren.
MV 3 : kunnen loskomen van stereotiepe vormen en patronen en leggen hierdoor de basis voor een dynamisch denken dat zich beweegt tussen waarneming en fantasie; tussen het gewordene en wat nog zal ontstaan.
MV 4 : kunnen op basis van de beleving van het verband tussen kleur en vorm, door middel van kleur vormen weergeven : zij kunnen in aquarel-techniek (schilderen met waterverf op nat papier, het zgn. nat-in-nat schilderen) :
- uit de kleur menselijke gestalten laten ontstaan,
- uit de kleur dierlijke gestalten laten ontstaan,
- uit de kleur plantengestalten laten ontstaan,
- vormen uit het mineralenrijk en landschappen laten ontstaan,
(zie ook TN 8*, WO).
MV 5 : tonen dat zij een thema door middel van kleur en vorm kunnen verbeelden.
MV 6* : hebben een besef van de werking en het innerlijk gebaar van kleuren en vormen.
MV 7 : kunnen zelfstandig het nodige materiaal gebruiken :
- voorbereiding en opruimen;
- technische problemen verhelpen : een te nat/te droog blad, te veel/te weinig verf.
MV 8* : zijn bereid om zorgzaam om te gaan met het materiaal.
MV 9* : zijn bereid door te zetten tot het werk voltooid is en leren ook waarnemen wanneer het voltooid is.
MV 10* : zijn bereid hun werk en dat van de anderen op eenzelfde wijze waar te nemen, er afstand van te nemen, een onderscheid te maken en het te respecteren.
Vormtekenen.
De kinderen :
MV 11 : kunnen de structuur en opbouw van een vorm waarnemen en herkennen en tonen dit doordat zij :
- met de vrije hand door middel van rechte en de gebogen lijnen vormen kunnen tekenen;
- in staat zijn tot een nauwkeurige, zekere lijnvoering.
MV 12 : tonen hun inzicht in de structuur en opbouw van een vorm doordat zij vormen en meetkundige figuren kunnen tekenen, rekening houdend met ruimtelijke richting en temporele ordening.
MV 13 : kunnen de vormen niet enkel in het voorstellingsvermogen beleven, maar ook door middel van lichaamsbeweging, waarbij zij verschillende zintuigfuncties op elkaar kunnen afstemmen (zie ook LO 27).
MV 14 : kunnen het kunstzinnige met het exacte verbinden.
MV 15* : ontwikkelen een dynamische wisselwerking tussen denken en waarnemen.
MV 16* : ontwikkelen een gevoel voor de schoonheid van de niet- figuratieve vorm.
MV 17* : ontwikkelen, door middel van waarneming en het (vrije-hand- )tekenen, waardering voor meetkundige of cultureel bepaalde vormen, figuren en patronen.
MV 18* : zijn bereid door te zetten tot het werk voltooid is en leren ook waarnemen wanneer het voltooid is.
Tekenen.
De kinderen :
MV 19 : kunnen door middel van kleur en lijn wat zij waargenomen hebben (vanuit de herinnering) of wat zij zich voorstellen weergeven.
MV 20 : kunnen diverse leerinhouden verwerken, ook illustratief en besteden daarbij aandacht aan lijnvoering, kleurgebruik en verhoudingen.
Boetseren.
De kinderen :
MV 21 : kennen klei en kunnen er op aangepaste wijze mee omgaan.
MV 22 : kunnen omgaan met het ruimtelijk aspect van het materiaal klei :
- zij kennen het onderscheid tussen holle en bolle vormen en kunnen deze uit klei vormen;
- zij kunnen in hun werk de wisselwerking van holle en bolle vormen hanteren.
MV 23 : kunnen zelfstandig het nodige materiaal gebruiken (voorbereiding en opruimen).
MV 24* : zijn bereid zorgzaam om te gaan met het materiaal.
MV 25* : zijn bereid door te zetten tot het werk voltooid is en leren ook waarnemen wanneer het voltooid is.
MV 26* : zijn bereid hun werk, en dat van de anderen op eenzelfde wijze waar te nemen, er afstand van nemen, een onderscheid maken en te respecteren.
Handvaardigheid (zie ook WO 2. Technische vorming).
De kinderen :
MV 27 : kennen diverse materialen en technieken en kunnen ermee omgaan : papier, lijm, knippen, scheuren, wol, bijenwas, hout.
MV 28 : kunnen doelgericht voorwerpen maken.
2. Muziek.
De kinderen :
MV 29 : kunnen muziek beluisteren en actief beoefenen, met aandacht voor :
- melodie;
- ritme;
- klankeigenschappen, stemming en specifieke schoonheid.
MV 30 : kunnen praktisch musicerend :
- een eigen stem voeren;
- in tweestemmige harmonie samengingen;
- een instrument bespelen, waarbij zij reeds een zeker individualisme tonen;
- hun individuele inbreng in de groep hanteren en plaatsen.
MV 31 : beheersen notenschrift en muziekterminologie in functie van het praktisch musiceren :
- zij kunnen wat visueel wordt waargenomen verbinden met wat gehoord, gezongen of gespeeld wordt;
- zij kunnen zich klanken en intervallen voorstellen;
- herkennen en begrijpen een beperkt aantal technische termen : noten (hele, halve, kwart, achtste), rust, maat, ritme, interval.
MV 32* : hebben een gehoor en een luisterhouding ontwikkeld die een onbevooroordeeld luisteren naar muziek en een verdere verkenning van de muziekwereld mogelijk maken.
MV 33* : ervaren de sociale kwaliteiten van samen zingen en musiceren en beleven vreugde en voldoening aan het zingen en musiceren.
MV 34* : beseffen de betekenis van regelmatig oefenen en zijn bereid daaraan een positieve waarde toe te kennen.
MV 35 : kunnen op aangepaste wijze en zorgzaam omgaan met muziekinstrumenten en ander muziekmateriaal.
MV 36* : zijn bereid een positieve waarde aan dit gedrag toe te kennen.
3. Drama.
De kinderen :
MV 37* : kunnen genieten van voor hen bestemde activiteiten op schoolniveau.
MV 38 : kunnen aandacht en respect opbrengen voor toneel- en voordrachtkunst en tonen dit door een aangepaste kijk- en luisterhouding.
MV 39 : kunnen geconcentreerd luisteren naar een gesproken tekst (verteld of voorgelezen) en die mondeling dramatisch weergeven.
MV 40 : kunnen spelvormen in functie van thema's uit de leerstof of in een sociale context hanteren.
MV 41 : kunnen thema's uit de leerstof, gebeurtenissen of gevoelens, dramatisch of door middel van voordracht weergeven.
MV 42 : kunnen gebruik maken van stem (articulatie, adembeheersing, tempo, toonhoogte), houding, beweging, gebaar en mimiek in functie van de speelsituatie.
MV 43 : kunnen zich in een rol inleven en daarin in wisselwerking treden met medespelers.
MV 44* : ervaren de sociale kwaliteiten van samen spelen, toneelspelen en voordragen en beleven vreugde en voldoening aan het zingen en musiceren.
MV 45* : beseffen de betekenis van regelmatig oefenen en zijn bereid een positieve waarde aan dit gedrag toe te kennen.
MV 46 : kunnen op aangepaste wijze en zorgzaam omgaan met toneelmateriaal als decor, kleding en requisieten.
MV 47* : zijn bereid een positieve waarde aan dit gedrag toe te kennen.
4. Beweging.
De kinderen kunnen :
MV 48 : vreugde en voldoening beleven aan lichaamstaal en beweging.
MV 49 : bewegingen uitvoeren begeleid door het gesproken woord of muziek, waarbij elementaire taal-, muziek-, psychische, louter vormelijke elementen of stemmingen vorm krijgen.
MV 50 : de sociale dimensie van beweging ervaren :
- zij kunnen een eenvoudig bewegingsverloop samen met anderen uitvoeren;
- zij kunnen daarbij elkaars beweging waarnemen, er rekening mee houden en erop inspelen.
MV 51 : bewegingen uitvoeren waarbij zij rekening houden met één of meerdere basiselementen van het bewegingsverloop van zichzelf en de anderen :
- tijd;
- ruimte (plaats en richting);
- kwaliteit.
MV 52* : beseffen de betekenis van regelmatig oefenen en zijn bereid een positieve waarde aan dit gedrag toe te kennen.
MV 53 : kunnen op aangepaste wijze en zorgzaam omgaan met materiaal en kleding.
MV 54* : zijn bereid een positieve waarde aan dit gedrag toe te kennen.
5. Attitudes.
Het onderwijs is erop gericht dat de kinderen :
MV 55 : de processen kunnen ervaren die het muzische handelen bepalen, doordat zij :
- hun waarnemingsvermogen gericht en onbevooroordeeld kunnen gebruiken;
- hun fantasie, voorstellingsvermogen en geheugen, vooral m.b.t. ruimtelijke oriëntatie en temporele ordening, gericht kunnen gebruiken;
- een denken ontwikkelen waarbij het innerlijk voorstellen en waarnemen geobjectiveerd worden zonder naar het louter intellectuele af te glijden;
- hun voorstellingsvermogen, bewegings-, evenwichts- en tastzin kunnen aanspreken en coördineren;
- hun gevoelswereld verfijnen en differentiëren, zowel op het kunstzinnige als op het sociale vlak.
MV 56 : kleur- en vormgevoel ontwikkelen, ook inzake klankkleur en vormen op het gebied van de muziek.
MV 57 : schoonheid in haar verschillende verschijningsvormen kunnen beleven.
MV 58 : zichzelf ervaren en zelfvertrouwen ontwikkelen.
Art. 1.2 N. Discipline : éducation physique.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatif.
1. Contexte.
Les " Principes éducation physique " indiquent quelques tendances actuelles en matière de culture du mouvement, voulant être rencontrés sous un angle pédagogique. La pédagogie du Docteur Steiner ne néglige pas ces incidences sociales. Sous l'angle du concept propre à l'évolution et aux interrelations entre corps, esprit et âme, l'incidence, sur l'homme, de certains aspects de la culture actuelle du mouvement est évaluée.
Outre une tendance générale à une forte diminution du mouvement dans la vie de tous les jours, la culture du mouvement propre à l'enfant semble elle aussi vouée à disparaître. Le très jeune enfant ne dispose pas de possibilités suffisantes pour découvrir le monde, sur ses propres petites jambes. Dans beaucoup de cas, le style de vie de l'adulte détermine la culture de mouvement de l'enfant : pensons au maxi-cosy, au siège-auto et à la voiture. Des jeux de mouvement traditionnels tels que colin-maillard, cache-cache ou le jeu des osselets, qui étaient monnaie courante pour la génération précédente et qui garantissaient à chaque enfant une évolution sociale et de mouvement ont généralement disparu. On rencontre de plus en plus d'enfants qui ne savent que faire si l'on ne s'occupe pas tout le temps d'eux. Il est difficile de susciter l'intérêt de ce genre d'enfants. L'être inventif et actif est supplanté par le spectateur.
Si aujourd'hui le mouvement et le sport retiennent une attention particulière, la culture de mouvement qui en découle a également son revers. Le sport est en effet souvent consommé de manière passive et l'exercice du mouvement même est fortement orienté sur la perfection et la compétition. La part belle que les médias réservent aux sports est sans doute le signe d'une surévaluation des prestations physiques. Le mouvement, et également pour les enfants, est souvent exercé en fonction des exigences de la discipline et non tant en fonction des besoins de la personne, de l'enfant en l'occurrence, nécessaires pour un développement harmonieux. Dans de nombreux sports, jeux, disciplines de danses et exercices de fitness, le mouvement technico-mécanique et le fonctionnement optimal du corps occupent une place centrale. L'élément d'imagination, source d'inspiration de l'enfant de 0 à 12 ans, a disparu.
Dans la pédagogie du Docteur Steiner, la formation générale prime, également en Education physique. Loin de se limiter aux seuls exercices physiques, l'objectif principal est de développer les possibilités de mouvement en fonction du développement de la personne dans son ensemble. Dans ce concept, l'importance de l'exercice est conçue comme un concept de maturation qui doit être soutenu et alimenté par l'éducation et l'enseignement.
L'aspect social est un autre aspect inhérent aux aptitudes de mouvement. Qui dit mouvement dit orientation dans l'espace et le temps. La rencontre avec l'autre, au niveau personnel ou du groupe, en est un élément.
En résumé, cela signifie que la pédagogie du Docteur Steiner essaie de suivre le plus fidèlement possible le développement personnel et social de l'enfant en développant les attitudes de mouvement propres à chaque âge. La participation à la culture actuelle du mouvement en est un dérivé.
2. Conception du lien entre corps, âme et esprit (101).
(101) Steiner, R., Algemene menskunde als basis voor de pedagogie, Vrij Geestesleven, Zeist.
Steiner, R., Metamorfosen van het zieleleven. Grondslagen voor een anthroposofische psychologie, Vrij Geestesleven, Zeist, 1985.
Les soins corporels et le mouvement du corps ne sont pas considérés en tant que tels mais toujours dans leur lien avec le développement psychique et spirituel. Considéré sous cet angle, le corps n'est pas uniquement une donnée héréditaire purement mécanique : il présente également un aspect spirituel. D'autre part, le psychique se ressent également physiquement : l'un est considéré comme l'expression de l'autre. Inversement, l'alimentation, le mode de vie et le mouvement peuvent influencer la condition et la fonction du corps de manière telle qu'ils encouragent également le développement de la personnalité. Tout comme un certain état d'esprit peut influencer la condition et la fonction du corps. Une interaction équilibrée entre le corps et l'esprit représente donc la base d'une vie active et productive dans laquelle l'homme évolue. Cette optique a donné naissance à de nouvelles formes de mouvement telles que la gymnastique Bothmer et l'eurythmie.
Dans la gymnastique Bothmer, les forces que l'être développe pour se maintenir en position envers le centre de gravité occupent une place centrale. Dans le jeu de forces du mouvement, on se sent un homme " plus grand, plus libre " dans un espace illimité. L'espace et le temps ne restent pas des notions abstraites; ils prennent vie grâce au corps en mouvement. Cette expérience permet au corps humain, qui a ses limites, de s'orienter vers cette image idéale et de s'y conformer.
L'eurythmie est un art du mouvement qui permet à l'homme, par un langage très spécifique du mouvement, de mettre en signe et en mouvement la parole et la musique, à l'aide de tout son corps. Le corps devient un véritable instrument permettant à l'homme d'exprimer son moi de manière artistique. Il peut ainsi exprimer ses pensées, ses sentiments et sa volonté par les gestes et les mouvements. On parle alors d'un mouvement " animé ". Dans tout mouvement, dans tout geste, on retrouve des éléments personnels mais aussi des élements dépassant l'individu.
Des formes de mouvement et des sports plus traditionnels peuvent également jouer un rôle, surtout lorsque l'on ne se rend pas uniquement compte de l'action spécifique qu'ils exercent sur l'être psychique et spirituel mais que l'on utilise cette influence à bon escient.
3. Le développement physique et psychique de l'enfant.
Le processus de développement de l'enfant ne suit pas un cours continu. Les différentes parties du corps ne se développent pas au même rythme. Au plan psychologique aussi, de telles discontinuités existent (102).
(102) Lievegoed, B.C.J., Ontwikkelingsfasen van het kind, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
Lorsque l'enfant entre en première primaire, vers sept ans, on voit apparaître la stature de l'enfant qui va à l'école (103). Les membres et une motricité anguleuse, réfléchie dominent. Jusqu'a neuf ans, l'espace et les choses sont vécues dans le propre monde de l'imagination. L'enfant garde le sentiment fort d'une unicité avec son environnement. Il se donne encore sans réserve au monde extérieur et ne percoit pas encore de distinction nette entre lui-même et le monde extérieur. L'ambiance dans le mouvement et le calque des mouvements priment. Les mouvements rythmiques occupent donc une place centrale (104). La force d'imitation devient ainsi une volonté au niveau du mouvement.
(103) Voir De overgang van de kleuter naar de lagere school, voir également Avison, K., A Handbook for Waldorf Class Teachers, Steiner Schools Fellowship, Kidbrooke Park, Forest Row, GB Sussex RH 185 J.B., 1995.
Lievegoed, B.C.J., Ontwikkelingsfasen van het kind, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
(104) Les exemples cités ne sont que des illustrations et n'offrent aucun apercu exhaustif du contenu du programme d'études.
Vers neuf ans, cette phase de développement se termine peu à peu. Les enfants de cet âge ressentent le besoin d'égaler les autres. En rencontrant ce besoin, on développe des qualités psychiques telles que le courage, l'audace, ....
Vers dix ans, le tronc grandit plus vite que les autres membres et domine toute la stature. Le rythme respiratoire et le rythme cardiaque s'harmonisent enfin.
Conscient de son moi, l'enfant développe une autre relation avec le monde : il commence à se distancier instinctivement de son environnement et de lui-même et se percoit comme différent des autres. Il doit ainsi apprendre à se connaître. Il percoit de plus en plus son corps comme un instrument qui lui est propre. L'éducation physique complète cette optique de délimitation et de prise de connaissance en offrant à l'enfant la possibilité d'explorer ses propres possibilités et limites et de développer ainsi une image de soi fidèle à la réalité.
Après cette brève et pour certains enfants forte période d'instabilité, une période d'équilibre retrouvé commence. L'enfant est à présent en mesure d'élargir son champ d'expériences, également au niveau des mouvements. Il développe une relation avec les éléments naturels, les formes et les événements qui sont plus éloignés de lui, tant dans le temps que dans l'espace. D'un point de vue physique, on peut également parler d'une situation d'équilibre. Une bonne maîtrise et souplesse des membres donnent lieu à des mouvements harmonieux. Les acquis de la troisieme et de la quatrième année se développent et s'approfondissent.
Vers 12 ans, l'enfant entre dans la prépuberté, synonyme d'une nouvelle pointe de croissance qui dans un premier temps se marque par une augmentation des capacités physiques. Le changement psychique se caractérise par une relation plus directe avec l'environnement. L'enfant attache une grande importance à l'agilité, aux aptitudes et à la force. Il est fait appel à la pensée causale en devenir pour résoudre des problèmes de mouvements ou pour comprendre certaines caractéristiques du mouvement. La course, dans ses formes les plus riches en ce compris le patinage et le patin à roulettes, est la forme de mouvement qui se rapproche le plus de l'évolution psychique et physique.
Etant donné que chez les filles, la prépuberté s'annonce parfois déjà à la fin de la dixième année, elles se trouvent déjà en pleine puberté à 12-13 ans. Chez les garcons, la puberté commence généralement vers 14 ans. L'enseignement tient compte de cette différence (105).
(105) Voir également Leerplan Middelbaar Onderwijs Rudolf Steinerpedagogie.
4. Conséquences pédagogiques.
L'éducation physique a pour objectif de soutenir et de développer les possibilités de mouvement propres à l'enfant. Celles-ci dépendent à leur tour des différentes phases de croissance du corps de l'enfant et du développement psychique qui lui aussi se fait par étapes.
On part du constat que le corps de l'enfant fonctionne et croît en fonction de caractéristiques physiologiques propres. Ces caractéristiques sont tellement différentes de celles de l'adulte que l'éducation physique ne peut pas, certainement pas dans l'enseignement primaire, s'orienter directement sur la culture actuelle du mouvement ou sur les exigences d'une société en matière d'aptitudes du mouvement. L'objectif premier est d'optimiser les possibilités de mouvement propres à l'enfant dans chaque phase de développement. Pour l'éducation physique aussi, l'objectif est de parcourir progressivement mais totalement toutes les phases du développement. Ceci ne signifie pas pour autant que les sports habituels soient délaissés mais ils sont sélectionnés en fonction du rôle qu'ils peuvent jouer dans le développement du physique, du psychique, de la volonté et de la pensée. Ainsi des sports tels que la natation, la plongée, le patinage, le hockey peuvent être pratiqués pour des raisons précises. Le moment où des activités sont présentées n'est pas le fruit du hasard : il correspond aux besoins propres à une certaine phase de développement. L'école joue également un rôle de conseil à cet égard. Surtout pour ce qui concerne les activités extra-scolaires, où le choix personnel des enfants et des parents domine. Des suggestions sont formulées à la demande des parents, en tenant compte de l'influence du sport sur le développement total de l'enfant.
En tant que discipline, la branche se fonde sur la relation spécifique du corps humain avec le monde. Les forces que l'homme développe pour se maintenir en position envers le centre de gravité occupent une place centrale. Les multiples possibilités de mouvement qui en résultent sont exploitées. L'intérêt de l'éducation au mouvement ne se concentre pas uniquement sur le mouvement du corps; il s'agit surtout d'accompagner le mouvement avec son psychisme. L'enfant doit s'y concentrer de tout son être (106). Le mouvement est également un outil pédagogique précieux dans le processus de l'apprentissage, également dans d'autres branches. Il développe la mémoire, harmonise les efforts de réflexion, aide l'enfant à s'orienter dans l'espace et développe le sentiment social. Les situations de mouvement se créent dans des contextes fort différents associant tant les objets que le langage ou la musique.
(106) L'enfant est intéressé à l'activité, par sa volonté comme par ses sentiments et sa pensée.
Cette approche permet à l'enfant de faire des expériences nouvelles dans chaque phase de son développement, d'apprendre un autre contenu et un autre mode de se mouvoir. Grâce à ces expériences, l'enfant peut se rendre compte qu'en fonction de l'évolution physique, psychique et morale de l'être, ses possibilités, ses compétences et ses objectifs en matière de mouvement évoluent également. Ce processus peut naître sans faire explicitement appel à la faculté de jugement critique consciente. Enfin, une fois adulte, l'enfant sera en mesure d'intégrer le mouvement dans son style de vie, en fonction de son évolution.
5. Justification des objectifs de développement et des objectifs finaux propres.
Les objectifs de développement et les objectifs finaux pour l'éducation physique se répartissent en trois groupes :
1. prise de conscience du corps et maîtrise du mouvement.
Description des aptitudes motrices répondant aux possibilités de mouvement propres à l'enfant dans les catégories d'âge allant de l'enfant en âge d'école à douze ans. Elles comportent les objectifs de prise de conscience et les objectifs visant l'aptitude dans les domaines de la prise de conscience du corps, de l'organisation complexe du corps et du mouvement, les aptitudes de grande motricité, les aptitudes de petite motricité, la forme et le rythme ainsi que les attitudes face à des situations de mouvement propres à l'enfant.
Pour ce qui concerne les objectifs de développement, des objectifs spécifiques propres au développement du petit enfant à l'enfant scolarisé se répartissent comme suit : pouvoir jouer activement avec des contenus, des actes successifs et des facteurs complexes de temps et d'espace. Il faut toujours considérer ceux-ci dans leur corrélation et leur intégration dans les autres matières.
Les objectifs finaux comportent également des précisions en jeux et jeux sportifs ainsi qu'en mouvements;
2. Former des habitudes et se mouvoir en toute sécurité.
Il s'agit des relations pratiques et sociales avec les autres et soi-même et de l'expérience du mouvement comme composante essentielle de la vie humaine.
Pour le jeune enfant, les objectifs sont basés sur les habitudes de vie; à l'école primaire, les objectifs sont davantage axés sur l'indépendance.
Comme mentionné ci-avant, l'enjeu direct n'est pas le lien condition physique prestations mais bien la perception, par les enfants, de la dimension spirituelle du mouvement. Ce qui permet de jeter les bases des aptitudes dans une phase ultérieure;
3. le mouvement comme développement de la personnalité et comme activité sociale.
Comme mentionné précédemment, l'éducation au mouvement vise essentiellement le développement de la personnalité et l'éducation sociale. Dans ce troisième point, les objectifs de développement et les objectifs finaux sont énumérés; ils se retrouvent évidemment dans d'autres matières, surtout dans les aptitudes sociales.
B. Objectifs de développement.
1. Maîtrise du corps et des mouvements.
Notion du corps.
Les jeunes enfants :
EP 1 : montrent une nette préférence pour la gauche ou la droite lors de tâches que l'on effectue d'une seule main;
EP 2 : peuvent montrer leur main préférée lorsqu'on le demande d'une façon adaptée à l'enfant;
EP 3 : démontrent dans des tâches où la maîtrise des deux mains est requise, une répartition des tâches dans l'utilisation de la main (du pied) gauche et de la main (du pied) droite (droit);
EP 4 : démontrent en se mouvant qu'ils ressentent et connaissent les parties de leur corps et qu'ils tiennent intuitivement compte de leur corps et de ses limites et proportions;
EP 5 : peuvent eux-mêmes s'habituer aux modifications dans les attitudes corporelles en tenant compte de l'environnement.
Organisation corporelle et motrice complexe.
Les jeunes enfants :
EP 6 : peuvent faire agir les membres de manière fonctionnelle et coordonnée pour différents mouvements de base;
EP 7 : exécutent les principaux mouvements de base sans trop de mouvements superflus;
EP 8 : peuvent utiliser les côtés latéraux du corps et se mouvoir latéralement;
EP 9 : peuvent mouvoir alternativement les bras et les jambes (dans un mouvement asymétrique également) en les croisant;
EP 10 : peuvent développer une attention orientée vers différents stimuli sensoriels et laisser ces derniers suivre tranquillement leurs cours;
EP 11 : peuvent soulever, porter et déplacer en toute sécurité et avec accompagnement le matériel adapté à eux.
Aptitudes de grande motricité dans des situations motrices variées propres à l'enfant.
Les jeunes enfants :
EP 12 : démontrent un savoir-faire croissant dans des mouvements de base se rapportant à la culture motrice propre à l'enfant parce qu'ils :
- peuvent aborder divers obstacles dans l'espace en montant, escaladant, marchant, courant et sautant;
- peuvent garder l'équilibre dans des déplacements et lors de positions sur divers plans d'appui;
- peuvent réceptionner en toute sécurité le poids de leur propre corps;
EP 13 : démontrent des tentatives actives de motricité en vue de dépasser leur propre limite de dextérité suivant leur propre intuition.
Aptitudes de petite motricité dans des situations motrices variées propres à l'enfant.
Les jeunes enfants :
EP 14 : démontrent un savoir-faire croissant lors de l'utilisation fonctionnelle d'aptitudes de petite motricité parce qu'ils :
- peuvent exécuter des performances de petite motricité avec suffisamment de précision de manière dosée et detendue,
- peuvent utiliser les prises fonctionnelles pour manier des objets,
(voir OM 12 et OM 13; LN 22; EM 3, EM 4);
EP 15 : démontrent des tentatives actives de motricité en vue de dépasser leur propre limite de dextérité suivant leur propre intuition.
Forme et rythme.
Les jeunes enfants :
EP 16 : peuvent adapter leur propre rythme de mouvement à un rythme simple imposé;
EP 17 : peuvent en groupe et avec accompagnement exécuter des mouvements qui expriment des thèmes et contenus par rapport à :
- la musique;
- la langue parlée;
- les formes et les figures;
EP 18 : peuvent vivre diverses situations et divers personnages.
Manier les contenus significatifs tout en agissant.
Les jeunes enfants :
EP 19 : demontrent tout en agissant qu'ils peuvent avoir une compréhension croissante des contenus significatifs et qu'ils peuvent appliquer :
- des idées quant aux jeux pour enfants;
- des concepts corporels, moteurs; des concepts d'espace et de temps;
- des représentations (dans le temps et dans l'espace), imagination et réflexion en images.
Actions successives.
Les jeunes enfants :
EP 20 : peuvent effectuer une simple série d'actions successives dans le cadre d'activités motrices.
Facteurs complexes dans l'espace et le temps.
Les jeunes enfants :
EP 21 : peuvent rapidement retrouver une place convenue dans l'espace et en tenir compte;
EP 22 : peuvent tenir compte des places qu'on leur désigne pendant qu'ils sont en mouvement;
EP 23 : peuvent tout en agissant tenir compte d'une distance à franchir;
EP 24 : peuvent choisir l'orientation motrice la plus efficace dans des situations motrices et ludiques;
EP 25 : adaptent leur propre mouvement à la vitesse et au rythme et à la durée dans le temps de signaux auditifs;
EP 26 : peuvent interrompre un mouvement en fonction du but poursuivi et le faire suivre par un autre mouvement;
EP 27 : peuvent arrêter, orienter et modifier leur propre piste motrice dépendant d'objets statiques et dynamiques : autres personnes en mouvement, obstacles, objets en mouvement;
EP 28 : peuvent réagir rapidement par simple réponse motrice a des signaux auditifs, visuels et tactiles.
Attitude à l'égard de situations motrices propres a l'enfant.
Les jeunes enfants :
EP 29 : éprouvent du plaisir et de la satisfaction aux situations motrices déjà familières et montrent un intérêt à imiter de nouvelles situations motrices et à les intégrer dans leurs capacités motrices, tant fonctionnellement que sous une forme créée par leur propre fantaisie;
EP 30 : peuvent utiliser un matériel et des objets divers en fonction de la situation motrice choisie par eux-mêmes (s'aligne sur OM 47 et OM 50);
EP 31 : prennent eux-mêmes l'initiative de se mouvoir;
EP 32 : éprouvent du plaisir et de la satisfaction à se mouvoir.
2. Acquisition d'habitudes et se mouvoir en toute sécurité (voir également OM 16, OM 20, OM 27 et OM 31).
Les jeunes enfants :
EP 33 : conservent leur vitalité naturelle et leur disposition à fournir des efforts physiques;
EP 34 : sont disposés à créer une atmosphère tranquille ou à agir suivant la situation;
EP 35 : développent une attitude corporelle correcte;
EP 36 : peuvent aller chercher le matériel adapté à eux, l'utiliser de la manière qui convient et le ranger à l'endroit convenu;
EP 37 : développent de bonnes habitudes hygiéniques et savent qu'ils doivent adapter aux circonstances vêtements et chaussures;
EP 38 : montrent dans des situations familières et adaptées à eux qu'ils ressentent leurs propres possibilités et limites;
EP 39 : peuvent dans des situations motrices respectueusement tenir compte de la sécurité et des capacités d'autres enfants et adaptent leurs actes.
3. Le mouvement dans le developpement de la personnalité et dans le contexte de la vie en société.
Les jeunes enfants :
EP 40 : font preuve de volonté et de ténacite en :
- exécutant leurs mouvements avec le contrôle et la concentration nécessaires;
- pouvant soutenir une tâche acceptée;
EP 41 : montrent dans diverses situations d'action des formes de mouvement adéquates;
EP 42 : montrent une présence tranquille dans leur propre corps et montrent qu'ils connaissent bien le caractère propre de leur corps;
EP 43 : montrent dans diverses situations motrices une variation de vie intérieure;
EP 44 : osent montrer leurs propres formes de mouvement et dextérité;
EP 45 : peuvent exprimer leurs émotions dans des limites acceptables;
EP 46 : peuvent respecter dans un jeu familier les règles du jeu (voir également OM 27 et OM 32);
EP 47 : procèdent dans des situations concrètes dans un contexte de mouvement ou de jeu avec l'aide d'un adulte connu et en qui ils ont confiance, à des accords simples pour leur fonctionnement en sous-groupes (voir également MO 28).
C. Objectifs finaux.
1. Maîtrise du corps et des mouvements.
Notion du corps.
Les enfants :
EP 1 : connaissent leur main et leur pied préférés et peuvent aussi les utiliser de manière efficace;
EP 2 : connaissent et peuvent utiliser leur côté préféré pour tourner autour de l'axe longitudinal;
EP 3* : sont disposes à utiliser les deux côtés du corps pour tourner autour de l'axe longitudinal;
EP 4* : présentent dans leur mouvement une connaissance et un sentiment intuitifs, mais sont également conscients de leurs propres caractéristiques, possibilités et limites corporelles, dont ils tiennent compte.
Organisation corporelle et motrice complexe.
Les enfants :
EP 5 : peuvent utiliser les mouvements de base de manière suffisamment flexible et affinée dans des situations motrices variées et complexes;
EP 6 : peuvent enchaîner différents mouvements de base;
EP 7 : peuvent exécuter simultanément plusieurs mouvements de base;
EP 8 : peuvent sélectionner, parmi différents stimuli sensoriels simultanément percus, le stimulus pertinent.
Variantes de mouvements de base de grande motricité, faisant ou non-usage d'agrès.
Les enfants :
EP 9 : peuvent se balancer au sol et sur de diverses sortes d'agrès;
EP 10 : maîtrisent la suspension et l'appui en position renversée;
EP 11 : maîtrisent les sauts libres et d'appui;
EP 12 : peuvent exécuter divers exercices en se faisant rouler;
EP 13 : peuvent exécuter à un agrès des rotations autour de l'axe transversal;
EP 14 : peuvent grimper sur divers agrès verticaux et en descendre en toute sécurité;
EP 15 : peuvent adapter leur style et leur rythme de course à la distance;
EP 16 : peuvent sauter en hauteur et en longueur;
EP 17 : peuvent lancer de diverses manières et avec différents instruments.
Aptitudes de petite motricite.
Les enfants :
EP 18 : peuvent mettre à profit leurs aptitudes de petite motricité de manière suffisamment précise, dosée et détendue en différentes situations;
EP 19 : peuvent utiliser de manière différenciée les poignées fonctionnelles pour le maniement d'objets.
Jeux et sports.
Les enfants :
EP 20 : maîtrisent les aptitudes motrices fondamentales nécessaires pour pouvoir jouer de manière sensée un jeu moteur simple dans des situations sportives et ludiques simples;
EP 21 : peuvent exécuter des consignes simples dans des jeux moteurs simples;
EP 22 : peuvent s'intégrer dans un jeu et assumer à cette occasion divers roles;
EP 23 : connaissent les principes tactiques élémentaires, peuvent les appliquer dans des jeux connexes et peuvent convenir d'un petit plan tactique simple et l'exécuter;
EP 24 : appliquent les règles de jeux convenues et acceptent les sanctions en cas d'infractions.
Forme et rythme.
Les enfants :
EP 25 : peuvent exécuter des formes de mouvement à un rythme imposé;
EP 26 : peuvent retenir une combinaison de danses (un certain nombre de modèles de mouvements les uns après les autres) et l'exécuter sans indications;
EP 27 : peuvent exécuter diverses formes de mouvement qui traduisent les thèmes et les contenus e.a. :
- de la musique;
- de la langue parlée;
- des formes et figures;
EP 28 : ce faisant, peuvent vivre diverses situations et divers personnages.
Se mouvoir dans différents milieux.
Les enfants :
EP 29 : se meuvent d'une manière valable en pleine nature;
EP 30 : se sentent en sécurité dans l'eau :
- savent nager;
- peuvent se mouvoir librement dans l'eau tout en jouant.
Attitude relative à des situations motrices propres à l'enfant.
Les enfants :
EP 31 : cherchent en toute autonomie une solution à un problème de motricité ou de jeu;
EP 32 : peuvent choisir et mettre en place du matériel, et ce en toute autonomie;
EP 33 : sont à même d'entamer et de poursuivre en toute autonomie des formes d'exercices et de jeux.
2. Se mouvoir de façon justifiée et en sécurité.
Les enfants :
EP 34 : peuvent respecter les conventions de sécurité;
EP 35 : connaissent les dangers et les risques de situations motrices et peuvent évaluer et signaler ceux-ci;
EP 36 : peuvent appeler à l'aide dans un état d'alerte qui leur est clair, ou venir en aide eux-mêmes ou accepter des soins en cas de douleur (voir OM santé, style de vie et circulation : OM 40 à OM 47 inclus);
EP 37* : ont des notions de leur propre constitution et développent une attitude corporelle correcte;
EP 38* : disposent d'endurance, de force, de souplesse, de rapidité et de tension musculaire pour atteindre les compétences motrices;
EP 39* : éprouvent la satisfaction de l'effort physique, gardent leur enthousiasme et s'efforcent de développer et d'appliquer leurs aptitudes motrices;
EP 40* : sont conscients de l'importance de l'exercice et sont prêts à s'exercer;
EP 41* : sont prêts à créer suivant la situation une atmosphère de repos ou à agir et peuvent utiliser et retenir les autres moyens d'expression (voir également formation artistique : dramatisation);
EP 42 : connaissent les règles de conduite et les habitudes de l'école par rapport à une alimentation, un style de vie et une hygiène saines;
EP 43* : sont prêts à accorder une valeur positive à ce comportement (voir également OM 40 et OM 41*);
EP 44 : connaissent les formes possibles de matériel qui roule et/ou qui glisse et savent comment le manier en sécurité.
3. Développement de la personnalité et fonctionnement social.
Les enfants :
EP 45* : peuvent appliquer leur énergie efficacement et en font preuve parce qu'ils :
- sont prêts à soutenir et à achever une tâche;
- peuvent achever une tâche acceptée;
- sont prêts à s'exercer et sont conscients de la fonction et de l'importance de l'exercice;
EP 46* : montrent leur faculté de concentration et leur imagination par moyen de mouvements contrôlés;
EP 47 : développent un sentiment social et en font preuve :
- parce qu'ils peuvent observer les autres pendant des situations motrices et sont prêts à observer l'autre;
- parce qu'ils peuvent et veulent coopérer avec les autres afin d'atteindre un but commun, ce qui leur permet d'évaluer leur propre effort et celui des autres et de l'apprécier en fonction du but commun;
- parce qu'ils sont prêts à aider et à accepter, si nécessaire, l'aide des autres;
- parce qu'ils peuvent respecter des règles;
- parce qu'ils acceptent l'apport des autres de façon à ce que chacun puisse participer de manière sensée;
EP 48* : participent aux activités motrices dans un esprit de fair-play;
EP 49* : montrent de la spontanéité et de la loyauté de manière socialement acceptée;
EP 50* : sont prêts à reconnaître chez eux-mêmes des manifestations incontrôlées et fâcheuses et à les corriger;
EP 51 : peuvent utiliser du matériel moteur de manière appropriée.
Art. 3.2 N. Leergebied Taal.
Nederlands.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
In de "Uitgangspunten Nederlands" (115) wordt aangegeven dat de ontwikkelingsdoelen en eindtermen het verwerven en het ontwikkelen van de vier taalvaardigheden (luisteren, spreken, lezen en schrijven), zoals die nodig zijn voor het gewone leven, centraal stellen. Het accent komt te liggen op het communicatieonderwijs. "Het functioneren in taal staat centraal". Als referentiepunt dienen hierbij de gewone, natuurlijke en herkenbare situaties. Er werd hierbij rekening gehouden met de "geëvolueerde visie op taal" zoals deze is ontstaan uit de bestudering van het fenomeen taal "door verschillende wetenschappen". De taalbeschouwing en de zelfexpressie staan in functie van de ontwikkeling van de nuttige taalvaardigheden. Deze "zelfexpressie" ondersteunt onder de vorm van attitudes de respectievelijke taalvaardigheden.
(115) Vlaamse Raad, stuk 583 (1993-1994) - nr. 1, p. 280-285.
Hoewel de ontwikkeling van de vier taalvaardigheden in de R. Steinerpedagogie uiteraard als belangrijk en noodzakelijk wordt beschouwd en dus zeker aan bod komt, nemen ze niet die centrale, allesoverheersende plaats in binnen het taalonderwijs. Bij het formuleren van de eigen pedagogische en onderwijskundige opvattingen werd voor een welbepaalde opbouw gekozen.
Eerst wordt beknopt de visie op het fenomeen taal en de samenhang met de mens uiteengezet. Dan volgt een overzicht van de taalontwikkeling bij kinderen (van 0 tot ongeveer 13 tot 14 jaar). Hierin wordt aangegeven in welke mate taal- en leervermogens voorhanden zijn en welke mogelijkheden dat meebrengt voor taalonderwijs. De schets van het taalonderwijs geeft aan op welke wijze in de R. Steinerpedagogie met deze ontwikkeling wordt omgegaan. De verantwoording geeft aan hoe de concrete ontwikkelingsdoelen en eindtermen zich tot deze opvattingen verhouden.
2. Visie op taal en mens.
De R. Steinerpedagogie gaat ervan uit dat taal een wezenlijk kenmerk is van de scheppende, menselijke geest. De taalontwikkeling weerspiegelt dan ook vooral de geestelijke ontwikkeling van het kind, doch in nauwe samenhang met de fysiek-motorische en de psychische ontwikkeling. Dit is het fundamentele uitgangspunt voor het hele taalonderwijs in de R. Steinerscholen. De dagelijkse omgangstaal is inderdaad in essentie een op conventie berustend communicatiemiddel. Woorden hebben een relatief vaststaande betekenis binnen een concrete context. Deze communicatie berust echter op een "noodzakelijk verarmingsproces" van de taal.
Twee andere aspecten van het fenomeen taal zijn immers voor de ontwikkeling van het kind van groter en directer belang.
Ten eerste is de taal bemiddelaar van voorstellingen en begrippen. Dit betekenisgevend vermogen van de taal maakt haar tot geschikt medium voor het (logische) denken. De ontwikkeling van het taalvermogen is nauw verbonden met de ontwikkeling van het denken en van de persoon.
Ten tweede is er de kunstzinnige (esthetische, muzische) dimensie van de taal. Hiermee wordt vooreerst verwezen naar het poëtische vermogen van de taal, het vermogen om middels klankvormen, spraakmelodie, ritme, rijm en stijlfiguren een idee beleefbaar te maken voor het gevoel. Dit gevoelsmatig begrijpen van het taalbeeld gaat de verbale, begrippelijke analyse vooraf. De aandacht voor deze kunstzinnige dimensie van de taal is van groot belang voor de innerlijke ontwikkeling van het kind (ontwikkeling en verdieping van de verbeeldingskracht). Maar ook de taal zelf kan als schepping benaderd worden. Zo heeft niet alleen het scheppend vermogen van taal, maar ook de taal zelf deel aan deze kunstzinnige dimensie.
Deze beide kwaliteiten bevruchten en stimuleren elkaar. Het communicatieve vermogen van de taal, de taalvaardigheid, ligt in deze beide kwaliteiten ingebed en staat nooit volledig op zichzelf. Taal is tevens het belangrijkste medium waarlangs het kind de wereld leert kennen en beleven. Door de wereld te benoemen en middels het denken dat zich uit dit spreken ontwikkelt, kunnen we de wereld begrijpen en ons met deze wereld verbinden.
3. Taalontwikkeling.
Zoals reeds uiteengezet is de R. Steinerpedagogie in eerste instantie gericht op de ontwikkeling van het kind. Het verwerven van kennis, inzichten, vaardigheden en attitudes is daardoor nooit een doel op zich, maar een middel voor die ontwikkeling. Het kunnen functioneren in de maatschappij wordt ook niet als dusdanig nagestreefd, maar is het gevolg van een goede individuele ontwikkeling.
3.1. De ontwikkeling van 0-7 jaar (van vroegste ontwikkeling tot en met kleuterschool).
Het is belangrijk om voor ogen te houden dat het meest fundamentele taalvermogen ontwikkeld wordt nog voor het kind de school bezoekt. In het verwerven van de moedertaal, het beheersen van woorden en woordensamenhang, zet het kind een van de belangrijkste stappen in zijn menswording.
Uit de "aanwijzende" handeling ontstaat het woord. De dingen krijgen een naam. Deze eerste taaluitingen zijn aanvankelijk nog wilsmatig en emotioneel en op concrete handelingen betrokken. Het is opmerkelijk om vast te stellen welke vreugde het jonge kind beleeft aan het spreken als dusdanig (het nazeggen), ook als het dat woord niet begrijpt. Dit begrijpen komt immers nà het spreken.
Tussen het eerste en het derde levensjaar komt het kind tot minder emotionele uitingen en kan het anticiperen op dingen die moeten gebeuren. Het heeft ook enige herinnering, zij het nog associatief en met een beeldend karakter. Ook van het derde tot het zesde levensjaar is het bewustzijn nog diffuus. Werkelijkheid en verbeelding lopen door elkaar. Het woord- symbool is niet gedifferentieerd van de zaak die het voorstelt.
In heel deze eerste fase leert en ontwikkelt het kind zijn taal door nabootsing. Het verwerft niet alleen een ruime woordenschat maar ook een juist gebruik van de taalstructuur (zinsbouw).
Door het hanteren van de taal gaat het kind denken : aanvankelijk associatief, later beeldend. De denkkwaliteit van de taal is nog niet gedifferentieerd tegenover het kunstzinnige, de gevoelsmatige kwaliteit. Het hele taalgebeuren vertoont nog één grote eenheid. Met de taal ontwikkelt de verbeeldingskracht zich samen met het denken. Deze verbondenheid toont zich scherp in het vermogen van het jonge kind om middels eigen metaforen dingen waarvan het de naam niet kent, te benoemen.
3.2. De ontwikkeling van 7 tot 9 jaar (eerste tot derde klas).
Een schoolkind beseft dat woorden "in plaats van" de werkelijkheid staan. Daardoor begint het op een andere wijze met taal om te gaan en kan het echte taalonderwijs aanvatten. Het kind kan afstand nemen van zijn taal : woorden in zinnen onderscheiden, klanken in woorden; een vermogen dat nodig is om te leren lezen. Hoewel het mogelijk is deze vermogens reeds vervroegd te induceren, kiest de R. Steinerpedagogie er bewust voor dit niet te doen.
Bij het leren lezen komt er na de werkelijkheid zelf en het woord nog een derde niveau bij : het letterteken. Deze mogelijkheid tot het nemen van afstand schept "leer-ruimte". Waarnemingen en indrukken leiden niet meer onmiddellijk tot handelen, de waarneming wordt gestructureerd en er is aandacht voor het detail waardoor analyse mogelijk wordt.
Toch blijft bij het kind de grondhouding tegenover de werkelijkheid nog erg gevoelsmatig en op de eigen beleving betrokken. Het voorstellingsvermogen is nog sterk gebonden aan het concreet-aanschouwelijke. Wel kan het kind nu gericht voorstellingen ontwikkelen en herinneringen oproepen; dat gebeurt niet meer uitsluitend associatief.
3.3. De ontwikkeling van 9-12 jaar (derde tot vijfde klas).
Na het negende levensjaar krijgt de taalontwikkeling nieuwe mogelijkheden. De veranderde houding tegenover de werkelijkheid gaat gepaard met de ontwikkeling van het concreetaanschouwelijk denken naar een meer abstract-begripsmatig denken.
De interesse kan ook zakelijker worden en er is abstractie mogelijk van de strikt zintuiglijke momenten. Hier neemt de differentiëring tussen de denken de gevoelskwaliteit van de taal een aanvang.
3.4. De ontwikkeling van 12 tot 13 jaar (zesde klas).
Vanaf het 12de jaar ontwikkelt zich steeds meer het causale denken. Geleidelijk aan is het kind in staat tot het exact verwoorden van waarnemingen en tot exact denken. De waarneming en gedachte kunnen onderscheiden worden van de beleving.
Het is van belang hier op te merken dat de taalontwikkeling eigen aan deze leeftijdsfase, slechts met de leeftijd van ongeveer 14 jaar een zekere afronding bereikt en dan overgaat in een kwalitatief andere ontwikkelingsfase.
4. Taalonderwijs.
De keuze van de teksten - bij luisteren, spreken, lezen en schrijven - gebeurt in eerste instantie omwille van hun inhoud, kwaliteit en taalrijkdom. Hierdoor zijn het overwegend teksten die niet noodzakelijk aansluiten bij de "gewone, natuurlijke en voor het kind herkenbare situaties".
Centrale doelstelling bij het taalonderwijs is dat kinderen door middel van de taalontwikkeling hun gevoels- en gedachtenwereld ontwikkelen, ordenen, verfijnen en differentiëren.
4.1. Kleuteronderwijs.
Het taalonderwijs in de kleuterschool komt er in wezen op neer dat het kind wordt ondergedompeld in rijk en beeldend taalgebruik. Dit in de vorm van rijmpjes en versjes, sprookjes enz. Deze taalverwerving is sterk verbonden met de beweging. Aangezien in deze fase de taalverwerving geen bewust proces is, maar berust op nabootsing, wordt het taalonderwijs in de kleuterschool niet gestuurd naar vooropgezette doelstellingen. Er wordt gewerkt aan een optimaal taalklimaat waarbinnen elk kind in staat is datgene op te nemen wat tot een gezonde, spontane taalontwikkeling leidt. Alle geformuleerde ontwikkelingsdoelen dienen dan ook in die zin opgevat te worden. Hoewel er zich elementen zullen manifesteren bij kleuters die als lezen, schrijven en taalbeschouwing kunnen gekenmerkt worden, worden deze niet nagestreefd en zijn het bijgevolg geen ontwikkelingsdoelen.
4.2. Lager onderwijs.
Het kind van 7 tot 9 jaar doet kennis op van de wereld door middel van de "vervangende werkelijkheid" : de beeldende vertelling. Alles (bv. de natuurverschijnselen) wordt nog gepersonifieerd : de instelling van het kind is nog niet zakelijk-objectief, maar het identificeert zich gevoelsmatig met de onderwerpen. De vertelstof staat centraal en wordt gekozen omwille van de inhouden. Het kind luistert naar levende taal, de leraar vertelt. Hierdoor wordt het taalgevoel ontwikkeld en vergroten de woordenschat en de uitdrukkingsmogelijkheden.
Het aanleren van het lezen en schrijven vindt vooral hier plaats.
In de periode van 9 tot 12 jaar kan de taalbeschouwing echt aanvatten. Hierbij komt het nog niet aan op het definiëren, maar op het karakteriseren. De begrippen worden ontwikkeld vanuit het beeld. Door de oriëntatie in tijd en ruimte, via de beeldende taal, wordt het kind zich bewust van zijn omgeving. Wat het kind reeds onbewust hanteerde (o.a. grammatica) wordt nu bewust gemaakt. Het verschil tussen eigen gevoelens en meningen en die van anderen wordt bewust gemaakt. De vertelstof biedt de mogelijkheid tot het ontwikkelen van stijlgevoel. Via spreekwoorden wordt aandacht geschonken aan de metafoor als uiting van de verbeeldingskracht. Pas vanaf de zesde klas wordt de exacte waarneming en verwoording ervan evenals het exacte denken geoefend. Het correct leren weergeven van de gedachten van iemand anders ontwikkelt het objectiverend vermogen (luisteren en lezen). Ook het begrijpelijk formuleren van de eigen gedachten (spreken en schrijven), zo dat iemand anders ze correct zou kunnen vatten, draagt bij tot de verzelfstandiging van het denken. Deze vaardigheden hebben ook een sociale en morele dimensie.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
De geformuleerde ontwikkelingsdoelen en eindtermen zijn te beschouwen als de "oppervlakteverschijnselen" die het innerlijke ontwikkelingsproces begeleiden.
Er werd getracht een structuur te geven aan de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen, die voldoende aansluiting vindt bij de eigen pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
5.1. Ontwikkelingsdoelen.
In het kleuteronderwijs ligt het accent vooral op het spreken en luisteren. Taalbeschouwing, voor zover dit aan bod komt in het kleuteronderwijs, gaat uit van de directe beleving van de taal. Elke vorm van abstractie die los staat van de eigen beleving is uitgesloten. Voorbereidend lezen en schrijven krijgen geen bewuste aandacht.
5.2. Eindtermen.
Luisteren-lezen.
Deze eerste groep doelstellingen beschrijft de vaardigheden, inzichten en attitudes* die nodig zijn om een talig gegeven te kunnen verinnerlijken. Dat betekent dat het gesproken of geschreven woord zo kan worden opgenomen dat innerlijk een voorstelling, begrip of beeld ontstaat waarmee het kind zich gevoelsmatig kan verbinden (identificeren). Kortom, het kind kan iets wat als taal tot hem komt, omvormen tot iets van zichzelf.
Naast het vermogen om datgene waar te nemen wat middels taal heeft vorm gekregen, zijn ook de voorwaarden van belang om het met taal uitgedrukte, ook innerlijk te verwerken.
Spreken-schrijven.
Een tweede groep doelstellingen beschrijft vaardigheden, inzichten en attitudes* die nodig zijn om een innerlijke voorstelling, beeld, gedachte, gevoel vorm te geven in gesproken en geschreven taal. Naast de noodzakelijke beheersing van de spreek- en schrijftechnieken, zijn ook de vermogens van belang die specifiek te maken hebben met de omvorming van een innerlijk gegeven in taal.
Uiteraard worden hiermee geen twee van elkaar onafhankelijke bewegingen beschreven. In het globale taalgebeuren interfereren deze bewegingen voortdurend. Wel is het belangrijk om ze hoewel ze niet te scheiden zijn, toch te onderscheiden.
Taal in een communicatieve situatie.
Er is ook specifieke aandacht voor de communicatieve aspecten. Dit omvat echter veel meer dan de overdracht van informatie en is niet los te zien van de sociaal-morele ontwikkeling. Het gesprek is immers het sociale basisfenomeen, dat de ontmoeting van mens tot mens mogelijk maakt.
Taalbeschouwing.
Een vierde groep doelstellingen beschrijft vaardigheden, inzichten en attitudes* die het fenomeen taal op zich tot onderwerp hebben.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Luisteren.
De kleuters kunnen :
TN 1 : selectief en gericht luisteren (zie WO 26, MV 8 en LO) :
- zij kunnen zich afsluiten voor geluiden die niet van belang zijn voor het beluisterde;
- zij kunnen verschillen tussen klanken waarnemen en beleven.
TN 2 : een mondelinge boodschap (gesproken door een fysiek aanwezig persoon), bestemd voor hun leeftijdsgroep, eventueel ondersteund door gebaar, mimiek, beeld of geluid begrijpen, onder meer :
- vragen over concrete situaties;
- opdrachten voor activiteiten in de klas of op school;
- verhalen;
- verzen, rijmen.
TN 3 : de bereidheid vertonen om naar de kleuteronderwijzer en naar elkaar te luisteren en om zich in te leven in een boodschap.
TN 4 : genieten van vorm, klankrijkdom en inhoud van de gesproken taal.
2. Spreken.
De kleuters :
TN 5 : kunnen taal op verschillende niveaus en in diverse situaties hanteren.
TN 6 : kunnen de woorden en klanken gevormd en verstaanbaar uitspreken.
TN 7 : kunnen genieten van vorm, klankrijkdom en inhoud van samen met de kleuteronderwijzer en de andere kleuters gesproken verzen en rijmen.
TN 8 : kunnen een voor hen bestemd verhaal zo weergeven, dat de inhoud ervan herkenbaar overkomt.
TN 9 : kunnen ervaringen, gebeurtenissen uit de eigen omgeving of over wat ze van anderen vernamen zo weergeven dat de inhoud herkenbaar overkomt.
TN 10 : kunnen een woordenschat hanteren die gevoelens uitdrukt.
TN 11 : kunnen over een vertrouwde activiteit vertellen hoe zij van plan zijn te werk te gaan of hoe ze te werk zijn gegaan.
TN 12 : kunnen wat ze waarnemen of beleefd hebben weergeven door middel van een passende woordkeuze inzake kleur, uitzicht of een andere op zintuigelijke ervaring berustende eigenschap, zodat wat ze willen weergeven herkenbaar overkomt.
TN 13 : kunnen antwoorden op aan hun leeftijdsfase aangepaste vragen in verband met betekenis, inhoud van een verhaal of handelingsverloop (wat, waar en hoe) in concrete hen vertrouwde situaties.
TN 14 : kunnen zelf vragen stellen aan anderen die de door hen gewenste informatie leveren.
TN 15 : kunnen de hulp of medewerking van anderen inroepen.
TN 16 : kunnen spontaan kleine stukjes uit een verhaal, vers of sprookje dramatiseren.
TN 17 : kunnen zich inleven in herkenbare rollen en situaties en vanuit eigen verbeelding en beleving hierop inspelen.
TN 18 : hanteren bij het realiseren van de hierboven genoemde ontwikkelingsdoelen zoveel mogelijk standaard-Nederlands ondersteund door volwassenen.
TN 19 : beleven plezier in het gebruiken van taal en het spelen met taal in concrete situaties.
3. Taalbeschouwing.
De kleuters :
TN 20* : beseffen dat men door middel van het schrift boodschappen kan uitwisselen.
TN 21 : tonen dat zij taal als fenomeen op zich kunnen beschouwen door in concrete situaties speels-creatief om te gaan met woorden, rijmwoorden en klanken, vaak met humoristische ondertoon eigen aan hun leeftijdsfase op basis van :
- discriminatie van klanken en woorden;
- ritmische aspecten van taal, rijmen;
- de relatie tussen het logische waarheidsgehalte en de inhoud of vorm van de boodschap.
4. Lees- en schrijfvoorwaaden.
De kleuters :
TN 22 : tonen in hun handelingen in een huishoudelijke, bewegings- of spelcontext een voldoende mate van beheersing en differentiatie aan zintuigelijke en motorische vaardigheden :
- evenwichtsgevoel, zie ook LO;
- bewegingszin, zie ook LO;
- een onderling gecoördineerde zintuigwerking, zie ook LO;
- een soepele vinger- en polsbeweging zie ook M 3, M 4 vanuit de pols gevoerde beweging;
- een goede oog-hand coördinatie;
- ruimtelijke oriëntatie zie ook WO 46, WO 47, WO 48.
TN 23 : tonen in een huishoudelijke, bewegings- of spelcontext dat zij gericht en selectief kunnen waarnemen :
- zij kunnen in voldoende mate kleine vorm- en richtingverschillen waarnemen;
- zij tonen dat zij in hun handelingen een onderscheid maken tussen links en rechts;
- zij zijn in staat tot analyse-synthese en tot discriminatie- identificatie, zie ook WO en Muzische vorming in de beleving van groot en klein, licht en donker, begin en einde enz..
TN 24 : tonen een goede geheugenopslag :
- zij bezitten een voldoende uitgebouwd auditief geheugen voor de opeenvolging van klanken, woorden, zinnen;
- zij bezitten een voldoende uitgebouwd visueel geheugen; (zie ook Muzische vorming en Wereldoriëntatie).
TN 25* : zijn bereid voor hen bestemde boeken in te kijken.
C. Eindtermen.
1. Luisteren en lezen.
Basisvaardigheden.
De kinderen kunnen :
TN 1 : actief luisteren naar voor hen bestemde verhalen en uiteenzettingen.
TN 2 : voor hen bestemde teksten (b.v. brieven, verhalen, beschrijvingen, in boeken, eigen teksten) vlot lezen en begrijpen.
Ondersteunende attitudes.
De kinderen :
TN 3* : staan open voor het gesproken en geschreven woord.
TN 4* : beleven vreugde aan het opnemen van de aangereikte beelden.
Verwerken van taal.
De kinderen :
TN 5 : kunnen voor hen bestemde verhalen, uiteenzettingen, en beschrijvingen die ze beluisterd of gelezen hebben, geheel of gedeeltelijk navertellen.
TN 6 : kunnen zich inleven in een personage van een toneel, een verhaal of een boek en de gebeurtenissen vanuit dit standpunt benaderen.
TN 7 : kunnen :
- gericht informatie verzamelen rond een thema, door het raadplegen van volwassenen en door opzoeken in voor hen toegankelijke literatuur (o.a. woordenboeken en naslagwerken);
- deze informatie hanteren.
TN 8* : zijn bereid zich in te leven in de verhalen, zo dat ze deze beeldend in tekeningen en schilderingen kunnen weergeven.
2. Spreken en schrijven.
Basisvaardigheden.
De kinderen :
TN 9 : kunnen zich verstaanbaar en vlot uitdrukken, ze kunnen duidelijk articuleren en een correcte zinsintonatie gebruiken.
TN 10 : kunnen hun geschreven teksten en hun schriften verzorgen, door aandacht te besteden aan spelling, interpunctie, handschrift, zinsbouw en passende illustraties.
TN 11 : kennen en hanteren de belangrijkste spellingsafspraken : schrijven van woorden met een vast woordbeeld, frequente niet klankzuivere woorden (ei/ij, ou/au), werkwoordsvormen, open en gesloten lettergrepen, meervoudsvormen, hoofdletters, interpunctietekens (., ? ! :).
Ondersteunende attitudes.
De kinderen :
TN 12* : zijn bereid om eventuele slordigheden in het spreken en het articuleren te verbeteren.
TN 13* : zijn bereid om vorm, stijl en inhoud van hun eigen tekst te herbekijken en te evalueren en, waar nodig, deze te verbeteren.
Zich uiten in taal.
De kinderen :
TN 14 : kunnen hun waarnemingen, hun ervaringen, hun gedachten, meningen en hun gevoelens begrijpbaar uitdrukken in gesproken taal.
TN 15 : kunnen ingeoefende teksten en gedichten in koor en solo reciteren, met aandacht voor ritme, metrum, rijm, klankkleur, alliteratie en andere stijlfiguren.
TN 16 : kunnen voor de klas spreken over een thema dat in verband staat met de behandelde leerstof, over een boek of over een eigen ervaring.
TN 17 : kunnen een rol in een toneelstuk spelen.
TN 18 : kunnen in woord en gebaar voldoende expressie leggen om een publiek te kunnen boeien (bij b.v. toneelspel).
TN 19 : kunnen een verhaal, een gebeurtenis, een eigen ervaring of een les (samenvattend) weergeven.
TN 20 : kunnen eenvoudige brieven schrijven van persoonlijke aard (aan vrienden, familie...), en beschrijvingen (b.v. wegbeschrijving, verslag van een gebeurtenis enz....) of brieven van meer zakelijke aard (b.v. vragen om informatie...).
TN 21 : kunnen nieuwe woorden die ze leerden kennen, correct in het eigen taalgebruik integreren.
TN 22* : zijn bereid om er bij elke taaluiting rekening mee te houden dat anderen hen ook goed moeten kunnen begrijpen.
3. Taal in een communicatieve situatie.
De kinderen :
TN 23* : zijn bereid naar anderen te luisteren en zelf te spreken.
TN 24* : tonen de wil en interesse om het gezichtspunt van de ander te begrijpen.
TN 25 : kunnen opbouwend deelnemen aan een klasgesprek en aan een gesprek met bekende volwassenen.
TN 26 : kunnen op aan hen gestelde vragen antwoorden.
TN 27 : kunnen na een les, een verhaal of een uiteenzetting, zowel aan de leraar als aan klasgenoten relevante vragen stellen en luisteren naar de antwoorden.
TN 28 : kunnen na een voor hen toegankelijke uiteenzetting van een andere, het gezichtspunt van deze andere weergeven.
4. Taalbeschouwing.
Grammatica.
De kinderen :
TN 29 : kennen de stamtijden van de belangrijkste werkwoorden en herkennen de zes belangrijkste tijden : O.T.T., O.V.T., O.Tk.T., V.T.T., V.V.T., V.Tk.T..
TN 30 : kunnen de belangrijkste woordsoorten herkennen en benoemen (zelfstandig naamwoord, lidwoord, bijvoeglijk naamwoord of adjectief, voorzetsel, werkwoord, telwoord, voornaamwoord, voegwoord, bijwoord bij een naamwoord en een werkwoord).
TN 31 : kunnen in een eenvoudige zin de belangrijke zinsdelen onderscheiden en daarbij de terminologie "onderwerp", "persoonsvorm", "ander zinsdeel", hanteren.
Taalrijkdom.
De kinderen :
TN 32 : weten dat je door het beheersen van een taal in een bepaalde gemeenschap kunt communiceren.
TN 33 : kunnen zich voorstellen wat het is om een taal niet te kunnen verstaan of spreken (in deze context : moedertaal, tweede taal, standaardtaal, dialect).
TN 34* : kunnen vreugde beleven aan het omgaan met verschillende taal"genres" zoals poëzie, proza, verhaal, sprookje, fabel, toneelstuk, verslag, brief...) en aan het creatieve gebruik van taal in spreekwoorden, gezegdes, rijm en ritme, beeldspraak.
Frans.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
In de "Uitgangspunten Frans" (116) stelt men terecht dat in de huidige maatschappij kinderen reeds op jeugdige leeftijd geconfronteerd worden met moderne vreemde talen, via de media en andere communicatiemiddelen. Dit blijft - zeker in de media - vooral beperkt tot het Engels. Het Frans is dan ook uit de dagelijkse leefwereld van bijna alle Vlaamse kinderen verdwenen, persoonlijke contacten met Franstaligen zijn bijna onbestaande. Zelf een taal beheersen, zeker dan het Frans, wordt niet als noodzaak ervaren.
(116) Zie Uitgangspunten Frans.
Bij oudere kinderen leeft er zelfs een zekere aversie tegenover deze taal. In deze zin zien wij in het volgende punt, "De leerling", waarin men de spontane leergierigheid en intrinsieke motivatie van het jonge kind aanhaalt, een bevestiging van het pedagogische principe om het kind reeds vroeg op aangepaste wijze met vreemde talen vertrouwd te maken (117). Zo vermijdt men de later (118) optredende aversie.
(117) Het oorspronkelijke leerplan van de R. Steinerscholen, en zoals het toegepast wordt in andere lidstaten van de E.E.G., voorziet een progressieve opbouw van het onderwijs in vreemde talen van in het eerste leerjaar van het basisonderwijs.
(118) Vaak vanaf het 10de levensjaar.
Deze zienswijze wordt echter onder de vorm van : "Frans als aangenaam laten ervaren en de kinderen succes laten ervaren" ook voor oudere kinderen van toepassing geacht. Deze leeftijdsgroep leert echter vanuit heel andere pedagogische motieven dan het jonge kind.
Bovendien is het Frans een moeilijke taal : het behoort niet tot de Germaanse taalgroep waardoor er qua woordenschat geen gelijkenis is met het Nederlands en het heeft een zeer complexe grammatica. Ten opzichte van talen als Engels en Duits duurt het langer en vraagt het meer moeite en leerinspanning om op een enigszins bevredigende wijze in het Frans te kunnen communiceren.
Toch wordt ook in het leergebied Frans de taal als communicatiemiddel vooropgesteld. Met betrekking tot de leerling wordt dit vertaald naar het beheersen van Frans in voor hen alledaagse situaties, ook al is het Frans uit de dagelijkse leefwereld van het kind verdwenen.
In de R. Steinerpedagogie is het leren van een vreemde taal in de basisschool niet in de eerste plaats gericht op communicatie maar veeleer het leren kennen en beleven van taal als cultuurfenomeen.
2. Visie op taal en mens.
Daar taal verbonden is met de wijze waarop men de wereld leert kennen, benoemen en beleven, komt men door het leren van een andere taal in contact met een andere kijk op de wereld. Op andere plaatsen in de wereld worden de dingen anders beleefd, bekeken, beluisterd en dus ook anders verwoord.
Maar een vreemde taal is ook een zelfstandig gegeven, met eigen klank- en stijlkwaliteiten, die gestalte geeft aan andere gedachten en gevoelens. De vreemde taal laan dan als aanvulling en bewustwordingsinstrument werken voor de uitdrukkingsmogelijkheden en denkwijzen die samenhangen met de eigen taal.
Door een vreemde taal op te nemen, verwerft men een soepelheid en openheid in zijn gevoelsleven en in zijn denken die in het hele leven en speciaal in de sociale vaardigheden doorwerken. Een van de eerste voorwaarden tot communicatie is toch dat men het vermogen en de bereidheid bezit om zich in te leven in de gedachten en gevoelens van de ander, zodat men zich een juist beeld kan vormen van raakpunten en verschillen met het eigen denken en voelen.
In een ruimere, boven individuele contacten uitstijgende context leert men zich openstellen voor de eigenheid van andere volkeren. Hier vervult taal een verbindende rol; ze brengt de mensen van verschillende volkeren dichter bij elkaar.
Het onderwijs in vreemde talen is bij uitstek geschikt om openheid en interesse voor het vreemde, het andere dan ik-zelf, te wekken en te ontwikkelen;
een pedagogische opdracht van het grootste belang in deze tijd van grote en kleine sociale conflicten.
3. Taalontwikkeling.
Rond het zevende levensjaar heeft zich meestal de intieme verbinding met de moedertaal voltrokken. Daarmee is het tijdstip aangebroken dat het kind kan ervaren dat er mensen zijn die anders spreken en dat het zelf een andere taal kan leren. In deze leeftijdsfase laat de zowel psychisch als fysisch nog beweeglijke taalorganisatie het kind toe, een flexibiliteit en openheid in spreken, denken en voelen te behouden waarvan voor het verdere leven en vooral sociaal een positieve invloed kan uitgaan. Met dezelfde krachten waarmee het kind zijn moedertaal geleerd heeft, kan het nu vertrouwd raken met de vreemde klanken. Door het nabootsen leeft het kind in de taalstroom. Het beleeft en neemt de specifieke klankrijkdom en taalstructuur op, via de assimilatie. Zo komt het tot een globaal, intuïtief begrijpen, dat de grondslag vormt voor de hele verder verhouding tot de vreemde taal.
Tussen het negende en het tiende levensjaar is de nabootsingskracht zo sterk afgenomen dat een nieuwe aanzet in de benadering van de vreemde talen nodig is. Tot nu toe heeft het kind de taal met al zijn zintuigen opgenomen. De kinderen voelen nu de behoefte om zich te bevrijden uit de vloeiende taalstroom, waarin zij zich daarvoor geborgen voelden en waardoor zij zich gedragen wisten.
De verhouding tot de taal - tot nu toe gevoels- en wilsmatig - wijzigt zich. Het intuïtieve taalvermogen (nabootsingsprincipe) verdwijnt en de wens tot begrijpen komt in de plaats. Het kind interesseert zich voor het begrip dat een woord uitdrukt. Er ontstaat een meer bewuste houding (119) tegenover de wereld. De dingen moeten duidelijk omlijnd worden. Het opschrijven en lezen van gekende teksten komt aan deze nieuwe levenshouding tegemoet.
(119) Hier ontmoeten we als begeleidingsverschijnsel van het afstand kunnen nemen, het optreden van aversie.
Tot het twaalfde jaar is het belangrijk dat het kind het beeldende element van de vreemde taal opneemt. Men vertelt, langzaam, met het hele lichaam en speelt in op het inlevingsvermogen en het gevoel voor schoonheid. De fantasie van de kinderen blijft de toegangspoort tot het begrijpen en spreken van de vreemde taal. Het is belangrijk dat de beelden die gebruikt worden niet tot louter aanschouwelijke gegevens verkommeren, maar dat zij de fantasie in de zin van scheppend voorstellingsvermogen - stimuleren.
B. Eindtermen.
1. Luisteren en lezen.
Basisvaardigheden.
De kinderen :
TF 1 : kunnen actief luisteren naar eenvoudige verhalen en uiteenzettingen.
TF 2 : kunnen eenvoudige teksten op hun niveau begrijpen en lezen.
TF 3* : staan open voor het gesproken en het geschreven woord en beleven vreugde en verwondering aan de hen vreemde klankrijkdom.
Verwerken van taal.
De kinderen kunnen :
TF 4 : eenvoudige verhalen en uiteenzettingen begrijpend vertalen door de inhoud in eigen woorden, in hun moedertaal weer te geven.
TF 5 : zich inleven in een personage van een toneel of verhaal.
TF 6 : in een eenvoudige tweetalige woordenlijst de betekenis van een woord opzoeken.
2. Spreken en schrijven.
Basisvaardigheden.
De kinderen :
TF 7 : kunnen zich, volgens de verworven woordenschat en taalstructuur verstaanbaar uitdrukken, zij kunnen duidelijk articuleren en een gepaste intonatie gebruiken.
TF 8* : zijn bereid om eventuele slordigheden in het spreken en het articuleren te verbeteren.
TF 9 : kunnen hun geschreven teksten verzorgen door aandacht te besteden aan spelling (kopiërend), interpunctie (kopiërend) handschrift en passende illustratie.
TF 10* : tonen aandacht voor een beperkt aantal eenvoudige spellingsafspraken : het schrijven van woorden met een vast woordbeeld, courante werkwoordsvormen, meervoudsvormen, geslacht.
TF 11* : zijn bereid om hun eigen tekst opnieuw te bekijken en waar nodig te verbeteren.
Zich uiten in taal.
De kinderen :
TF 12 : kunnen ingeoefende teksten en gedichten in koor of solo reciteren met aandacht voor de juiste uitspraak en intonatie.
TF 13 : kunnen eenvoudige toneeltjes of spelvormen opvoeren.
TF 14* : zijn bereid om er in hun taaluiting rekening mee te houden dat anderen hen ook goed moeten kunnen begrijpen.
3. Taal in een communicatieve situatie.
De kinderen :
TF 15 : kunnen een eenvoudig gesprek voeren, waarbij zij een eenvoudige woordenschat kunnen hanteren over :
- personen, dieren, planten;
- oriëntatie in de tijd en de ruimte;
- ruimten en gebruiksvoorwerpen.
TF 16* : zijn bereid naar anderen te luisteren en zelf te spreken.
TF 17* : tonen de wil en de interesse om de andere te begrijpen.
4. Taalbeschouwing.
Grammatica.
De kinderen :
TF 18 : kennen, van een beperkt aantal courante werkwoorden, de O.T.T. en de V.V.T. : être, avoir, regelmatige werkwoorden eindigend op -er.
TF 19 : kunnen een beperkt aantal woordsoorten onderscheiden en herkennen : werkwoorden, zelfstandige naamwoorden, lidwoorden, persoonlijke voornaamwoorden, bezittelijke voornaamwoorden.
TF 20 : kennen, herkennen aan de hand van eenvoudige regels en kunnen deze gebruiken in eenvoudige toepassingssituaties :
- meervoudsvormen van zelfstandige naamwoorden;
- vrouwelijk en mannelijk adjectief;
- de affirmatieve zin;
- de negatie;
- de vragende zin.
Taalrijkdom.
De kinderen :
TF 21 : weten dat je door het beheersen van een taal in een bepaalde gemeenschap kunt communiceren.
TF 22 : kunnen ervaren wat het is om een taal niet te kunnen verstaan.
TF 23 : kunnen de veelvuldigheid en anders-duidigheid van woorden en uitdrukkingswijzen ervaren.
TF 24 : kunnen vreugde beleven aan het omgaan met verschillende taal"genres" (zoals poëzie, proza, verhaal, toneel) uitdrukkingswijzen, rijm en ritme.
Art. 3.2 N. Discipline : langue.
Le Néerlandais.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
Les " principes pour le néerlandais " (115) énoncent que les objectifs de développement et les objectifs finaux pour l'acquisition et le développement des quatre aptitudes linguistiques (écouter, parler, lire et écrire) tels que nécessaires dans la vie courante, occupent une place centrale, l'accent se portant sur l'enseignement de la communication. " Pouvoir fonctionner dans une langue est central ". Les situations normales, naturelles et identifiables servent de référence à cette fin. Il a également été tenu compte " d'une conception évoluée " de la langue telle que née de l'étude du phénomène langue dans diverses sciences. La langue et l'auto-expression sont au service du développement des capacités linguistiques nécessaires. Cette " auto-expression " sous-tend les différents aspects des aptitudes linguistiques respectives.
(115) Vlaamse Raad, document 583 (1993-1994), n° 1, p. 280-285.
Même si la pédagogie R. Steiner considère le développement des quatre aptitudes linguistiques comme important et indispensable et les prend donc en considération, celles-ci n'occupent pas une place centrale et dominante dans l'enseignement des langues. Un concept précis a été retenu pour formuler les notions pédagogiques et éducatives propres.
Nous exposerons d'abord brièvement la philosophie du phénomène langue et sa relation avec l'homme. Cet exposé sera suivi d'un apercu de l'évolution de la langue chez les enfants (de 0 à 13-14 ans environ). Cet apercu relèvera la présence de capacités en matière de langue et d'apprentissage ainsi que les possibilités en termes d'enseignement des langues. L'esquisse " enseignement des langues " indique la façon dont la pédagogie R. Steiner répond à cette évolution. La justification enfin indique la relation entre les objectifs de développement et les objectifs finaux concrets et ces concepts.
2. La conception de la langue et de l'homme.
La pédagogie R. Steiner part du principe que la langue est une caractéristique intrinsèque de l'esprit humain, créatif. Le développement de la langue reflete dès lors principalement le développement mental de l'enfant, en étroite relation toutefois avec le developpement physico-moteur et psychique. Ceci constitue le point de départ fondamental de tout l'enseignement des langues dans les écoles R. Steiner. La langue utilisée tous les jours est en effet essentiellement un moyen de communication basé sur la convention. Les mots ont une signification relativement établie dans un contexte concret. Cette communication se base toutefois sur " un nécessaire processus d'appauvrissement " de la langue.
Deux autres aspects du phénomène langue ont en effet une importance plus essentielle et plus directe pour le développement de l'enfant.
Tout d'abord, la langue est le médiateur des représentations et des notions. Cette capacité qu'a la langue de donner une signification en fait le médium idéal de la pensée (logique). Le développement de l'aptitude linguistique est étroitement lié au développement de la pensée et de la personne.
Deuxièmement, la langue présente une dimension artistique (esthétique). Ce qui fait bien sûr référence au pouvoir poétique de la langue, au pouvoir de donner vie et âme à une idée par le son, la mélodie de la voix, le rythme, les rimes et les figures de style. Cette compréhension émotionnelle de la langue précède l'analyse verbale et conceptuelle. L'intérêt de cette dimension artistique de la langue est d'importance capitale pour le développement intérieur de l'enfant (développement et approfondissement du pouvoir d'imagination). Mais la langue peut également être considérée sous son aspect créatif. Ainsi non seulement le pouvoir créatif de la langue mais également la langue en tant que telle participent à cette dimension artistique.
Ces deux qualités s'enrichissent et se stimulent réciproquement. Le pouvoir de communication de la langue et la fluidité linguistique sont éminemment présentes dans ces deux qualités et ne sont jamais totalement indépendantes. La langue est aussi le principal médium permettant à l'enfant d'apprendre à connaître et à ressentir le monde environnant. En nommant le monde et en dégageant la pensée qui se développe de ce langage, nous sommes en mesure de comprendre le monde et de nous y associer étroitement.
3. Développement de la langue.
Comme nous l'avons déjà dit, la pédagogie R. Steiner se base avant tout sur le développement de l'enfant. L'acquisition de connaissances, de concepts, d'aptitudes et d'attitudes n'est jamais une fin en soi mais un moyen de se développer. L'objectif en tant que tel n'est pas de pouvoir " fonctionner " dans la sociéte, ce qui est davantage le fruit d'un développement individuel harmonieux.
3.1. Le développement de 0-7 ans (du premier âge à l'ecole maternelle).
Il importe de se souvenir que l'enfant acquiert la capacité linguistique la plus fondamentale avant même d'aller à l'école. L'acquisition de la langue maternelle, la maîtrise des mots et des phrases permettent à l'enfant de poser l'un des pas les plus importants dans son devenir.
Après le geste vient le mot. Les choses ont un nom. Les premiers balbutiements sont d'abord émotionnels et liés a des actes concrets. Il est frappant de constater combien le jeune enfant éprouve de joie à parler en tant que tel (répéter) même s'il ne comprend pas le mot. La compréhension suit en effet la parole. Entre un an et trois ans, l'enfant s'exprime de manière moins émotionnelle et est en mesure d'anticiper sur les choses qui doivent se produire. Il a déjà une certaine mémoire, même si celle-ci est associative et à caractère figuratif. La prise de conscience est encore relativement diffuse entre trois et six ans. Réalité et imagination s'entrecroisent. Le mot-symbole ne se différencie pas de l'objet qu'il représente.
Dans toute cette première phase, l'enfant apprend et développe son langage par le mimetisme. Il acquiert non seulement un vaste vocabulaire mais aussi une utilisation correcte de la structure de la langue (construction de la phrase).
L'utilisation du langage permet à l'enfant de réfléchir : initialement de manière associative ensuite figurative. La qualité de pensée du langage n'est pas encore différenciée par rapport à la qualité artistique, émotionnelle. Le langage n'est qu'un. Grâce au langage, l'imagination se développe en même temps que la pensée. Cette association apparaît le plus dans la capacité qu'a le jeune enfant de nommer par des métaphores propres les choses dont il ne connaît pas le nom.
3.2. Le développement de 7 à 9 ans (première à troisième année primaire).
Un enfant scolarisé comprend que les mots sont subrogés à la réalité. Il acquiert dès lors un autre rapport avec le langage et est mûr pour un véritable enseignement de la langue. L'enfant est en mesure de se distancier du langage, de différencier les mots dans les phrases, les sons dans les mots; une faculté nécessaire pour apprendre à lire. Même s'il est possible d'induire ces capacités plus tôt, la pédagogie R. Steiner choisit délibérément de ne pas le faire.
Dans l'apprentissage de la lecture, un troisième niveau s'ajoute à la réalité et au mot : le signe. Cette faculté de prendre une certaine distance crée un " espace d'apprentissage ". Les perceptions et les impressions ne donnent plus immédiatement lieu à des actes; la perception est structurée et le détail permettant l'analyse est retenu.
Chez l'enfant, l'attitude face à la réalité reste encore émotionnelle et basée sur ses propres expériences. La capacité de se représenter quelque chose est encore étroitement liée au concret-visuel. L'enfant est cependant en mesure de développer des représentations et d'évoquer des souvenirs de manière consciente; cela ne se fait plus uniquement de manière associative.
3.3. Le développement de 9-12 ans (troisieme à cinquième année primaire).
Le développement du langage se dote de possibilites nouvelles après la neuvième année. La modification de l'attitude face à la réalité s'accompagne du passage d'une pensée concrète-visuelle à une pensée abstraite et conceptuelle.
Des centres d'intérêt voient le jour et l'enfant est capable de faire abstraction de moments purement sensoriels. La différenciation entre la qualité de pensee et d'émotion du langage s'amorce.
3.4. Le développement de 12 à 13 ans (sixième année primaire).
La pensée causale se développe de plus en plus à partir de la 12e année. Progressivement, l'enfant sera en mesure d'exprimer avec exactitude ses perceptions et sa pensée. La perception et la pensée peuvent se distinguer du vécu.
Il importe de souligner que le développement du langage propre a cette catégorie d'âge se clôture pratiquement vers 14 ans pour passer alors à une phase de développement qualitativement autre.
4. Enseignement de la langue.
Le choix des textes - à écouter, à prononcer, à lire, à écrire, se fait en premier lieu en raison de leur contenu, de leur qualité et de leur richesse linguistique. Il s'agit donc en majorité de textes qui ne sont pas necessairement liés à des situations habituelles, naturelles et identifiables pour l'enfant. L'objectif central dans l'enseignement de la langue est de permettre aux enfants de développer leur monde émotionnel et cognitif, de les ordonnancer, de les peaufiner et de les différencier, grâce au développement du langage.
4.1. Enseignement maternel.
A l'école maternelle, l'enseignement de la langue se résume à une véritable immersion de l'enfant dans un langage riche et imagé, et ce sous forme de rimes, petits poèmes, contes, etc., .... Cette acquisition du langage est étroitement liee au mouvement. Etant donné que l'acquisition du langage n'est pas un processus conscient dans cette phase et qu'elle se base sur le mimétisme, l'enseignement de la langue ne se fonde pas sur des objectifs bien définis à l'école maternelle. Ce qui importe, c'est de créer un climat de langage optimal au sein duquel chaque enfant est en mesure de saisir, ce qui permet un développement spontané du langage. Tous les objectifs de développement formulés doivent donc être compris dans ce sens. Même si des éléments, pouvant être caractérisés comme lecture, ecriture et considération du langage, peuvent se manifester chez les enfants, ils ne constituent pas un but en soi et ne sont donc pas un objectif de développement.
4.2. Enseignement primaire.
L'enfant de 7 à 9 ans fait l'apprentissage du monde par le biais de " la réalité de remplacement " : le récit imagé. Tout (par exemple les phénomènes naturels) est encore personnifié : l'enfant n'est pas encore concret-objectif mais s'identifie émotionnellement aux sujets. L'histoire à raconter occupe une place centrale et son choix est fonction de son contenu. L'enfant écoute une langue vivante, l'instituteur raconte. Ce qui permet de développer le langage et d'ameliorer le vocabulaire et les possibilites d'expression. C'est à ce moment qu'a lieu l'apprentissage de la lecture et de l'écriture.
L'étude de la langue peut commencer au cours de la periode de 9 a 12 ans. Il ne s'agit pas encore de définir mais bien de caractériser. Les notions se développent au départ de l'image. Grâce à l'orientation dans le temps et l'espace, au langage figuratif, l'enfant devient conscient de son environnement. Ce que l'enfant utilisait déjà inconsciemment (e.a. la grammaire) est maintenant rendu conscient. La différence entre sentiments et opinions propres et ceux des autres est également rendue consciente. La narration permet de développer le sens du style. Les proverbes permettent d'attirer l'attention sur la métaphore en tant qu'expression de l'imagination. La perception et la formulation exactes, ainsi que la pensée exacte, ne s'exercent qu'à partir de la sixième année. Apprendre à traduire correctement les pensées de quelqu'un d'autre développe la capacité d'objectivation (écouter et lire). La formulation, de manière compréhensible, de ses propres idées (parler et ecrire) pour que quelqu'un d'autre puisse les comprendre correctement contribue à l'independance de la pensée. Ces aptitudes présentent également une dimension sociale et morale.
5. Justification des objectifs de développement et des objectifs finaux propres.
Les objectifs de développement et les objectifs finaux formulés doivent être considérés comme " des phénomènes de surface " accompagnant le processus de développement intérieur.
On essaie de doter les objectifs de développement et les objectifs finaux propres d'une structure qui se rapproche suffisamment des concepts pédagogiques et éducatifs propres.
5.1. Objectifs de développement.
A l'école maternelle, l'accent se porte principalement sur la parole et l'écoute. L'étude du langage, pour autant qu'elle soit abordée dans l'enseignement maternel, se base sur l'expérience directe du langage. Toute forme d'abstraction indépendante de la perception propre est exclue. L'apprentissage à la lecture et à l'écriture ne requiert pas une attention consciente.
5.2. Objectifs finaux.
Ecouter-lire.
Ce premier groupe d'objectifs décrit les aptitudes, les concepts et les attitudes nécessaires pour sublimer une donnée de langage. Ce qui signifie que le mot prononcé ou écrit peut être intégré de maniere à donner naissance à une représentation, notion ou image intérieure avec laquelle l'enfant peut établir un lien émotionnel (s'identifier). Bref, l'enfant est en mesure de traduire ce qu'il appréhende comme langage en quelque chose qui lui est propre.
Outre cette faculté de percevoir ce qui a pris forme grâce au langage, importent également les conditions permettant de vivre intérieurement ce qui est exprimé par le langage.
Parler-écrire.
Un deuxième groupe d'objectifs décrit les aptitudes, les concepts et les attitudes nécessaires pour donner forme en langage parlé et écrit à une représentation intérieure, à une image, à une pensée, à un sentiment. Outre la nécessaire maitrise des techniques de la parole et de l'écriture, importent également les facultés permettant de traduire une donné intérieure en langage.
Ce faisant, nous ne décrivons pas deux mouvements indépendants l'un de l'autre. Ces mouvements interfèrent sans cesse dans le langage global. Il importe cependant de les distinguer, même s'ils sont indissociables.
Le langage dans une situation communicative.
Les aspects de communication retiennent également une attention spécifique. Ceci implique toutefois bien plus que le transfert d'information et ne peut être conçu indépendamment du développement social et moral. La conversation est en effet le phénomène social de base permettant la rencontre d'homme à homme.
Etude de la langue.
Un quatrième groupe d'objectifs décrit les aptitudes, les concepts et les attitudes ayant pour objet le phénomène langage en soi.
B. Objectifs de développement.
1. Ecouter.
Les jeunes enfants peuvent :
LN 1 : écouter sélectivement et d'une façon orientée (voir OM 26, FA 8 et EP) :
- ils peuvent se couper des sons qui n'ont pas d'importance pour le recit;
- ils peuvent observer et vivre les différences entre les sons;
LN 2 : comprendre un message oral (prononcé par une personne physiquement présente), destiné à leur groupe d'âge, éventuellement accompagné de mimique, gestes, images ou sons, entre autres :
- questions sur des situations concrètes;
- tâches pour des activités en classe ou à l'école;
- récits;
- vers, rimes;
LN 3 : montrer leur disposition à écouter l'instituteur maternel et à s'écouter mutuellement, ainsi qu'à s'intégrer dans un message;
LN 4 : jouissent de la forme, de la sonorité et du contenu de la langue parlée.
Les jeunes enfants :
LN 5 : peuvent utiliser la langue à différents niveaux et dans diverses situations;
LN 6 : peuvent prononcer les mots et les sons de façon bien articulée et compréhensible;
LN 7 : apprécient la forme, la sonorité et le contenu des vers et rimes prononcés par l'instituteur maternel et les autres enfants ensemble;
LN 8 : peuvent reproduire un récit destiné à eux de manière à ce que le contenu devient reconnaissable;
LN 9 : peuvent parler d'expériences ou d'événements de leur propre environnement ou de ce qu'ils ont appris d'autres de manière à ce que le contenu devient reconnaissable;
LN 10 : peuvent utiliser un vocabulaire exprimant des sentiments;
LN 11 : peuvent expliquer comment ils ont l'intention de travailler ou comment ils ont travaillé pour une activité qui leur est familiere;
LN 12 : peuvent décrire quelque chose qu'ils ont observé ou vécu en utilisant un vocabulaire approprié par rapport à la couleur, à l'apparence ou à une autre qualité basée sur une expérience sensorielle, de manière à ce que leur message devient reconnaissable;
LN 13 : peuvent répondre à des questions adaptées à leur âge se rapportant à la signification, au contenu d'un récit ou d'activités (quoi, où et comment) dans des situations concrètes qui leur sont familières;
LN 14 : peuvent poser eux-mêmes des questions aux autres qui leur fournissent l'information qu'ils souhaitent;
LN 15 : peuvent solliciter l'aide ou le concours d'autres;
LN 16 : peuvent dramatiser spontanément des morceaux d'un récit, d'un vers ou d'un conte;
LN 17 : peuvent vivre des rôles et situations clairement identifiables et influer sur eux en partant de leur propre imagination/expérience;
LN 18 : manient le néerlandais standard, autant que possible, avec l'appui des adultes, lors de la réalisation des objectifs de développement cités ci-dessus;
LN 19 : éprouvent du plaisir à utiliser la langue et à jouer avec la langue dans des situations concrètes.
3. Réflexion sur le langage.
Les jeunes enfants :
LN 20* : se rendent compte que des messages peuvent être échangés par la voie de l'écriture;
LN 21 : montrent qu'ils peuvent considérer la langue comme un phenomène en soi, en utilisant dans des situations concrètes et d'une façon ludique et créative des mots, des rimes et des sons, souvent avec un humour propre à leur tranche d'âge sur la base :
- d'une discrimination de sons, de mots;
- des aspects rythmiques de la langue, des rimes;
- de la relation entre l'authenticité logique et le contenu ou la forme du message.
4. Conditions de lecture et d'écriture.
Les jeunes enfants :
LN 22 : montrent dans leur actes dans un contexte ménager, moteur ou de jeu un contrôle et une différenciation suffisants des aptitudes sensorielles et motrices :
- sens de l'équilibre, voir également EP;
- sens du mouvement, voir également EP;
- un fonctionnement des sens mutuellement coordonnés, voir également EP;
- un mouvement souple des doigts et du poignet, voir également M3, M4, mouvement contrôlé à partir du poignet;
- une bonne coordination de la vue - des mains;
- une orientation spatiale, voir également OM 46, OM 47, OM 48;
LN 23 : montrent dans un contexte ménager, moteur ou de jeu qu'ils peuvent observer d'une façon orientée et sélective :
- ils peuvent suffisamment observer de petites différences dans la forme et la direction;
- ils montrent qu'ils font une distinction dans leurs actes entre droite et gauche;
- ils sont capables d'effectuer une analyse-synthèse et une discrimination-identification, voir également OM et Formation artistique dans leur expérience de grand et petit, clair et obscur, début et fin, etc.;
LN 24 : montrent une bonne mémoire :
- ils possèdent une mémoire auditive suffisamment développée pour la succession de sons, mots, phrases;
- ils possèdent une mémoire visuelle suffisamment développée
(voir également formation artistique et ouverture sur le monde);
LN 25* : sont prêts à feuilleter les livres qui leur sont destinés.
C. Objectifs finaux.
1. Ecouter et lire.
Aptitudes de base.
LN 1 : Les enfants peuvent écouter activement des récits et des exposés qui leur sont destinés;
LN 2 : Les enfants peuvent lire et comprendre avec aisance des textes qui leur sont destinés (p.e. lettres, récits, descriptions, dans des livres, leurs propres textes).
Attitudes appuyantes.
Les enfants :
LN 3* : Les enfants s'ouvrent à l'oral et l'écrit;
LN 4* : Les enfants éprouvent du plaisir en assimilant les images proposées.
Traitement de la langue.
LN 5 : Les enfants peuvent répéter entièrement ou partiellement les récits, les exposés et les descriptions qui leur sont destinés et qu'ils ont entendus ou lus;
LN 6 : Les enfants peuvent vivre un personnage d'une pièce de théâtre, d'un récit ou d'un livre et approcher les événements de ce point de vue;
LN 7 : Les enfants peuvent :
- rassembler de façon orientée des informations sur un certain thème, en consultant des adultes et en examinant la littérature qui leur est accessible (e.a. dictionnaires et ouvrages de référence);
- manier ces informations;
LN 8* : Les enfants sont prêts à vivre les contes de manière à ce qu'ils puissent les reproduire par des images dans des dessins et des peintures.
2. Parler et écrire.
Aptitudes de base.
LN 9 : Les enfants peuvent s'exprimer distinctement et avec aisance, ils articulent clairement et utilisent une intonation correcte;
LN 10 : Les enfants peuvent soigner leurs textes écrits et leurs cahiers, en prêtant attention a l'orthographe, la ponctuation, l'écriture, la syntaxe et les illustrations correspondantes;
LN 11 : Les enfants connaissent et appliquent les conventions d'orthographe les plus importantes : l'écriture de mots à orthographe constante, de mots fréquents aux sons impurs (ei/ij, ou/au), verbes, syllabes ouvertes/fermées, pluriels, majuscules, signes de ponctuation (., ? ! :).
Attitudes appuyantes.
LN 12* : Les enfants sont disposés à remédier aux négligences dans la prononciation et l'articulation;
LN 13* : Les enfants sont disposés à réexaminer et évaluer la forme, le style et le contenu de leur propre texte et à l'améliorer si nécessaire.
S'exprimer par la langue.
Les enfants :
LN 14 : Les enfants peuvent exprimer intelligiblement par le langage parlé leurs observations, expériences, réflexions, points de vue et sentiments;
LN 15 : Les enfants peuvent réciter des textes et des poèmes mémorisés en choeur et en solo, en prêtant attention au rythme, au mètre, à la rime, à la sonorité, à l'allitération et à d'autres figures de style;
LN 16 : Les enfants peuvent parler devant la classe sur un thème relatif à la matière traitée, un livre ou une propre expérience;
LN 17 : Les enfants peuvent jouer un rôle dans une pièce de théâtre;
LN 18 : Les enfants peuvent mettre assez d'expression dans la parole et le geste pour captiver leur auditoire (p.e. lors d'une pièce de théâtre);
LN 19 : Les enfants peuvent reproduire (en faisant une synthèse) une histoire, un événement, une propre expérience ou un cours;
LN 20 : Les enfants peuvent rédiger des lettres simples de nature personnelle (adressées à des amis, membres de leur famille, ...), des descriptions (p.e. de la route, rapport d'un événement, etc., ...) ou des lettres de nature plutôt commerciale (p.e. demandes d'informations, ...).
LN 21 : Les enfants peuvent intégrer correctement dans leur propre langage de nouveaux mots qu'ils ont appris;
LN 22* : Les enfants sont prêts à tenir compte, lors de chaque énoncé, du fait que les autres doivent aussi pouvoir les comprendre.
3. La langue dans une situation communicative.
LN 23* : Les enfants sont prêts à écouter les autres et à prendre la parole;
LN 24* : Les enfants manifestent une volonté et un intérêt pour comprendre le point de vue de l'autre;
LN 25 : Les enfants peuvent contribuer à une discussion en classe et à une discussion avec des adultes connus;
LN 26 : Les enfants peuvent répondre aux questions qui leur sont posées;
LN 27 : Les enfants peuvent poser des questions pertinentes tant à l'instituteur qu'aux condisciples après une lecon, un récit ou un exposé et écouter les réponses;
LN 28 : Les enfants peuvent, après un exposé qui leur est intelligible et qui est fait par un autre, rendre le point de vue de cette autre personne.
4. Réflexion sur le langage.
Grammaire.
LN 29 : Les enfants connaissent les temps primitifs des verbes principaux et reconnaissent les six temps principaux : indicatif présent, indicatif imparfait, futur simple, passé composé, plus-que-parfait, futur antérieur;
LN 30 : Les enfants peuvent reconnaître et nommer les parties principales du discours (substantif, article, adjectif, préposition, verbe, adjectif numéral, pronom, conjonction, adverbe complément à un adjectif et un verbe);
LN 31 : Les enfants peuvent distinguer dans une phrase simple les syntagmes importants et manier la terminologie " sujet ", " verbe conjugué ", " autre syntagme ".
Richesse langagière.
LN 32 : Les enfants savent qu'en maîtrisant une langue ils peuvent communiquer dans une communauté déterminée;
LN 33 : Les enfants peuvent s'imaginer ce que c'est de ne pas comprendre ou parler une langue (dans ce contexte : langue maternelle, deuxième langue, langage standard, dialecte);
LN 34* : Les enfants jouissent de manier différents " genres " linguistiques tels que la poésie, la prose, le récit, le conte, la fable, la pièce de théâtre, le rapport, la lettre, ...) et éprouvent du plaisir à utiliser de façon créative la langue dans les proverbes, expressions, les rimes et le rythme, les metaphores.
Le Francais.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
Les " principes du français " (116) stipulent à juste titre que dans la société actuelle, les enfants sont dès leur plus jeune âge confrontés aux langues étrangères modernes par les medias et autres modes de communication. Ce qui se limite essentiellement à l'anglais, surtout dans les médias. Le français a disparu du monde quotidien de pratiquement tous les enfants de Flandre; les contacts personnels avec des francophones sont quasi inexistants. Même la maîtrise d'une langue, et surtout du français, n'est pas considérée comme une nécessité.
(116) Voir principes " français ".
Les enfants plus âgés ont même une certaine aversion vis-à-vis de cette langue. C'est dans ce contexte que nous envisageons le point suivant " l'élève " qui souligne la curiosité spontanée et la motivation intrinsèque du jeune enfant, confirmant ainsi le principe pédagogique voulant de familiariser l'enfant dès son plus jeune âge aux langues étrangères (117), de manière adéquate, ce qui permet d'éviter toute aversion ultérieure (118).
(117) Le programme d'études initial des écoles R. Steiner, et tel qu'il est appliqué dans d'autres Etats membres de l'U.E., prévoit une introduction progressive de l'enseignement des langues étrangères dès la première année de l'enseignement fondamental.
(118) Souvent à partir de 10 ans.
Sous forme de " faire connaitre le français comme une expérience agréable et apprendre le succès aux enfants ", ce principe s'applique également aux enfants plus âgés. Les motivations pédagogiques de ce dernier groupe sont toutefois totalement différentes de celles du jeune enfant.
De plus, le français est une langue difficile; il ne fait pas partie des langues germaniques, son vocabulaire ne présente aucune similitude avec le néerlandais et sa grammaire est très complexe. Par rapport à des langues telles que l'anglais et l'allemand, son apprentissage est plus long et il faut davantage d'efforts pour pouvoir communiquer avec une certaine aisance dans cette langue. Et pourtant dans la discipline " français ", la langue est également retenue comme moyen de communication. Pour l'élève, il s'agit alors de la maîtrise du français dans des situations qui lui sont familières, même si le français ne fait plus partie de sa vie de tous les jours.
Dans la pédagogie R. Steiner, l'apprentissage d'une langue étrangère à l'école maternelle n'est pas axée en premier lieu sur la communication mais bien davantage sur l'envie d'apprendre et de ressentir une langue comme phénomène culturel.
2. La conception de la langue et de l'homme.
En raison du lien entre langue et façon de connaître, de dénommer et d'appréhender le monde, l'apprentissage d'une autre langue permet d'entrer en contact avec une autre vision du monde. En d'autres endroits du monde, les choses se vivent, se regardent, s'écoutent et donc se disent différemment. Mais une langue etrangère est aussi une donnée en soi, dotée de ses propres qualités de son et de style, qui donne forme à d'autres idées et sentiments. La langue etrangère peut alors avoir un rôle de complément et d'instrument de prise de conscience à l'égard des possibilités d'expression et des pensées liées à la langue propre.
L'acquisition d'une langue étrangère permet une souplesse et une ouverture dans sa propre vie émotionnelle et dans ses pensées, qui ont un effet bénéfique sur toutes les facettes de la vie, et en particulier sur les aptitudes sociales. L'une des premières conditions de la communication est en effet d'avoir la capacité et la volonté de se transposer dans les pensées et les sentiments de l'autre, afin de se forger une idée exacte des points de similitude et de divergence avec ses pensées et sentiments propres. Dans un contexte plus large, dépassant les contacts individuels, on fait l'apprentissage de l'ouverture à la spécificité des autres peuples. La langue joue à cet égard un rôle de lien : elle rapproche les êtres des différents peuples.
L'enseignement des langues étrangères est l'outil par excellence de l'ouverture et de l'intérêt pour tout ce qui est différent, pour tout autre que moi; c'est une mission pédagogique capitale en cette époque de conflits sociaux, petits et grands.
3. Développement de la langue.
Vers sept ans, le lien intime avec la langue maternelle est généralement parfait. C'est donc le moment de faire comprendre à l'enfant qu'il y a des personnes qui parlent une autre langue et qu'il peut apprendre une autre langue. A cet âge, l'organisation linguistique encore souple, tant psychique que physique, permet à l'enfant de garder une flexibilité et une souplesse dans la parole, la pensée et les émotions, qui auront une incidence positive sur sa vie ultérieure, surtout au plan social. L'enfant est en mesure de se familiariser avec des sons étrangers, avec la même force que celle qui lui a permis d'acquérir sa langue maternelle. Le mimétisme permet à l'enfant de vivre dans un véritable flux linguistique. Il assimile la richesse spécifique des sons et la structure de la langue pour arriver à une compréhension globale, intuitive qui forme la base de toute sa relation avec la langue étrangère.
Entre neuf et dix ans, le pouvoir de mimetisme décroît de manière telle qu'il faut donner une impulsion nouvelle à l'approche des langues étrangères.
Jusqu'à présent, l'enfant a appréhendé la langue au moyen de tous ses sens. Les enfants sentent maintenant le besoin de se liberer de ce flux au sein duquel ils se sentaient protégés et portés.
La relation vis-à-vis de la langue - jusqu'à présent essentiellement émotive - se modifie; la capacité linguistique intuitive (le principe du mimetisme) disparaît pour faire place au désir de comprendre. L'enfant s'intéresse à la notion qu'exprime le mot. Une attitude plus consciente vis-à-vis du monde se développe (119), les choses doivent être clairement definies. Le fait d'écrire et de lire des textes connus rencontre cette nouvelle attitude.
(119) Ici nous observons l'apparition d'une aversion, en tant que phénomène allant de pair à une attitude de pouvoir prendre ses distances.
Jusqu'a douze ans, il importe que l'enfant assimile l'élément imagé de la langue étrangère. On raconte, lentement, avec tout le corps, en faisant appel à la faculté de se mettre à la place d'autrui et à la sensibilité au beau. L'imagination des enfants reste l'accès par excellence pour comprendre et parler la langue étrangère. Il importe que les images utilisées ne se limitent pas à de pures donnees statiques mais qu'elles stimulent l'imagination, dans le sens de la créativité.
C. Objectifs finaux.
1. Ecouter et lire.
Aptitudes de base.
Les enfants :
LF 1 : peuvent écouter activement des récits et des exposés simples;
LF 2 : peuvent lire et comprendre des textes simples à leur niveau;
LF 3* : sont ouverts à la parole et à l'écrit et éprouvent du plaisir et de la satisfaction en écoutant la sonorité étrangère.
Assimilation de la langue.
LF 4 : Les enfants peuvent traduire de façon compréhensive des récits et exposés simples en reproduisant le contenu en leurs propres mots dans leur langue maternelle;
LF 5 : Les enfants peuvent vivre un personnage d'une pièce de théâtre ou d'une histoire;
LF 6 : Les enfants peuvent chercher la signification d'un mot dans un lexique bilingue simple.
2. Parler et écrire.
Aptitudes de base.
LF 7 : Les enfants peuvent s'exprimer distinctement selon le vocabulaire et la structure langagière acquis, ils articulent clairement et utilisent une intonation correcte;
LF 8* : Les enfants sont prêts à remédier aux négligences dans la prononciation et l'articulation;
LF 9 : Les enfants peuvent soigner leurs textes écrits en prêtant attention à l'orthographe (copier), la ponctuation (copier), l'écriture et les illustrations appropriées;
LF 10* : Les enfants prêtent attention à un nombre limité de conventions d'orthographe : l'écriture de mots à orthographe constante, formes verbales, formes du pluriel, genre;
LF 11* : Les enfants sont disposés à réexaminer leur propre texte et à l'améliorer si nécessaire.
S'exprimer par le langage.
LF 12 : Les enfants peuvent réciter des textes et des poèmes mémorisés en choeur et en solo, en prêtant attention à la prononciation et l'intonation correctes;
LF 13 : Les enfants peuvent jouer dans une pièce de théâtre ou une forme de jeu simples;
LF 14* : Les enfants sont prêts à tenir compte, lors de chaque énoncé, du fait que les autres doivent aussi pouvoir les comprendre.
3. La langue dans une situation communicative.
LF 15 : Les enfants peuvent engager une conversation simple, en maniant un vocabulaire simple concernant :
- des personnes, des animaux, des plantes;
- l'orientation dans le temps et dans l'espace;
- des espaces et des articles utilitaires;
LF 16* : Les enfants sont prêts à écouter les autres et à prendre la parole;
LF 17* : Les enfants manifestent une volonté et un intérêt pour comprendre l'autre.
4. Réflexion sur le langage.
Grammaire.
Les enfants :
LF 18 : Les enfants connaissent les temps d'un nombre limité de verbes courants : l'indicatif présent et le plus-que-parfait : être, avoir, les verbes réguliers terminés en -er;
LF 19 : Les enfants peuvent discerner et reconnaître un nombre limité de parties du discours : verbes, substantifs, articles, pronoms personnels et pronoms possessifs;
LF 20 : Les enfants connaissent, reconnaissent et peuvent appliquer des conventions simples dans des situations d'application simples :
- formes du pluriel des substantifs;
- adjectif féminin et masculin;
- phrase affirmative;
- négation;
- phrase interrogative.
Richesse langagière.
Les enfants :
LF 21 : savent qu'en maîtrisant une langue ils peuvent communiquer dans une communauté déterminée;
LF 22 : peuvent s'imaginer ce que c'est de ne pas comprendre une langue;
LF 23 : peuvent comprendre que les mots et les modes d'expression peuvent avoir plusieurs et différents sens;
LF 24 : jouissent de manier différents " genres " linguistiques (tels que la poésie, la prose, le récit, la pièce de théâtre), modes d'expression, rimes et rythme.
Art. 4.2 N. Leergebied Wereldoriëntatie.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
Zoals de naam zelf aangeeft, is het vormingsdomein van dit leergebied zeer omvangrijk en kent het de meest uiteenlopende invullingen en benaderingswijzen. Om de visie van de R. Steinerpedagogie op Wereldoriëntatie te verduidelijken, wordt deze eerst gesitueerd binnen de benaderingswijzen in de Uitgangspunten (120).
(120) Zie Uitgangspunten Wereldorientatie.
Wereldoriëntatie kan gezien worden als het brede referentiekader voor het hele onderwijsgebeuren, of als specifiek vak. In de R. Steinerpedagogie krijgen beide benaderingen een plaats. Cruciaal is echter dat men niet uitgaat van de leefwereld maar van de belevingswereld van het kind. De criteria die daaruit volgen hebben verstrekkende gevolgen; niet alleen voor de keuze van inhoud en benaderingswijze van het leergebied Wereldoriëntatie, maar ook voor de ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
De R. Steinerpedagogie vat de term belevingswereld niet enkel op als de eigen wijze waarop het kind ervaringen uit zijn leefwereld verwerkt. Men gaat ervan uit dat die onlosmakelijk verbonden is met bepaalde leeftijdsgebonden vermogens. In iedere leeftijdsfase treden namelijk specifieke vermogens op die vanuit de leefwereld, de omgeving, gevoed dienen te worden om tot volle ontwikkeling te komen.
In het opvoedingsproces ligt het accent dus niet op wat vanuit omgeving en leefwereld willekeurig op het kind af komt (b.v. het kind als doelgroep voor reclame) maar gaat men vooral in op de eisen die de ontwikkeling van het kind aan zijn omgeving stelt.
Als de leefwereld de elementen die het kind dan nodig heeft niet aanbiedt, - en dat gebeurt volgens ons steeds vaker - dan is het de taak van de opvoeder om die verrijking aan te bieden. Dat is de reden waarom de "leefwereld" van het kind zoals de huidige maatschappij die maakt, in de R. Steinerpedagogie niet die rol krijgt die hem in andere onderwijsvormen wordt toebedeeld. De elementen die uit deze leefwereld worden afgeleid en die geen wezenlijke bijdrage betekenen voor de evenwichtige algemene ontwikkeling van het kind, worden dan ook niet opgenomen in het leergebied Wereldoriëntatie.
Binnen de R. Steinerpedagogie streeft men er immers naar om binnen elke ontwikkelingsfase die vermogens tot volle ontwikkeling te laten komen die op dat ogenblik aan de orde zijn. Men kiest voor een manier van begeleiding die het kind helpt om telkens opnieuw een evenwichtige basis te leggen voor de volgende stap naar volwassenheid.
Dit betekent niet dat de R. Steinerpedagogie kinderen opvoedt tot wereldvreemde volwassenen. In de Uitgangspunten wordt gewezen op de verschillende wijze waarop scholen ingaan op maatschappelijke verwachtingen zoals consumentenopvoeding, milieuzorg en dergelijke. Ook de R. Steinerpedagogie vult dit op een andere wijze in. De eigenheid ligt niet in de hoeveelheid maatschappelijke eisen waarop expliciet ingespeeld wordt, maar in de wijze waarop een antwoord op de veelheid van deze eisen impliciet aanwezig is in de verschillende leergebieden. Zo gaat men in de basisschool niet in op bepaalde, meestal snel evoluerende houdingen tegenover een specifieke maatschappelijke problematiek zoals etnische en culturele diversiteit, milieuzorg en dergelijke. Toch komt dit aan bod. Niet door specifieke uitingen van bepaalde ontwikkelingen, waarmee men als volwassene in de huidige maatschappij wordt geconfronteerd, te bespreken en te verklaren. Men laat het kind veeleer kennismaken met de ontwikkelingstendensen en basisvormen die hieraan ten grondslag liggen en die wèl aansluiten bij zijn belevingswereld. Zowel op cognitief vlak maar vooral op het vlak van daadwerkelijke levenservaring en oordeelsvermogen vraagt de studie van dergelijke fenomenen immers om een behoorlijke achtergrond. Deze wordt pas met de jaren verworven en overeenkomstig het ontwikkelingsniveau in het middelbaar onderwijs worden deze fenomenen daar wel besproken.
Hiermee zijn de belangrijkste verschillen met de benaderingswijze en uitgangspunten van andere onderwijssystemen genoemd. Voor een meer gedetailleerd kennismaking verwijzen wij graag naar de bibliografie van het leerplan.
Kort samengevat betekent dit dat :
- de algemene ontwikkeling van het kind en de belevingswereld van het kind aangeven welke leerinhouden en onderwijsvormen het nodig heeft om zich evenwichtig verder te kunnen ontwikkelen;
- de leerinhouden en onderwijsvormen gekozen worden in functie van hun bijdrage aan de evenwichtige ontwikkeling van het denken, voelen en willen van het kind;
- impliciet is in de ontwikkelingsstof aanwezig : kennis en inzicht in zichzelf, in hun omgeving en in hun relatie tot die omgeving; vaardigheden om in interactie te treden met die omgeving en een positieve houding ten opzichte van bepaalde aspecten van hun omgeving en zichzelf. Men gaat niet uit van concrete uitingen in de leefomgeving van het kind, maar van de algemene vormen en tendensen die daaraan ten grondslag liggen en die inspelen op wat het kind aan ontwikkelingsstof nodig heeft;
- kennis, inzicht en vaardigheden in functie staan van het wekken en verder ontwikkelen van een houding van verwondering over, eerbied voor en interesse in de wereld.
2. Visie op mens en wereld.
Om onze visie op het leergebied Wereldoriëntatie verder te verduidelijken, worden hier enkele belangrijke begrippen omschreven. Deze termen zijn algemeen gangbaar, maar krijgen met het oog op het eigen opvoedingsproject een eigen accent.
De algemene ontwikkeling van het kind.
Met de term "algemene ontwikkeling" wordt hier de fysische, psychische en geestelijke ontwikkeling bedoeld, die elke mens doormaakt en die voor elk mens volgens dezelfde wetmatigheden verloopt. Hierin worden de wezenlijke veranderingen in de constitutie, het gevoelsleven, het wilsleven en de wijze van denken gedurende de verschillende fases in het menselijk leven beschreven.
Individuele verschillen die zich uiten in versnelde of vertraagde ontwikkeling worden, als men spreekt over algemene ontwikkeling, bewust even buiten beschouwing gelaten. In een ander kader zoals in concrete situaties op school-, klas- of lesniveau krijgen deze individuele aspecten de plaats die hen toekomt.
De opbouw van het leerplan houdt ook rekening met het verband tussen de ontwikkeling van kind, mensheid en wereld als geheel. Men neemt aan dat er een samenhang bestaat tussen de bewustzijnsevolutie van de mensheid en de bewustzijnsontwikkeling van het kind. Het grootste gedeelte van de ontwikkelingsstof bestaat dan ook uit aspecten die samenhangen met essentiële dimensies en tendensen in de evolutie van de mens en de ontwikkeling van de aarde in zijn totaliteit. Dit aspect wordt in punt 3 : "De ontwikkeling van het kind inzake de realiteitsbeleving" verder uitgediept.
De belevingswereld.
Omdat men voor Wereldoriëntatie in de eerste plaats rekening houdt met de belevingswereld van het kind, is een toelichting van dit begrip hier op zijn plaats.
Algemeen gezien spelen in de belevingswereld van het kind zowel subjectieve als objectieve factoren een rol. Subjectieve factoren zijn dan individuele vermogens, voorkeuren, interesses of door de omgeving veroorzaakte ervaringen. Occasioneel spelen zij een rol in het onderwijs. Maar het belangrijkste uitgangspunt voor het leergebied Wereldoriëntatie is de objectieve factor in de wijze waarop een kind de wereld beleeft. Die wordt namelijk bepaald door de manier van denken, voelen en handelen eigen aan een bepaalde leeftijdsfase.
Ook het begrip fantasie of creativiteit wordt steeds in samenhang gezien met de algemene ontwikkeling van het kind. De elementen vrijheid, individualiteit en originaliteit zijn enkel typerend voor de fantasie of creativiteit van de volwassene. Het kind daarentegen schept vanuit een totaal andere instelling en met een totaal ander doel. Zijn fantasie en creativiteit worden vooral bepaald door zijn algemene ontwikkeling.
Doordat men inspeelt op de onbewuste interesses en vragen eigen aan bepaalde leeftijdsfases leert het individuele kind de wereld op zo'n wijze en onder zo'n vorm kennen dat beleving mogelijk wordt : verwondering, momenten van innerlijke aanschouwing, kennis, zintuigelijke waarnemingsmomenten, herkenning, verbondenheid en interesse treden met elkaar in wisselwerking.
De verhouding leefwereld - belevingswereld.
In de huidige leefwereld is steeds meer aanwezig wat niet past in de kinderlijke belevingswereld. De R. Steinerpedagogie plaatst het jonge kind in een wereld die zowel geborgenheid als een voor het jonge kind doorzichtig, samenhangend, veelzijdig handelingsaanbod biedt.
Zo is er bijvoorbeeld voor het jonge kind nog maar weinig gelegenheid om aan den lijve de processen van natuur en arbeid te ervaren (121) (de meebewegende zintuigelijke beleving). Vele kinderen komen enkel in aanraking met de natuur als ze meegenomen worden naar park of kinderboerderij. Huishoudelijke en andere arbeid is verregaand gemechaniseerd en geëlektrificeerd waardoor de logische samenhang en de zin van handelingen zich grotendeels aan de waarneming onttrekken. Het vullen van deze leemte is dan ook een van de doelstellingen voor het kleuteronderwijs in onze pedagogie.
(121) Lems, J., Kleuteropvoeding 't geding, Hilversum, 1996. Meulen, S. van der, Als kleine kinderen gestimuleerd moeten worden is er meer mis met hun omgeving dan met henzelf, in Vrije Opvoedkunst, december 1996, p. 14-17.
Men creëert voor de peuter en kleuter bewust een onderwijssituatie die qua sfeer dicht aanleunt bij de verzorgende gezinssfeer. Zonder rolpatronen te bevestigen - alle activiteiten worden door meisjes en jongens beoefend en geleid door man of vrouw - kan men stellen dat met overleg gehanteerde huishoudelijke bezigheden (122) in deze leeftijdsfase doeltreffende pedagogisch middelen zijn. Oudere kinderen worden dan weer geconfronteerd met de opgedrongen rol van consument, de vroegtijdige eis tot zelfstandigheid, zelfkennis en weerbaarheid.
(122) Jong, C. de, Werken met kleuters. Therapeutische mogelijkheden van huishoudelijk werk in de kleuterklas. Een eerste verkenning. Stichting onderzoek je eigen werk. dl. 8, Arnhem, 1993.
Deze beknopte karakterisering velt geen waardeoordeel over de maatschappelijke evolutie zelf. Maar zoals ook in de uitgangspunten van de decretale eindtermen wordt gesteld : kinderen leven niet op een eiland. Het is dus noodzakelijk om vast te stellen welke invloeden vanuit de omgeving de ontwikkeling van het kind ondersteunen en welke een hindernis betekenen.
Het begrip wereld.
De term wereld kan betrekking hebben op wat er zich in de dagelijkse omgeving afspeelt - "de leefwereld" en de subjectieve beleving ervan - "de eigen belevingswereld". Hierin primeren de directe zintuigelijke waarneming en de onmiddellijke ervaring van het individu.
Een geheel andere benaderingswijze ontstaat wanneer de term duidt op de aarde, als een zich ontwikkelend organisme, met zijn kosmische omgeving, zijn biosfeer, zijn cultureel-maatschappelijk leven. Dit gegeven beantwoordt uiteraard niet meer aan de directe zintuigelijke waarnemings- en ervaringsmogelijkheid van het individu. Een geoefend innerlijk voorstellingsvermogen en gedifferentieerd gevoelsmatig "medeleven" vormen dan een noodzakelijke aanvulling.
Voor beide benaderingswijze geldt echter dat de beperktheid van het eigen subjectieve wereldbeeld in eerste instantie afhankelijk is van de mate waarin men zowel zijn belevingswereld als zijn geestelijke horizon verwijdt.
Het leergebied Wereldoriëntatie biedt het land de mogelijkheid om de eigen subjectieve belevingswereld om te vormen tot belevingsvermogen en objectieve wereldbeleving. In de R. Steinerpedagogie geven de kleuter- en de lagere school hiertoe een eerste aanzet. Zij nemen het begrip wereld in zijn ruime individu-overstijgende betekenis als uitgangspunt. Wereldoriëntatie in de R. Steinerpedagogie put dus niet enkel uit "de fysieke, sociale en culturele omgeving van de kinderen", maar kiest die elementen uit het gehele ruimtelijk, tijds-, en socio-culturele bereik van de aarde die het kind voor zijn algemene ontwikkeling nodig heeft.
De verhouding mens en wereld in het kader van Wereldoriëntatie.
De opbouw van het leerplan beantwoordt tevens aan een specifieke visie op de samenhang van mens en wereld. De mens maakt niet alleen deel uit van de wereld maar is tevens het algemeen uitgangspunt en daardoor voortdurend als referentiepunt aanwezig.
Enerzijds wordt de verbinding met de wereld doorheen de eigen gestalte, de eigen psyche, de eigen ontwikkeling beleefd. Kennis, inzicht en beleving van de wereld houden ook zelfkennis, inzicht in zichzelf en zelfbeleving in.
Anderzijds beperkt men zich niet tot het in tijd en ruimte begrensde individu : men dringt door tot het algemeen menselijke niveau. Men ontdekt doorheen de rijke verscheidenheid van verschijningsvormen wat alle mensen verbindt en wat de mens met de aarde verbindt : de eenheid in verscheidenheid.
Zo kan men bijvoorbeeld de dierkunde in verband brengen met de menselijke gestalte, de plantkunde met de psychologische ontwikkeling, de geschiedenis met de bewustzijnsontwikkeling....
3. De ontwikkeling van het kind inzake de realiteitsbeleving (123).
(123) Aeppli, E., Sinnesorganismus, Sinnesverlust, Sinnespflege. Die Sinneslehre Rudolf Steiners in ihre Bedeutung für die Erziehung, in Menschenkunde und Erziehung. 8, Freies Geistesleben, Stuttgart, 1979.
Rittelmeyer, C., SynÝsthesien. Entwurf einer empirische PhÝnomenologie der Sinneswahrnemung, Aisthesis, Weinheim, 1995.
Gessler, L., Bildungserfolg im Spiegel von Bildungsbiographien. Begegnungen mit Schülerinnen und Schülern der Hiberniaschule Wanne-Eickel, in Studien zur Bildungsreform. 15, Lang, Frankfurt a. M., 1988.
Bohnsack, F., Kranich, E.M., e.a., Erziehungswissenschaft und WaldorfpÝdagogik Beltz, Weinheim und Basel, 1990.
Shulze, M., Von der Erziehungswissenschaft zur Erziehungskunst. Ein Wissenschaftlicher Zugang zur WaldorfpÝdagogik über die pÝdagogische Dimension des denkens Königshausen und Neumann, Würzburg, 1991.
In bepaalde ontwikkelingsfases is het kind ontvankelijk om bepaalde aspecten van de wereld onder een specifieke vorm te leren kennen. Niet alleen het cognitief kunnen opnemen van de informatie is hier bepalend. Veel belangrijker is dat die informatie ook in het gevoelsleven kan worden verwerkt. Betrokkenheid, interesse, eerbied en begrip worden pas realiteit wanneer kennis en vaardigheid ook in het gevoelsleven een basis krijgen.
Vorm en inhoud van feiten en fenomenen worden zodanig gekozen dat het kind zich gevoelsmatig betrokken voelt en zelf voorstellingen, innerlijke beelden, kan opbouwen, zonder vroegtijdig afstand te moeten nemen door oordeelsvorming of verklaringsmodellen.
De belevingswijze van het jonge kind wordt bepaald door een zeer gevoelig waarnemingsvermogen, een nog pril zelfbewustzijn begeleid door een hoog identificatievermogen en een sterke wilsactiviteit die zich uit in uiterlijke beweging. Het jonge kind voelt zich totaal opgenomen door de omgeving. Wat het rondom zich waarneemt, werkt direct op hem in en vormt de aanleiding voor zijn handelen. Het leeft vanuit een sensomotorische aanschouwing, met andere woorden vanuit een meebewegende zintuigelijke beleving. Het kind staat nabootsend in de wereld.
Vanaf de schoolrijpheidsfase tot ongeveer het negende jaar vindt de overgang van sensomotorische aanschouwing naar innerlijke aanschouwing plaats. Processen, gebeurtenissen, verschijnselen worden tot voorstellingen verinnerlijkt en kunnen door gerichte geheugenactiviteit weer opgeroepen worden. Door middel van de fantasie bouwt het kind zelf beelden op en ontwikkelt het geleidelijk een eigen innerlijke voorstellingswereld. Men kan deze activiteit beschouwen als een naar binnen gericht waarnemingsvermogen, ook "beelddenken" genoemd. Dit beelddenken is karakteristiek voor de gehele tweede zevenjaarsperiode (7-14 jaar). Om het denken en handelen verder te ontwikkelen, kan nu het beeldende verhaal als pedagogisch middel aangegeven worden.
Waarnemen en beelddenken worden in de eerste plaats door het gevoelsleven beïnvloed en geleid. De termen "gevoel" en "gevoelsleven" worden hier niet gebruikt In de betekenis van sentiment en emotionaliteit. Zij duiden op het vermogen om een rijk scala van gevoelens te kunnen beleven. Daardoor krijgt het kind de mogelijkheid om zich op tal van wijzen met de verschillende verschijnselen in de wereld te verbinden. Naarmate dit proces vordert, zal zijn beleving van de wereld zich differentiëren en afstandelijker worden, echter zonder dat het kind het gevoel van verbondenheid verliest.
Omstreeks het tiende levensjaar is het kind in staat om zijn beeld van de wereld door middel van het voorstellen verder te verruimen. Geleidelijk aan komt het in een vrijere en meer zakelijk-afstandelijke verhouding tot de wereld te staan.
Tussen het twaalfde en het veertiende levensjaar verwerft de mens opnieuw een andere verhouding ten opzichte van de wereld (124). In het wilsleven treedt een specifieke tendens naar zelfstandigheid op : de innerlijke drang om zich door middel van het oordelen een eigen wereldbeeld op te bouwen. Dit leidt in eerste instantie tot het waarnemingsoordeel, waardoor men een concreet object in zijn essentie kan vatten en verbinden met het overeenstemmende begrip. Deze wijze van oordelen gebruikt men bijvoorbeeld in het vak taal bij het ontdekken van grammaticaregels, de structuur van de zin, enz. Daarnaast voert een verdere intensivering van het wilsleven tot het vermogen om in de feiten en verschijnselen de innerlijke noodzaak te ontdekken, bijvoorbeeld het inzicht in causale samenhangen in natuurkundige fenomenen of geschiedkundige feiten.
(124) Kranich, E.M., Die Bildung der Urteilsfhigkeit in ihrem Zusammenhang mit dem ganzen Menschen, in Erziehungskunst. 9 Stuttgart, september 1983, p. 493-501.
Het gevoelsleven levert in deze processen een positieve bijdrage wanneer het optreedt als bezonnenheid. Dit vooronderstelt een zekere mate van sturing en beheersing van het inlevingsvermogen, zoals nagestreefd wordt in de voorgaande levensfase.
Beide vormen van oordelen stellen zowel een geoefend wilsleven als een geoefend gevoelsleven voorop waarbij men zich door middel van de gestuurde fantasie inleeft in de fenomenen, feiten of gebeurtenissen.
De gevoelige periode voor de wilsopvoeding ligt in de eerste zevenjaarsperiode en wel doordat de uiterlijke beweging wordt aangesproken door middel van de nabootsing.
Een rijk gevoelsleven wordt opgebouwd in de tweede zevenjaarsperiode, waarbij wilsactiviteit en fantasie verinnerlijkt worden en mee het beweeglijke beelddenken opbouwen.
In de overgang naar de derde zevenjaarsperiode wordt de aanzet gegeven tot de progressieve opbouw van het oordeelsvermogen. Geconcentreerde, op waarneming gerichte wilsactiviteit en soepel inlevingsvermogen stellen het kind in staat om door te dringen tot de wetmatigheden die in de fenomenen zelf besloten liggen. Zonder deze vaardigheden blijft het oordelen en daarmee ook de gehele verhouding tot de realiteit oppervlakkig en subjectief (125).
(125) Voor het twaalfde jaar kan het kind uiteraard een bepaalde mening hebben over iets. Dit is echter geen oordeel in de werkelijke zin van het woord, omdat die mening voornamelijk gebaseerd is op emotioneel getinte waarnemingen en conclusies.
4. Pedagogische consequenties.
Het leergebied Wereldoriëntatie heeft ook in de R. Steinerpedagogie als belangrijkste doelstelling bij het kind een streven te wekken naar kennis en verdere verbinding met de werkelijkheid. Vermits men echter de belevingswereld benadrukt, vooral in zijn samenhang met de algemene ontwikkeling (126), evolueren functie, inhoud en benaderingswijze van het leergebied Wereldoriëntatie noodzakelijkerwijs mee met deze algemene ontwikkeling.
(126) Zie 2. Visie op mens en wereld.
In de basisschool gaat het vooral om het levend houden van een attitude van verwondering, eerbied en interesse en de ontwikkeling van een flexibel, adequaat voorstellings- en inlevingsvermogen. In het middelbaar onderwijs zet men dit verder op het vlak van de begrippen oordeelsvorming.
Voor het jonge kind biedt Wereldoriëntatie een referentiekader voor het hele onderwijsgebeuren; vanaf zeven jaar begint een geleidelijk uitsplitsingsen overgangsproces naar vakken gebaseerd op de verschillende wetenschappelijke disciplines zoals fysica, geschiedenis en geologie. Parallel met de evolutie van het kind vindt er dus een geleidelijke overgang plaats van de ene naar de andere vorm van wereldoriënterend onderwijs. Een verandering van benaderingswijze betekent ook een verandering van deelproces. Het kind evolueert van het beelddenken naar het denken in begrippen en eerste vormen van abstractie.
De overgang naar de diverse "vakken" en denkprocessen gebeurt niet voor alle vakken in dezelfde mate en op hetzelfde moment. Men neemt aan dat elk vak, naast zijn louter cognitieve aspect, vanuit zijn eigenheid een specifieke invloed heeft op de algemene ontwikkeling van het kind. Het kind vergroot niet enkel zijn kennis en vaardigheid op bepaalde gebieden maar ontwikkelt gelijktijdig zijn gevoels- en wilsleven in een bepaalde richting door middel van de leerstof. Dus biedt men op het tijdstip van bepaalde ontwikkelingen - in zowel denken, voelen als willen - leerinhouden en leervormen aan die deze processen op een uitgebalanceerde wijze ondersteunen.
Taal en rekenen bijvoorbeeld zullen vroeger als apart vak en met een hoger abstractieniveau optreden dan andere vakken, en wel op basis van hun intrinsieke kwalitatieve kenmerken. Aardrijkskunde en geschiedenis ontwikkelen zich pas later uit de heemkunde; fysica komt pas in de zesde klas aan bod - al leerde het kind in de vorige jaren vanuit totaal andere gezichtspunten en in totaal andere contexten fenomenen kennen als warmte, koude, licht en kleur.
Deze keuze wordt gemaakt vanuit een wetenschapsbeoefening met fenomenologische grondslag. De fenomenologische benaderingswijze staat niet naast of buiten de klassieke wetenschapsbeoefening. In eerste instantie baseert zij zich op de resultaten van de klassieke wetenschap, maar zij wil deze verder voeren, vooral waar het denkwijzen en verklaringsmodellen betreft (127). Vanaf twaalf jaar oefent men exact en onbevangen waarnemen van de verschijnselen; zonder er vroegtijdig theoretisch-abstracte denkmodellen mee te verbinden.
(127) Binnen het opzet en doel van deze uiteenzetting is het niet mogelijk een uitgebreide en recente bibliografie omtrent de fenomenologische wetenschapsbeoefening uit te werken. Hier wordt enkel het basiswerk van R. Steiner zelf en een voorbeeld van de uitwerking van deze basisideeën op het gebied van geschiedenis en mens en dierkunde vermeld. Voor een uitgebreidere bibliografie verwijzen wij naar het leerplan.
Steiner, R., Grundlinien einer Erkenntnistheorie der Goetheschen Weltanschauung. Mit besonderer Rücksicht auf Schiller, Rudolf Steiner Verlag, Dornach, 1980.
Lindenberg, C., Geschichtserkenntnis. Zur Symptomatologie der Geschichte. Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1982.
Schad, W., Anthropologie, in Goetheanistische Naturwissenschaft, dl. 4, Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1985.
Julius, F.H., Dier tussen mens en kosmos Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
Poppelbaum, H., Mensch und Tier, Fünf Einblicke in ihren Wesensunterschied, Naturwissenschaftlichen Sektion Philosophisch-Anthroposophischer Verlag Goetheanum, Dornach, 1975.
Ter illustratie hier een korte toelichting bij de evolutie in de vertelstof qua inhoud en uitgangspunt : van verhaal tot geschiedenis.
Het sprookje reikt de oudere kleuter en het net-schoolrijpe kind een oriëntatie in de wereld aan waarin alles met alles verbonden is. In fabels en legenden worden de relaties tussen mens, dier en plant en mensen onderling op karakterieel vlak gedifferentieerd. Daarna maakt het land door middel van verhalen uit onder meer het Oude Testament, Germaanse of Noorse mythologieën kennis met opvattingen die een doelgerichte mensheidsontwikkeling in de tijd beschrijven. In de volgende schooljaren bereikt men via oosterse, Griekse en Romeinse mythologische en historische verhalen een eerste vorm van geschiedenis.
Zo komt men aan het einde van de zesde klas tot het vak geschiedenis waarin een zo nauwkeurig mogelijke beeldrijke beschrijving van de feiten wordt nagestreefd en waarin oorzaak en gevolg in gebeurtenissen kunnen waargenomen worden. Men bestudeert achtereenvolgens de middeleeuwen, de nieuwe tijd en onze tijd (gespreid over de 6de, 7de en 8ste klas) (128).
(128) In de hogere graad : van de 9de t.e.m. 12de klas doorloopt men opnieuw de geschiedenis tot onze tijd. Nu echter vanuit een totaal ander gezichtspunt, aanluitend bij de huidige wetenschappelijke methodes en onderzoek, en met aandacht voor de achterliggende ideeën, geestelijke stromingen en oordeelsontwikkeling.
Ook met de latere vakken biologie, geologie,... zijn er verbanden. De vertelstof reikt ook hier impliciet een rijke waaier aan van opvattingen over mens, natuur, techniek en samenleving.
Naargelang de ontwikkelingsfase onderscheidt men drie benaderingswijzen. De essentie van elk van deze drie benaderingswijzen kan men als volgt karakteriseren :
Peuters en kleuters :
- de kinderen verbinden zich met de wereld via het handelen en de beleving dat de wereld goed is;
- het pedagogische principe is de bereidheid tot nabootsing;
- vooral wat de leraar doet en in mindere mate wat hij zegt, beïnvloeden het kind.
Tweede zevenjaarsperiode :
- de toegangspoort voor het zeven tot veertienjarige kind is de beleving van de schoonheid van de wereld door middel van het beeldende denken en (overwegend) kunstzinnige handelen;
- het pedagogische principe is de bereidheid tot navolging vanuit het eerbiedsgevoel;
- de leraar begeleidt het kind door middel van het beeldende verhaal en spreekt het aan in zijn gevoelsleven.
Derde zevenjaarsperiode :
- bij de jongere vanaf veertien jaar staat de vraag naar waarheid en wetmatigheid in de wereld centraal, de jongere vormt zich oordelend een wereldbeeld;
- het pedagogische principe is interesse;
- de leerling wordt aangesproken door het persoonlijke engagement voor en de betrokkenheid van de leraar op zijn vakgebied.
Deze benaderingswijzen mag men niet interpreteren als een reeks statische gezichtspunten met een abrupt begin- en eindpunt. Zij evolueren geleidelijk mee met de algemene ontwikkeling van de kinderen.
Bij kinderen die bijna schoolrijp zijn, zal bijvoorbeeld een rijkere innerlijke voorstellingswereld ontstaan. De noodzaak om door het handelen te komen tot beleving en begripsvorming neemt af. Het belang van het verhalende als pedagogisch principe neemt dan toe.
Binnen de fasen is ook differentiatie wenselijk. Zo zet het kind rond zijn tiende levensjaar een nieuwe stap in zijn verhouding tot de wereld : als het door een andere ik-beleving een zelfstandiger houding tegenover de wereld kan aannemen. Dan wordt een meer nuchtere gestructureerde benadering mogelijk. In het leerplan vertaalt dit zich in de differentiatie van Wereldoriëntatie (129) in aardrijkskunde, geschiedenis, mens-, dier-, plantkunde en fysica.
(129) In klas 1 t.e.m. 3 heemkunde genoemd.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Samenvattend kan men de hierboven beschreven visie op de ontwikkeling van de realiteitsbeleving van het kind karakteriseren met de begrippen discontinuïteit en metamorfose.
Voor Wereldoriëntatie in het bijzonder staan feitenkennis en vaardigheden in functie van een houding van belangstelling in en verwondering over de wereld. Daartoe sluiten kennis, vaardigheden en attitudes die van het kind verwacht worden, steeds aan bij het algemeen ontwikkelingsbeeld van een bepaalde leeftijdsfase. Zij anticiperen niet direct op de specifieke kennis en de bekwaamheden die het kind als volwassene zal nodig hebben.
Het bewustwordingsproces van het jonge kind speelt zich volledig af binnen het gevoel van verbondenheid met de wereld rondom hem en via de beleving dat de wereld een samenhangend geheel is, waarin alles zijn plaats heeft. De ontwikkelingsdoelen voor de kleuters zijn daarom gericht op het geleidelijk leren ordenen van wat het jonge kind waarneemt en ervaart via de meebewegende zintuigelijke beleving.
De indeling van de ontwikkelingsdoelen geeft enkel aan welke aspecten van de wereld aan bod komen.
In elk domein gaat niet alleen aandacht naar het benoemen, herkennen en respectvol omgaan met mensen en dingen, maar evenzeer naar spel- en fantasie-elementen waartoe de omgang met deze werkelijkheid telkens aanleiding geeft.
De structuur van de eindtermen vertoont een meer uitgesproken differentiatie binnen de verschillende domeinen. Deze benadering mondt in de zesde klas (130) uit in een aanzet tot de exacte, onbevangen waarneming van fenomenen en causale samenhangen (het duidelijkst in fysica). Het middelbaar onderwijs bouwt hier ook voor de andere vakken op verder.
(130) Het onderwijsconcept van de R. Steinerpedagogie is eigenlijk gebaseerd op zevenjaarsperiodes. Pas op 14 jaar komen bepaalde processen, waaraan men vanaf het zevende jaar werkt tot een afronding.
Binnen het hele curriculum van kleuter- en lagere school tot middelbaar onderwijs evolueren vakken en vakonderdelen geleidelijk in de richting van de verschillende wetenschappelijke en technische disciplines. Zo wordt ook de overgang naar het maatschappelijke leven van de volwassenen - beroepsmatig of door verdere studies - begeleid.
Daarnaast is het proces van het leren zelf in zijn geheel belangrijk : indrukken opnemen via waarnemen, voorstellen en inleven (131), memoriseren, oefenen, verwerken (ook op kunstzinnige wijze) en weer laten verzinken in het langetermijngeheugen. Dan pas kan het geleerde in een latere ontwikkelingsfase, gewijzigd en ook in totaal andere toepassingsgebieden, als vaardigheid vrijkomen (132).
(131) Voor de kleuters situeert dit leerproces zich in de meebewegende zintuigelijke beleving.
(132) Gessler, L., Bildungserfolg im Spiegel von Bildungsbiographien. Begegnungen mit Schülerinnen und Schülern der Hiberniaschüle Wanne-Eickel in Studies zur Bildungsreform. 15, Lang, Frankfurt a. M., 1988.
In leerling-gericht geformuleerde eindtermen kunnen slechts die kennis en vaardigheden voor Wereldoriëntatie beschreven worden, die toetsbaar aanwezig zijn na de basisschool. Het grootste deel van de leerstof die daarvoor werd verworven, is reeds in de innerlijke ontwikkeling opgenomen en niet meer in zijn oorspronkelijke, toetsbare vorm aanwezig.
De hieronder beschreven structuur van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen tracht een beeld te geven dat aansluit bij de eigen pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
Uiteraard zullen in het leerplan en de praktijk nog andere onderverdelingen gemaakt worden, met overlappingen en dwarsverbanden. Geen enkele indeling kan daaraan recht doen.
In "mens en natuur" geven de eindtermen aan, welke algemene vaardigheden het kind verwerft. Dit speelt in op de verhouding tussen Wereldoriëntatie en de invloed op de pedagogie vanuit de fenomenologische wetenschapsbeoefening.
In de verschillende onderdelen worden verschillende niveaus van begripsvorming bereikt. In elk onderdeel wordt op impliciete wijze aandacht besteed aan milieu-educatie, door de basishouding van respect en waardering voor elk verschijnsel in de natuur.
Achtereenvolgens komen aan bod : mens, dier, plant, gesteenten en landschappen, weer en klimaat en fysische verschijnselen.
De term "technische vorming" werd gekozen omdat men in de basisschool het accent legt op de vormende wereldoriënterende waarde die uitgaat van de beoefening van bepaalde technieken : leren door te doen. Het maken van een werkstuk creëert toegangen naar theoretische kennis. Deze technieken worden dus evenmin beschouwd als louter ambacht maar precies omwille van de ontwikkelingskansen die zij in zich dragen. Het gaat dus vooral om technieken en werktuigen waarmee een kind concreet en rechtstreeks zelf kan werken. Zij sluiten immers het nauwst aan bij de belevingswereld van het kind. Ook in de materialen kan het kind de band met hun natuurlijke oorsprong herkennen. Op die manier krijgt het kind greep op en inzicht in het volledige proces.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Mens en natuur.
De kleuters :
WO 1 : kunnen hen bekende en vertrouwde mensen, dieren en planten benoemen en er op een doelgerichte, aangepaste wijze mee omgaan (133).
(133) Een experimenterende, explorerende, onderzoekende aanpak wordt in de basisschool niet nagestreefd, vanwege het aspect van afstandnemen dat inherent is aan deze begrippen. Met de omschrijving "doelgericht en op aangepaste wijze omgaan", wil men het gevoel van verbondenheid van het jonge kind met de wereld, ook wanneer het hier gaat om een kennis- en vaardigheidsaspect, ten volle tot uiting laten komen.
WO 2 : tonen handelend dat zij hen bekende en vertrouwde mensen, dieren en planten op een fantasierijke, zinvolle wijze kunnen integreren in hun belevings- en voorstellingswereld.
WO 3 : kunnen in verband met de ontwikkeling van mensen, dieren en planten, getuigen van het inzicht dat de fase van jong zijn, klein zijn en verzorging behoeven vooraf gaat aan de fase van volwassen zijn, groot zijn en zorg dragen.
WO 4 : kunnen bepaalde aspecten van weersomstandigheden gericht waarnemen, en benoemen :
- zij tonen handelend in een bewegings- of spelcontext dat zij deze aspecten van de natuur in hun belevings- en voorstellingswereld kunnen integreren;
- zij kunnen, wanneer de situatie zich voordoet, de gevolgen voor zichzelf aangeven.
WO 5 : kunnen hen vertrouwde stoffen benoemen en er doelgericht en op aangepaste wijze mee omgaan.
WO 6 : tonen handelend in een bewegings- of spelcontext dat zij hen vertrouwde stoffen op een fantasierijke, zinvolle wijze kunnen integreren in hun belevings- en voorstellingswereld.
WO 7 : kunnen bij zichzelf aangeven welk lichaamsdeel instaat voor het horen, zien, ruiken, proeven en tasten en kunnen deze vermogens op aangepaste wijze aanwenden.
WO 8 : tonen in hun houding tegenover de natuur, processen in de natuur en kosmische verschijnselen : vertrouwen, verwondering, nieuwsgierigheid en eerbied.
WO 9 : tonen in hun omgang met mens en natuur een houding van zorg en respect.
2. Materialen en voorwerpen.
De kleuters :
WO 10 : kunnen van eenvoudige voorwerpen aangeven dat ze gemaakt zijn van "ijzer", steen, hout, glas, papier, stof of plastic.
WO 11 : kunnen deze voorwerpen ook benoemen.
WO 12 : tonen handelend in een huishoudelijke context dat ze de functie begrijpen van eenvoudige voorwerpen uit hun omgeving.
WO 13 : tonen handelend in een bewegings- of spelcontext dat ze voorwerpen en materialen of op bepaalde voorwerpen en materialen gebaseerde handelingswijzen op een fantasierijke, zinvolle wijze kunnen integreren in hun belevings- en voorstellingswereld.
WO 14 : kunnen met hen bekende en vertrouwde materialen een eenvoudige constructie maken, waarbij ze blijk geven van inzicht in het materiaal, gereedschap en handelingsverloop.
WO 15 : tonen zich bereid om veilig en met respect om te gaan met voorwerpen, materialen en gereedschap van de klas.
3. Gewoontevorming, hygiëne en verkeer.
De kleuters :
WO 16 : kennen de in de klas heersende gedragsregels voor veiligheid en kunnen ze toepassen.
WO 17 : tonen goede gewoonten voor dagelijkse hygiëne.
WO 18 : tonen goede gewoonten inzake eet- en drinkgedrag en weten onder meer in een voor hen vertrouwde, concrete situatie dat ze door inname van sommige producten en planten ziek kunnen worden.
WO 19 : kunnen hen vertrouwde voedingsmiddelen en kledingstukken benoemen en er respectvol en op aangepaste wijze mee omgaan.
WO 20 : kunnen in concrete situaties bij zichzelf en bij anderen het verschil tussen ziek, gezond en gewond zijn herkennen.
WO 21 : kunnen in hen vertrouwde, concrete situaties gedragingen herkennen die bevorderlijk of schadelijk zijn voor hun gezondheid.
WO 22 : weten waar ze mogen spelen en waar niet volgens de heersende regels van de school.
WO 23 : beseffen dat verkeer gevaarlijk is.
WO 24 : kunnen onder begeleiding de in de concrete schoolomgeving noodzakelijke verkeersregels toepassen.
4. Sociaal-culturele verschijnselen.
De kleuters :
WO 25 : tonen in concrete, hen vertrouwde situaties voldoende zelfvertrouwen in eigen mogelijkheden.
WO 26 : kunnen geconcentreerd en doelgericht met iets bezig zijn, ook temidden van de anderen :
- zij kunnen gericht kijken en waarnemen : kleur-, vorm- en richtingsverschillen,
- zij kunnen selectief, gericht luisteren, door zich af te sluiten voor geluiden die niet van belang zijn,
(zie ook TN 1, MV 8, WI 17 t.e.m. WI 24).
WO 27 : kennen en begrijpen de voor hen van toepassing zijnde omgangsvormen, leefregels en afspraken.
WO 28 : kunnen in concrete situaties binnen een verzorgende, bewegings- of spelcontext met de hulp van een hen bekende en vertrouwde volwassene afspraken maken.
WO 29 : kunnen zich bij een activiteit of spel aan de regels en afspraken houden.
WO 30 : kunnen in concrete situaties meeleven met de gevoelens van anderen.
WO 31 : kunnen helpen en zijn bereid zich indien nodig te laten helpen.
WO 32 : kunnen in een sociale, bewegings- of spelcontext respectvol angstvrij en in wederzijds vertrouwen met elkaar omgaan.
WO 33 : ontwikkelen vertrouwen in de wereld op basis van de aanwezigheid van vertrouwde volwassenen en de in de school en klas toegepaste omgangsvormen, leefregels en afspraken.
WO 34 : geven handelend blijk van een inzicht in voor hen herkenbare en vertrouwde beroepsmatige handelswijzen.
WO 35 : geven handelend blijk van inzicht in het handelingsverloop of kenmerkend bewegingsverloop van de betreffende handelswijze.
WO 36 : tonen een houding van eerbied en dankbaarheid voor menselijke arbeid.
WO 37 : tonen handelend in een sociale, bewegings- of spelcontext, dat zij in een concrete situatie een onderscheid kunnen maken tussen : geven, nemen, krijgen, kopen en verkopen, ruilen, lenen (zie ook WI 29).
5. Oriëntatie in de tijd.
De kleuters :
WO 38 : begrijpen dat "gisteren" voorbij is en dat "morgen" nog moet komen.
WO 39 : tonen, doordat zij hen bekende en vertrouwde vaste gebeurtenissen juist kunnen situeren dat zij de begrippen vandaag, dag en nacht, ochtend en avond, voormiddag en namiddag (of synoniemen daarvan) juist begrijpen.
WO 40 : tonen tijdsbesef :
- aan de hand van het doelgericht handelen in functie van de eerstvolgende activiteit;
- doordat zij een beperkt aantal vertrouwde vaste gebeurtenissen of activiteiten in het verloop van hun dag in een juiste volgorde kunnen aangeven;
- door aan de hand van de opeenvolging van een beperkt aantal vertrouwde vaste gebeurtenissen of activiteiten getuigenis te geven van hun inzicht in het begrip week;
- door een voor hen belangrijke gebeurtenis te situeren in de seizoenen, hetzij aan de hand van de begrippen lente, zomer, herfst, winter, van jaarfeesten of kenmerkende gebeurtenissen of activiteiten uit het desbetreffende seizoen.
WO 41 : kunnen terugblikken op minstens twee voorbije activiteiten door deze in de juiste volgorde te rangschikken en te verwoorden.
WO 42 : kunnen in de tijd vooruitzien door :
- zich een handeling voor te nemen en de voorgenomen handeling uit te voeren op het daarvoor bestemde tijdstip;
- een planning van minstens twee activiteiten aan te geven.
WO 43 : kunnen hun gedrag aanpassen aan tijdsignalen.
WO 44 : kunnen hun beurt afwachten.
6. Oriëntatie in de ruimte.
De kleuters :
WO 45 : kunnen handelend in een sociale, bewegings- of spelcontext de belangrijkste lichaamsdelen benoemen : hoofd, buik, armen, handen, vingers, benen, voeten, tenen, oren, ogen, neus, mond (zie ook WI 1).
WO 46 : kunnen uiting geven aan hun waarneming van diepte door in hun handelingen te tonen dat zij kunnen inschatten hoeveel ruimte hun eigen lichaam inneemt (zie ook WI 46).
WO 47 : kunnen uiting geven aan hun waarneming van diepte door handelend in een huishoudelijke, bewegings- of spelcontext te tonen dat zij kunnen inschatten hoeveel ruimte een voorwerp inneemt (zie ook WI 8, Muzische vorming tekenen, LO).
WO 48 : tonen handelend in een huishoudelijke, bewegings- of spelcontext dat zij de juiste betekenis begrijpen van ruimtelijke richtingen en kwaliteiten zoals boven-onder, naast, achter-voor, tussen, ver-dichtbij / verder-dichter, groot-klein / groter- kleiner, dik-dun / dikker-dunner, zwaar-licht / zwaarder- lichter, vol-leeg, veel-weinig / meer-minder (zie ook WI 27 en WI 28).
WO 49 : vinden zelfstandig hun weg in een vertrouwde omgeving (zie WI 14).
WO 50 : kunnen een ruimte inrichten in functie van hun spel (zie WI 15).
WO 51 : kunnen, mits aanwijzingen, orde brengen in een beperkte ruimte (zie WI 16).
C. Eindtermen.
1. Mens en natuur.
Mens.
De kinderen :
WO 1 : kunnen de gestalte van de mens beschrijven.
WO 2 : kunnen de functie beschrijven :
- van het hoofd m.b.t. het zenuw-zintuigsysteem, in het bijzonder de functie van de zintuigen;
- van de romp m.b.t. het ritmische systeem en de stofwisseling, waaronder bloedsomloop en ademhaling;
- van de ledematen m.b.t. het bewegingssysteem.
Dier.
De kinderen :
WO 3 : kunnen van een aantal dieren uiterlijk, gedrag, leefwijze beschrijven.
WO 4 : kunnen een beperkt aantal dieren in hun leefmilieu (land, water, lucht) situeren.
WO 5* : beseffen dat er een verband bestaat tussen het uiterlijke van een dier en zijn levenswijze en omgeving.
WO 6* : beseffen dat het dier afhankelijk is van zijn omgeving.
Plant.
De kinderen :
WO 7 : kunnen van een beperkt aantal planten het uiterlijk beschrijven : zij kunnen wortel, stengel, blad, bloem, vrucht lokaliseren en benoemen.
WO 8 : kunnen de functie beschrijven van wortel, stengel, blad, bloem, vrucht.
WO 9 : kunnen een beperkt aantal "planten" benoemen volgens de ontwikkelingsgraad : wieren, paddestoelen, mossen, varens; de hogere planten exemplarisch (b.v. naaldbomen - loofbomen, b.v. lelieachtigen - roosachtigen).
WO 10* : beseffen dat de plant afhankelijk is van bodem, lucht, licht, warmte, water en klimaat.
WO 11* : beseffen dat mensen, dieren, planten en gesteenten elkaar voor hun voortbestaan nodig hebben.
Gesteenten en landschappen.
De kinderen :
WO 12 : kunnen uitgaande van het landschap de vorm van een granietgebergte, een kalkgebergte en de kenmerken die wijzen op een vulkanische oorsprong, beschrijven en herkennen.
WO 13 : kennen het onderscheid tussen graniet en kalk en vulkanisch gesteente.
WO 14 : kunnen aan de hand van eenvoudige voorbeelden illustreren dat de vorm van een landschap beïnvloed wordt door het aanwezige gesteente en de inwerking van water, wind, warmte en van de mens.
WO 15 : kunnen aan de hand van eenvoudige voorbeelden illustreren dat de vorm van landschap en de kwaliteit van het gesteente de levenswijze van de mens beïnvloedt.
WO 16 : kunnen een beperkt aantal fenomenen in verband met het landschap met al hun zintuigen gericht en onbevangen waarnemen en hun waarnemingen op systematische wijze weergeven.
WO 17* : tonen belangstelling voor de verscheidenheid in landschappen die op aarde voorkomen en kunnen deze waarderen in hun specifieke schoonheid.
Weer en klimaat.
De kinderen :
WO 18 : kunnen de volgende weersverschijnselen verwoorden en onderscheiden : neerslag, enkele eenvoudige wolkentypes, windsoorten in functie van de windstreken.
WO 19 : kunnen drie klimaatzones onderscheiden en situeren op de wereldkaart : warme, koude en gematigde zone.
WO 20 : kennen het verschil tussen weer en klimaat.
WO 21 : kunnen op eenvoudige wijze de kringloop van het water beschrijven.
WO 22 : kunnen een beperkt aantal weerkundige fenomenen op weerkundig gebied gericht en onbevangen waarnemen en hun waarnemingen weergeven (zie ook Leren leren en Muzische vorming).
Fysische verschijnselen.
De kinderen :
WO 23 : kunnen aan de hand van eenvoudige voorbeelden beknopt enkele kenmerken beschrijven van de fenomenen geluid, licht, warmte, elektriciteit, magnetisme.
WO 24 : kunnen (exemplarisch) gericht en onbevangen natuurkundige fenomenen aan de hand van proeven waarnemen (zie ook Leren leren).
WO 25 : kunnen hun waarnemingen op systematische wijze verwoorden en opschrijven (zie ook Leren leren).
WO 26 : kunnen de fenomenen in hun causale samenhang beschrijven.
2. Technische vorming.
De kinderen :
WO 27 : kunnen eenvoudige basismaterialen van elkaar onderscheiden en ermee omgaan : onder meer papier; wol, katoen, zijde, jute; hout.
WO 28 : gaan zorgvuldig en met respect om met de materialen.
WO 29 : kennen en beheersen op deze materiëlen gebaseerde eenvoudige basistechnieken en de daarvoor benodigde werktuigen.
WO 30 : kunnen de gekende werktuigen juist en veilig hanteren, onderhouden en wegbergen.
WO 31 : hebben inzicht in het proces doordat zij :
- weten aan welke eisen het werkstuk moet voldoen;
- weten welke stappen er achtereenvolgens uitgevoerd moeten worden;
- bereid zijn hun werk te controleren door hun werk en dat van anderen op eenzelfde wijze waar te nemen, er afstand van te nemen, een onderscheid te maken en het te respecteren.
WO 32 : kunnen hun materialenkennis en kennis van technieken en werktuigen functioneel integreren.
WO 33 : kunnen een ontwerp uitvoeren, mits begeleiding ook een eigen ontwerp in de vorm van een schets of patroon.
WO 34* : erkennen en waarderen de specifieke schoonheid van de werkstukken die met behulp van de hierboven vernoemde materialen en technieken tot stand komen.
WO 35* : brengen waardering op voor de hierboven vernoemde basistechnieken.
3. Gezondheid, levensstijl en verkeer.
De kinderen :
WO 36 : kennen (exemplarisch) het productieproces van voedingsmiddelen, gebruiksvoorwerpen of woningbouw.
WO 37* : beseffen dat voedsel, kleding, huisvesting en gebruiksvoorwerpen die de mens nodig heeft, afhangen van natuurlijke processen en menselijke arbeid.
WO 38 : brengen eerbied en dankbaarheid op voor deze natuurlijke processen en voor arbeid en tonen dit door zorgvuldig om te gaan met het bovenvermelde.
WO 39 : kunnen eerbied en respect opbrengen voor de mens in zijn mens- zijn en als individu in onderlinge verscheidenheid ook wat betreft constitutie en gezondheidstoestand. (zie ook Sociale vaardigheden).
WO 40 : kennen de gedragsregels en gewoonten van de school voor gezonde voeding, levensstijl en hygiëne.
WO 41* : zijn bereid een positieve waarde toe te kennen aan dit gedrag.
WO 42 : kunnen in een voor hen overzichtelijke noodsituatie hulp inroepen, of zelf helpen en zijn bereid zich te laten helpen bij pijn of ziekte (zie ook Sociale vaardigheden).
WO 43 : kennen de gedragsregels van de school inzake veiligheid en kunnen deze toepassen.
WO 44* : zijn bereid een positieve waarde toe te kennen aan dit gedrag.
WO 45 : weten wat er van hen verwacht wordt bij alarm op school en kunnen dit ook uitvoeren.
WO 46 : kennen de verkeerssituatie in hun schoolomgeving en kunnen er zich veilig in verplaatsen.
WO 47 : beschikken over voldoende reactiesnelheid, evenwichtsgevoel en coördinatie en kennen de verkeersregels voor fietsers en voetgangers, om zich zelfstandig en veilig te kunnen verplaatsen langs een voor hen vertrouwde route (zie ook Lichamelijke opvoeding).
WO 48* : tonen zich in hun gedrag bereid rekening te houden met de andere weggebruikers.
4. Geschiedenis.
De kinderen :
WO 49 : kunnen zich een concrete voorstelling maken van historische gebeurtenissen en deze weergeven in woord en beeld.
WO 50 : kunnen de behandelde historische feiten op systematische wijze verwoorden (in samenhang met de methode zoals die aangegeven wordt in Leren leren).
WO 51 : kunnen zich inleven in het dramatisch-epische karakter van de geschiedenis (zie ook Leren leren, Muzische vorming : toneel, recitatie, tekenen, schilderen).
WO 52 : kunnen tijd ruimtelijk voorstellen.
WO 53 : kunnen enkele kenmerkende aardrijkskundige en geschiedkundige aspecten van hun school- of woonomgeving beschrijven.
WO 54 : kennen de chronologische volgorde en kunnen beknopt kenmerkende elementen beschrijven uit verschillende cultuurperiodes :
- Oosterse cultuur : Indië, Perzië, Tweestromenland, Egypte;
- Griekse cultuur;
- Romeinse cultuur;
- Middeleeuwse geschiedenis.
WO 55 : hebben oog voor het element evolutie doordat zij inzien dat de mensen in het verleden en op andere plaatsen op een andere wijze leefden, voelden en dachten dan de mensen hier en nu.
WO 56 : zien in dat bepaalde voorwaarden het menselijk handelen mee bepalen, zoals tijd, aardrijkskundige gegevens, ideeën.
WO 57 : kunnen zich inleven in situaties die in tijd en plaats verder van hen af staan.
WO 58* : zijn bereid dit te doen.
WO 59* : tonen interesse in en een gevoel van persoonlijke verbondenheid met het verleden.
WO 60* : beseffen dat elke cultuur typische kenmerken bezit, zichtbaar in de leefwijze van de mensen.
5. Aardrijkskunde.
Ruimtelijke aspecten.
De kinderen :
WO 61 : kunnen uitgaande van de bewegingen en de stand van de zon bij benadering de windrichtingen bepalen en op basis daarvan een windroos tekenen waarop ze de hoofd- en tussenrichtingen kunnen aangeven.
WO 62 : kunnen bij een oriëntatie in de werkelijkheid, op een hen bekende plaats de windstreken (hoofd- en tussenrichtingen) aangeven.
WO 63 : kennen het begrip schaal en kunnen het gebruiken als eenvoudige verhouding tussen kilometer en centimeter (zie ook W 31).
WO 64 : kennen het begrip plattegrond en kunnen die tekenen van de directe omgeving, klas, school of eigen huis.
WO 65 : kunnen aan elkaar een bekende weg beschrijven tussen twee plaatsen in de eigen gemeente of stad of die waar de school gelegen is. Ze kunnen deze reisweg ook aanduiden op een plattegrond.
WO 66 : kunnen hun eigen stad, gemeente of dorp of die waar hun school gelegen is situeren op een kaart en enkele kenmerkende aardrijkskundige en geschiedkundige aspecten ervan beschrijven.
WO 67 : kennen de hoofdrivieren van België en kunnen die op de kaart aanduiden.
WO 68 : kunnen de verschillende werelddelen, polen, evenaar, keerkringen en zeeën rond Europa op een wereldkaart aanduiden.
WO 69 : hebben een voorstelling van een wereldkaart zodat ze in een concrete toepassingssituatie een werelddeel kunnen aanduiden.
Politieke aspecten.
De kinderen :
WO 70 : kunnen begrippen zoals, dorp, stad, streek, provincie, land en werelddeel in een juiste context gebruiken.
WO 71 : hebben een voorstelling van de kaart van Vlaanderen en van België zodat ze in een praktische toepassingssituatie de provincies en de provinciehoofdplaatsen op een kaart kunnen aanduiden.
WO 72 : kennen de belangrijkste steden van Europa en kunnen deze aanduiden op een kaart.
WO 73 : hebben een voorstelling van de kaart van Europa zodat ze in een concrete toepassingssituatie de betrokken landen op een kaart kunnen aanduiden.
Sociaal-economische aspecten.
De kinderen :
WO 74 : kunnen (exemplarisch) de weg van grondstof naar consumptieproduct beschrijven van producten die zij zelf gebruiken.
WO 75 : hebben daarbij aandacht voor :
- het aspect arbeid;
- het gegeven dat de grondstoffen onttrokken worden aan de aarde of de natuur;
- de ecologische aspecten van de wijze van productie, distributie en consumptie;
- de functie van de handel, het geld- of bankwezen.
WO 76 : kunnen aan de hand van eenvoudige voorbeelden illustreren dat de mensen over de hele wereld voor de voorziening in hun behoeften van elkaar afhankelijk zijn.
WO 77 : kunnen aan de hand van eenvoudige voorbeelden illustreren :
- dat er een verband bestaat tussen de mens en zijn woonplaats op aarde;
- dat de mens de mogelijkheden van klimaatsomstandigheden en landschap voor zichzelf kan benutten.
WO 78 : brengen respect en begrip op voor de leefomstandigheden en leefwijze van andere mensen en andere volkeren.
Algemene vaardigheden.
De kinderen :
WO 79 : kunnen plaatsen waar ze in de les kennis mee maken, opzoeken op een in de context passende kaart.
WO 80 : kunnen een atlas raadplegen en kunnen daartoe :
- het alfabetisch register hanteren (zie TN 7);
- eenvoudige kaarten hanteren gebruik makend van windrichting, legende en schaal.
WO 81 : kunnen eenvoudige, aan hun niveau aangepaste bronnen raadplegen om meer te weten te komen over de natuur en het dagelijkse leven van de mensen in eigen streek, eigen land en elders in de wereld.
6. Attitudes.
De kinderen :
WO 82* : tonen verwondering, innerlijke betrokkenheid, interesse en respect voor de hen omringende natuur en voor natuurfenomenen die in tijd en ruimte verder van hen afstaan.
WO 83* : tonen verwondering, innerlijke betrokkenheid, interesse en respect t.a.v. culturele, maatschappelijke en economische verschijnselen in hun omgeving en op plaatsen die in tijd en ruimte verder van hen afstaan.
Art. 4.2 N. Discipline : ouverture sur le monde.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
Comme l'indique son nom, le champ de formation de cette branche est vaste et peut être envisagé sous les approches les plus divergentes. Dans le but de préciser la philosophie de la pédagogie R. Steiner en matière " d'ouverture sur le monde ", situons d'abord cette discipline dans le contexte " principes " (120).
(120) voir principes " ouverture sur le monde ".
L'ouverture sur le monde peut être conçue soit comme vaste cadre de référence pour tout l'enseignement soit comme discipline spécifique. La pédagogie de R. Steiner réserve une place aux deux approches. Il est toutefois crucial de ne pas se baser sur l'environnement de l'enfant mais bien sur son univers mental. Les critères qui en découlent ont des implications de taille, non seulement pour le choix du contenu et l'angle d'approche de la matière " ouverture sur le monde " mais aussi pour les objectifs de développement et les objectifs finaux.
La pédagogie R. Steiner ne concoit pas uniquement l'univers mental comme le mode propre à l'enfant de traiter les expériences faites dans son environnement. On part du principe que ce mode est étroitement lié aux capacités propres à une certaine catégorie d'âge. Chaque catégorie d'âge se caracterise en effet par des capacités spécifiques qui doivent être alimentées par l'environnement et l'entourage pour pouvoir se developper pleinement.
Dans le processus éducatif, l'accent ne se porte donc pas sur ce que l'environnement et l'entourage font assimiler à l'enfant (par exemple l'enfant comme groupe-cible dans les campagnes publicitaires); l'objectif est surtout de rencontrer les exigences que le développement de l'enfant pose à son entourage. Lorsque l'environnement n'offre pas à l'enfant les éléments dont il a besoin - et à nos yeux, cela se produit de plus en plus fréquemment l'éducateur a pour mission d'offrir cet enrichissement. C'est la raison pour laquelle l'environnement de l'enfant, tel qu'offert par la société actuelle, n'a pas dans la pédagogie R. Steiner, le rôle qui lui est dévolu dans d'autres formes d'enseignement. Les éléments qui sont dérivés de cet environnement et qui ne contribuent pas réellement au développement général équilibré de l'enfant ne sont dès lors pas repris dans la discipline " ouverture sur le monde ".
La pédagogie R. Steiner se veut en effet de développer pleinement, dans chaque phase de développement, les capacités qui sont présentes dans la phase en question. Le choix se porte sur un accompagnement aidant l'enfant à développer une base équilibrée pour franchir l'étape suivante vers la maturité.
Ceci ne signifie nullement que la pédagogie R. Steiner éduque les enfants pour en faire des étrangers au monde. Les Principes indiquent les différentes façons dont les écoles satisfont aux attentes sociales telles que l'éducation à la consommation, l'environnement et autres. La pédagogie R. Steiner y répond aussi, fût-ce différemment. La spécificité ne réside pas dans la quantité de conditions sociales qui doivent être rencontrées mais bien dans la façon de répondre à la multiplicité de ces conditions présentes implicitement dans les différentes branches. Ainsi, l'école maternelle ne s'attache pas à certaines attitudes, généralement évolutives), à l'égard une problématique sociale spécifique telle que la diversité ethnique et culturelle, le souci de l'environnement, etc.. Ces éléments ne sont pas négligés pour autant : ils sont pris en compte mais non en examinant et en explicitant l'expression spécifique de certaines évolutions auquel l'adulte est confronté dans la sociéte d'aujourd'hui. Le choix se porte sur la prise de connaissance de l'enfant avec les tendances et les formes de base qui en sont le fondement et qui ont bien un lien avec son univers mental. Tant au plan cognitif qu'au plan de la véritable expérience humaine et de la capacité de jugement, l'étude de tels phénomènes nécessite en effet une assise suffisante qui ne s'acquiert qu'au fil des ans. Conformément au niveau de développement dans l'enseignement secondaire, ces phénomènes sont alors examinés à ce moment.
Nous avons cité ainsi les principales différences avec les conceptions et les principes des autres systèmes d'enseignement. Pour plus de détails, nous vous renvoyons à la bibliographie du programme de cours.
En bref, cela signifie que :
- le développement général de l'enfant et son univers mental indiquent les contenus de matière et les formes d'enseignement dont il a besoin pour continuer à se développer de manière équilibrée;
- les contenus des matières et les formes d'enseignement sont choisis en fonction de leur apport au développement harmonieux de la pensée, de l'émotion et de la volonté de l'enfant;
- sont explicitement présents dans la matière de développement : la connaissance et la connaissance de soi, dans leur entourage et en relation avec cet entourage; les aptitudes permettant une interaction avec cet entourage et une attitude positive à l'égard de certains aspects de l'entourage et de soi-même. On ne se base pas sur des expressions concrètes dans l'environnement de l'enfant mais bien sur les formes et tendances générales qui en sont à la base et qui répondent aux besoins de l'enfant;
- la connaissance, la compréhension et les aptitudes sont liées au fait de susciter et de développer une attitude d'admiration, de respect et d'intérêt vis-à-vis du monde.
2. La conception de l'homme et du monde.
Dans le but d'expliciter notre conception de la discipline " ouverture sur le monde ", décrivons quelques notions importantes. Ces termes sont usuels mais sont dotés d'un accent propre dans ce projet éducatif.
Le developpement général de l'enfant.
Par les mots " développement général ", on entend ici le développement physique, psychique et mental que traverse chaque être et qui est régi par les mêmes lois pour chacun d'entre nous. Sont donc décrites ici les modifications substantielles que subissent la morphologie, la vie émotive, la volonté et le mode de pensée pendant les différentes phases de la vie de l'homme.
Des différences individuelles s'exprimant en développement accéléré ou ralenti ne sont pas retenues à dessein lorsque l'on parle de développement général. Ces aspects individuels reçoivent la place qui leur revient dans un autre cadre comme par exemple dans les situations concrètes au niveau de l'école, de la classe ou du cours.
La définition d'une matière prend également en compte le lien entre le développement de l'enfant, de l'humanité et le monde dans son ensemble. On admet qu'il existe un lien entre l'évolution de la conscience de l'humanité et le développement de la conscience de l'enfant. La majeure partie de la matière du développement se compose donc des aspects liés aux dimensions et tendances essentielles dans l'évolution de l'homme et celle de la terre dans sa totalité. Cet aspect est approfondi dans le point 3 : " le développement de l'enfant en matière de perception de la réalité ".
L'univers mental.
Une explication de cette notion se justifie dans la mesure où la branche " ouverture sur le monde " tient en premier lieu compte de l'univers mental de l'enfant. De manière genérale, tant des facteurs subjectifs qu'objectifs jouent un rôle dans l'univers mental de l'enfant. Des facteurs subjectifs sont alors les capacités, préférences, intérêts individuels ou expériences causees par l'entourage. Ils jouent occasionnellement un rôle dans l'enseignement. Mais le principe primordial pour la discipline " ouverture sur le monde " est le facteur objectif qu'est la façon dont un enfant ressent le monde, une façon qui est fonction de la pensée, du sentiment et des agissements propres à une certaine catégorie d'âge. La notion d'imagination ou de créativité est également vue en relation avec le développement général de l'enfant. Les eléments de liberté, d'individualité et d'originalité sont caractéristiques de l'imagination ou de la créativité d'un adulte. L'enfant par contre est créatif mais au départ d'une toute autre motivation et dans un tout autre objectif. Son imagination et sa créativité sont essentiellement fonction de son développement général. En répondant aux questions et intérêts inconscients propres à chaque catégorie d'âge, l'enfant individuel apprend à connaître le monde d'une manière et d'une forme telles qu'il le vit réellement : admiration, moments de représentation intérieure, connaissance, moments d'appréhension sensorielle, reconnaissance, association et intérêts sont en interaction.
La relation environnement-univers mental.
Le monde actuel offre de plus en plus ce qui ne convient pas à l'univers de l'enfant. La pédagogie R. Steiner place le jeune enfant dans un monde offrant à la fois à l'enfant tendresse, transparence, cohésion et multiplicité.
Ainsi par exemple, le jeune enfant n'a que peu d'occasions d'expérimenter les processus de la nature et du travail (121) (l'appréhension sensorielle accompagnatrice). De nombreux enfants n'ont de contacts avec la nature que lorsqu'on les emmène dans un parc ou une ferme pour enfants. Le travail domestique et autre est largement automatisé et électrifié ce qui ne permet plus de déceler la cohésion logique et le sens des actes. Combler cette lacune est donc l'un des objectifs de l'enseignement maternel dans notre pédagogie. On crée délibérément, pour le jeune enfant et l'enfant, une situation d'enseignement qui se rapproche, en termes de climat, du climat familial-providence. Sans confirmer les schémas de rôle - toutes les activités sont exercées par les filles et les garcons et dirigées par un homme ou une femme -, on peut affirmer que des occupations domestiques (122) exercées en concertation réciproque sont d'excellents outils pédagogiques pour cette catégorie d'âge. Les enfants plus âgés sont eux confrontés au rôle imposé de consommateur, à l'exigence rapide de l'indépendance de la connaissance de soi et de l'autodéfense.
(121) Lems, J., Kleuteropvoeding in 't geding, Hilversum, 1996.
Meulen, S. van der, Als kleine kinderen gestimuleerd moeten worden, is er meer mis met hun omgeving dan met henzelf, dans Vrij Opvoedkunst, décembre 1996, p. 14-17.
(122) Jong, C. de, Werken met kleuters. Therapeutische mogelijkheden van huishoudelijk werk in de kleuterklas. Een eerste verkenning. Stichting onderzoek je eigen werk, tôme 8, Arnhem, 1993.
Ces caractéristiques succinctes ne se veulent pas un jugement de valeur de l'évolution sociale-même. Mais comme le stipulent également les principes des objectifs finaux du décret : les enfants ne vivent pas sur une île. Il faut donc constater quelles sont les influences extérieures qui aident au développement de l'enfant et quelles sont celles qui représentent un handicap.
La notion de monde.
Le terme " monde " peut viser tout ce qui se deroule dans la vie quotidienne " l'environnement et son appréhension subjective - l'univers mental propre ". La perception sensorielle directe et l'expérience immédiate de l'individu priment à cet égard. L'optique se modifie totalement lorsque le terme désigne la terre en tant qu'organisme en développement, doté de son environnement cosmique, de sa biosphère, de sa vie culturelle et sociale. Cette donnée ne répond plus bien sur à la faculté de perception et d'expérimentation sensorielle directe de l'individu. Une faculté de représentation intérieure et une " compassion " émotive différenciée sont alors un complément indispensable. Pour ces deux approches, il faut toutefois savoir que les limites du monde subjectif propre dépendent en premier lieu de la façon dont on élargit son univers mental et son horizon mental.
La discipline " Ouverture sur le Monde " offre à l'enfant la possibilité de transformer son propre monde subjectif en une capacite d'appréhension et une conception objective du monde. Dans la pédagogie R. Steiner, l'école maternelle et l'école primaire jouent un premier rôle à cet égard. Elles se basent sur la notion de monde dans sa signification large, dépassant celle de l'individu. Dans la pédagogie R. Steiner, l'ouverture sur le monde ne se limite donc pas à l'environnement physique, social et culturel de l'enfant mais choisit ces éléments du champ spatial, temporel et socioculturel de la terre nécessaires au développement général de l'enfant.
La relation homme et monde dans le cadre de l'ouverture sur le monde.
La constitution du programme répond également à une vision spécifique de la cohésion entre homme et monde. L'homme ne fait pas uniquement partie du monde, il est également le point de départ général et dès lors présent en permanence comme point de référence. D'une part, le lien avec le monde est percu au travers de soi, de son psychisme propre et de son propre développement : connaissance, compréhension et appréhension du monde impliquent aussi connaissance de soi, compréhension de soi-même et perception de soi.
D'autre part, on ne se borne pas à l'individu limité dans le temps et l'espace : on accède au niveau humain géneral. Dans la richesse de la diversité des formes de présentation, on découvre ce qui unit les hommes et ce qui unit l'homme à la terre : l'unité dans la diversité. Ainsi par exemple, la zoologie peut être mise en relation avec la stature de l'homme, la biologie avec le développement psychologique, l'histoire avec le développement de la conscience.
3. Le développement de l'enfant en matière de perception de la réalité (123).
(123) Aeppli, E., Sinnesorganismus, Sinnesverlust, Sinnespflege. Die Sinneslehre Rudolf Steiner in ihre Bedeutung für die Erziehung, in Menschenkunde und Erziehung. 8, Freies Geistesleben, Stuttgart, 1979.
Rittelmeyer, C., Synsthesien. Entwurf einer empirischen Phnomenologie der Sinneswahrnehmung. Aisthesis, Weinheim, 1995.
Gessler, L., Bildungserfolg im Spiegel von Bildungsbiographien. Begegnungen mit Schülerinnen und Schülern der Hiberniaschule Wanne-Eickel, dans Studien zur Bildungsreform. 15, Lang, Frankfurt a.m., 1988.
Bohnsack, F., Kranich, E.M., e.a., Erziehungswissenschaft und Waldorfpdagogik, Beltz, Weinheim und Basel, 1990.
Shulze, M., Von der Erziehungswissenschaft zur Erziehungskunst. Ein Wissenschaftlicher Zugang zur Waldorfpdagogik über die pdagogische Dimension des Denkens, Königshausen und Neumann, Würzburg, 1991.
Dans certaines phases de son développement, l'enfant est réceptif pour apprendre certains aspects du monde sous une forme spécifique. Ce n'est pas uniquement l'appréhension cognitive de l'information qui joue un rôle déterminant à cet égard. Ce qui est plus important, c'est que cette information puisse également être traitee dans la vie émotionnelle. Se sentir impliqué, s'intéresser, respecter et comprendre ne deviennent réalité que lorsque la connaissance et l'aptitude trouvent également une base dans la vie emotionnelle.
La forme et le contenu des faits et phénomènes sont choisis de manière telle à ce que l'enfant se sente impliqué affectivement et puisse construire ses propres représentations et images intérieures sans devoir se distancier prématurément en portant un jugement ou en retenant des schémas explicatifs.
Le mode de perception du jeune enfant se caractérise par une faculté de perception extrêmement sensible, une prise de conscience naissante s'accompagnant d'une importante faculté d'identification et d'une forte activité de la volonté qui s'exprime dans les mouvements physiques. Le jeune enfant se sent un avec l'entourage. Il assimile directement ce qu'il percoit autour de lui et qui donne lieu à ses actes. Il vit dans une perception senso-motrice, à savoir une perception sensorielle accompagnatrice. L'enfant vit dans le monde par l'imitation.
Dès la première année primaire et jusqu'à neuf ans environ, se déroule le passage de la perception senso-motrice à la perception intérieure. Les processus, les événements, les phénomènes sont élevés au niveau de la représentation et peuvent à nouveau être évoqués par une activité ciblée de la mémoire. Grâce à son imagination, l'enfant construit lui-même des images et développe progressivement un monde de représentation intérieure propre. Cette activité peut être considérée comme une faculté de perception orientée vers l'intérieur. Cette faculté est caractéristique de toute la deuxième période (7 à 14 ans). Pour développer la pensée et les actes, le récit imagé peut être utilise comme moyen pédagogique. La perception et la pensée imagée sont de prime abord influencées et dirigées par la vie affective. Les termes " sentiments " et " vie affective " ne sont pas utilisés ici dans le sens de sentiment et d'émotionnalité. Ils désignent la faculté de vivre une riche gamme de sentiments. L'enfant a ainsi la possibilité d'établir de multiples façons un lien avec les différents phénomènes dans le monde. Au fur et à mesure que ce processus se développera, l'enfant différenciera sa perception du monde et s'en détachera sans pour autant perdre le sentiment de solidarité.
Vers dix ans, l'enfant est en mesure d'élargir davantage son image du monde grâce à sa faculté de représentation. Progressivement, il établit un lien plus libre et plus réel avec le monde qui l'entoure.
Entre douze et quatorze ans, l'être acquiert une nouvelle relation avec le monde (124). Dans la volonté s'exprime une tendance manifeste à l'indépendance : le besoin intérieur de construire sa propre image du monde par la voie du jugement. Ce qui donne d'abord naissance à un jugement perceptif permettant de saisir l'essence d'un objet concret et d'établir le lien avec la notion correspondante. Cette façon de juger est utilisée par exemple dans la discipline " langue " pour la découverte des règles grammaticales, la structure de la phrase, etc.. De plus, une intensification de la volonté donne lieu à la capacité de découvrir la nécessité intérieure dans les faits et les phénomènes, de comprendre par exemple les liens causaux entre les phénomènes naturels et les faits historiques. La vie émotionnelle peut jouer un rôle positif dans ces processus lorsqu'elle agit en tant qu'élément ponderateur. Ce qui suppose une certaine maîtrise de la faculté de représentation telle que visée dans la phase précédente. Ces deux formes de jugements sous-tendent une volonté exercée et une vie émotive exercée permettant de vivre grâce à une imagination dirigée les phénomènes, les faits ou les événements.
(124) Kranich, E.M., Die Bildung der Urteilsfhigkeit in ihrem Zusammenhang mit dem ganzen Menschen, dans Erziehungskunst. 9, Stuttgart, septembre 1983, p. 493-501.
La période délicate pour l'éducation à la volonté se situe dans la première période de sept ans étant donné que le mouvement extérieur est sollicité par le mimétisme. Une vie émotive riche se construit au cours de la deuxième période de sept ans, l'activité de la volonté et l'imagination étant sublimées et sous-tendant ensemble la pensée imagée en mouvement. Le passage à la troisième période de sept ans constitue l'amorce de la mise en place progressive de la faculté de jugement. Une activité concentrée de la volonté, axée sur la perception, et la souplesse de la faculté de se représenter les choses permettent à l'enfant de pénétrer les lois propres aux phénomènes. Sans ces aptitudes, le jugement et toute la relation avec la réalité restent superficiels et subjectifs (125).
(125) Un enfant qui n'a pas encore atteint l'âge de 12 ans peut évidemment avoir une certaine opinion sur quelque chose. Il ne s'agit cependant pas d'une opinion dans le vrai sens du mot, parce que cette opinion est principalement basée sur des observations et conclusions à caractère émotionnel.
4. Conséquences pédagogiques.
Dans la pédagogie R. Steiner, l'ouverture sur le monde a pour objectif principal l'éveil de la connaissance et l'approfondissement du lien avec la réalité. Etant donné que l'accent se porte sur l'univers mental, surtout dans sa cohésion avec le développement général (126), la fonction, le contenu et l'approche de la matière ouverture sur le monde évoluent nécessairement de concert avec ce développement général. A l'école primaire, il s'agit principalement de sauvegarder cette attitude d'admiration, de respect et d'intérêt et de développer une faculté souple et appropriée de représentation des choses. L'enseignement secondaire poursuit dans cette voie au plan de la formation de la compréhension et du jugement.
(126) Voir 2. Point de vue sur l'homme et le monde.
Pour le jeune enfant, l'ouverture sur le monde offre un cadre de référence pour tout l'enseignement; dès sept ans, commence un processus de répartition et de transition vers des branches basées sur les différentes disciplines scientifiques telles que la physique, l'histoire et la géologie. Parallèlement à l'évolution de l'enfant, une transition progressive s'opère de l'une à l'autre forme de l'enseignement axé sur le monde. Un changement de conception correspond également à un changement du processus de pensée. L'enfant évolue de la pensée imagée vers la pensée sous forme de notions et les premières formes d'abstraction.
Le passage vers les différentes " branches " et processus de réflexion ne se fait pas au même moment ni dans une même mesure pour toutes les branches. En raison de sa spécificité, chaque branche exerce, outre son aspect purement cognitif, une influence spécifique sur le développement général de l'enfant. L'enfant accroît ses connaissances et ses aptitudes dans certains domaines mais développe simultanément sa volonté et sa vie émotive dans une certaine direction, grâce à la matière. On offre donc, au moment de certains développements, des contenus et des formes d'apprentissage qui soutiennent adéquatement ces processus, tant par la réflexion, la sensibilité que la volonté.
La langue et le calcul par exemple apparaîtront plus rapidement comme des branches distinctes présentant un degré d'abstraction plus élevé que d'autres branches, et ce sur la base de leurs caractéristiques qualitatives intrinsèques. La géographie et l'histoire ne se développeront que plus tard; la physique ne sera abordée qu'en sixième - même si l'enfant a, au cours des années précédentes et dans une optique et un contexte totalement différents appris à connaître des phénomènes tels que la chaleur, le froid, la lumière et la couleur. Ce choix se fait sur la base d'un exercice scientifique à base phénoménologique. Cette approche phénoménologique ne se situe pas à côté ou en dehors de l'exercice scientifique classique. Elle se base en premier lieu sur les résultats de la science classique mais souhaite l'approfondir davantage, principalement au plan de la pensée et des schémas explicatifs (127). A partir de douze ans, on percoit les phenomènes de manière exacte et spontanée, sans y lier prématurément des schémas de pensée théoriques et abstraits.
(127) Dans les limites et le but de cet exposé, il n'est pas possible d'élaborer une bibliographie détaillée et récente relative a la pratique phénoménologique des sciences. Nous nous limitons ici à mentionner l'oeuvre de base de R. Steiner lui-même et un exemple de l'effet de ces idées de base dans le domaine de l'histoire et de la biologie de l'homme et de l'animal. Pour une bibliographie plus détaillée, nous référons au programme d'études.
Steiner, R., Grundlinien einer Erkenntnistheorie der Goetheschen Weltanschauung. Mit besonderer Rücksicht auf Schiller, Rudolf Steiner Verlag, Dornach, 1980.
Lindenberg, C., Geschichtserkenntnis. Zur Symptomatologie der Geschichte. Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1982.
Schad, W., Anthropologie, dans Goetheanistische Naturwissenschaft, tôme 4, Verlag Freies Geistesleben, Stuttgart, 1985.
Julius, F.H., Dier tussen mens en kosmos, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
Poppelbaum, H., Mensch und Tier, Fünf Einblicke in ihren Wesenunterschied, Naturwissenschaftlichen Sektion Philosophisch-Anthroposophischer Verlag Goetheanum, Dornach, 1975.
A titre d'illustration, explicitons brièvement l'évolution du contenu et du principe de la narration : d'un récit à l'histoire. La fable offre à l'enfant de maternelle et à celui qui vient d'entrer en primaire une ouverture sur le monde et sur tout ce qui y est lié. Dans les fables et les légendes, les relations entre hommes et animaux et entre hommes et plantes sont différenciées au plan caractériel. De plus, par des récits notamment de l'Ancien Testament, des mythologies germaniques ou nordiques, l'enfant apprend à connaître des notions qui décrivent l'évolution de l'humanité dans le temps. Au cours des années scolaires suivantes, les récits mythologiques et historiques orientaux, grecs et romains donnent une première forme d'histoire. On arrive ainsi en sixième année primaire à une branche d'histoire qui décrit les faits le plus précisément possible et qui met en exergue la cause et les conséquences des événements. On étudie donc successivement le Moyen-Age, l'époque moderne et l'epoque contemporaine (en 6e, 7e et 8e année) (128).
(128) Dans le grade supérieur : de la 9e à la 12e année incluse, toute l'histoire est revue, jusqu'à notre époque, mais d'un tout autre point de vue, dans le prolongement des méthodes et des recherches scientifiques actuelles, tout en tenant compte des idées de fond, des courants spirituels et du développement de l'opinion.
Il existe également des liens avec les branches qui suivent : biologie, géologie. Ici aussi la narration évoque implicitement un riche eventail de concepts de l'homme, de la nature, de la technique et de la société.
On distingue trois approches en fonction de la phase d'évolution. L'essence même de ces trois approches peut se caractériser comme suit :
Enfants de l'école maternelle et primaire :
- les enfants sont en liaison avec le monde grâce aux actes et au sentiment que le monde est bon;
- le principe pedagogique est le mimétisme;
- tout ce que fait l'instituteur et moins ce qu'il dit influence l'enfant;
Deuxième période de sept ans :
- la porte d'accès à l'enfant de sept à quatorze ans est la perception de la beauté du monde grâce à la pensée imagée et aux actes essentiellement artistiques;
- le principe pédagogique est la faculté de mimétisme basée sur un sentiment de respect;
- l'instituteur guide l'enfant grâce au récit imagé et fait appel à sa vie emotionnelle;
Troisième période de sept ans :
- à partir de quatorze ans, la demande de la vérité et de la légitimité dans le monde occupe une place centrale pour le jeune qui se forge une image du monde au travers du jugement;
- le principe pédagogique est l'intérêt;
- l'intérêt de l'élève est suscité par l'engagement personnel de l'enseignant et la faculté qu'a ce dernier d'associer l'enfant à la branche dispensée.
Ces conceptions ne peuvent être interprétees comme une série d'optiques statiques ayant un point de départ et un aboutissement clairement définis. Elles évoluent en effet de concert avec le développement général des enfants. Les enfants qui sont pratiquement mûrs pour l'école développeront par exemple un monde de représentation intérieure plus riche. La nécessité d'arriver à la perception et à la formation de la compréhension, par les actes, diminue. L'importance du narratif comme principe pédagogique s'accroît.
Une différenciation est également souhaitable au sein des différentes phases. Ainsi vers dix ans, l'enfant franchit une nouvelle étape dans sa relation avec le monde : il est en mesure d'adopter une attitude plus indépendante face au monde grâce à la perception de son moi. Une approche plus concrète et plus structurée est dès lors envisageable, ce qui se traduit dans le programme par une différenciation de la discipline " ouverture sur le monde " (129) en géographique, histoire, zoologie, biologie et physique.
(129) Appelée dans la première, la deuxième et la troisième année " géographie locale ".
5. Justification des objectifs de développement et objectifs finaux propres.
On peut résumer la vision décrite ci-avant du développement de la perception de la réalité de l'enfant par les notions de discontinuité et de métamorphose.
Pour l'ouverture sur le monde, la connaissance des faits et les aptitudes en fonction d'un intérêt et d'un regard admiratif sur le monde occupent une place centrale. A cette fin, la connaissance, les aptitudes et les attitudes que l'on attend de l'enfant se rapprochent de plus en plus de l'image générale de développement d'une certaine catégorie d'âge. Elles n'anticipent pas directement sur les connaissances et aptitudes spécifiques dont l'enfant aura besoin comme adulte.
Le processus de prise de conscience du jeune enfant se déroule entièrement dans le sentiment de solidarité avec le monde qui l'entoure et dans la perception du monde comme un ensemble cohérent ou chaque chose a sa place. Les objectifs de développement du jeune enfant sont dès lors orientés sur l'apprentissage progressif de l'ordonnancement de ce que l'enfant percoit et expérimente, grâce à la perception sensorielle accompagnatrice.
La répartition des objectifs de développement indique uniquement les aspects du monde qui sont étudiés.
Dans chaque domaine, l'accent se porte non seulement sur la dénomination, la reconnaissance et le respect pour les hommes et les animaux mais aussi sur les éléments d'imagination et de jeu auxquels donne lieu le rapport avec la réalité.
La structure des objectifs finaux présente une différenciation plus prononcée dans les différents domaines. Cette approche aboutit en sixième année (130) à encourager une perception exacte et spontanée des phénomènes et des liens causaux (les plus explicites en physique). L'enseignement secondaire poursuit dans cette voie dans les autres branches.
(130) Au fait, le concept enseignement de la pédagogie R. Steiner est basé sur des périodes de sept ans. Ce n'est qu'à l'âge de 14 ans que certains processus, auxquels on travaillait depuis l'âge de sept ans, aboutissent à leur accomplissement.
Dans tout le parcours de l'école maternelle et primaire vers le secondaire, les branches et les parties de branches évoluent progressivement vers les différentes disciplines scientifiques et techniques. Ce qui permet de guider le passage vers la vie sociale de l'adulte - professionnel ou en poursuivant des études.
De plus, le processus de l'apprentissage est essentiel dans son ensemble : créer des impressions grâce à la perception, à la représentation et à la substitution (131), mémoriser, exercer et traiter (également de manière artistique) et puis stocker dans la mémoire à long terme. Ce n'est qu'à ce moment que l'acquis pourra se déployer comme aptitude dans une phase ultérieure du développement, de manière modifiée et dans des champs d'application totalement différents (132).
(131) Pour les jeunes enfants, ce processus d'apprentissage se situe au niveau de l'expérience sensorielle emportée par le mouvement effectué.
(132) Gessler, L., Bildungserfolg im Spiegel von Bildungsbiographien. Begegnungen mit Schülerinnen und Schülern der Hiberniaschule Wanne-Eickel, dans Studien zur Bildungsreform. 15, Lang, Frankfurt a.m., 1988.
Les objectifs finaux formulés en fonction des élèves ne peuvent que décrire des connaissances et aptitudes pour l'ouverture sur le monde qui sont tangibles après l'école primaire. La majeure partie de la matière qui y a été assimilée est déjà intégrée dans le développement intérieur et n'est plus présente sous sa forme initiale, tangible.
La structure décrite ci-après des objectifs de développement et des objectifs finaux propres essaie de donner une image proche des concepts pédagogiques et éducatifs propres.
Il va de soi que d'autres subdivisons s'opéreront encore dans le programme et la pratique avec des doubles emplois auxquels nulle subdivision ne peut échapper.
Dans " l'homme et la nature ", les objectifs finaux indiquent les aptitudes générales acquises par l'enfant. Ce qui répond à la relation entre ouverture sur le monde et incidence sur la pédagogie au depart de l'exercice scientifique phénoménologique.
Différents niveaux de formation à la compréhension se traduisent dans les différentes sous-parties. Chaque sous-partie attache de manière implicite une attention particulière à l'éducation à l'environnement, par une attitude de respect et d'estime pour tout élément de la nature.
Sont examinés ensuite : l'homme, l'animal, la plante, les roches et les paysages, le temps et le climat ainsi que les phénomènes physiques.
Le terme " formation technique " a été choisi parce qu'à l'ecole primaire, on met l'accent sur la valeur d'ouverture sur le monde émanant de l'exercice de certaines techniques; apprendre en faisant. La création d'un ouvrage permet l'accès à la connaissance théorique. Ces techniques ne sont donc pas considérées comme de l'artisanat pur mais bien en fonction du potentiel de développement qu'elles comportent. Il s'agit principalement de techniques et d'outils avec lesquels l'enfant peut travailler concrètement et directement. Ils sont en effet le plus proche du monde de l'enfant. L'enfant peut également reconnaître dans les matériaux le lien avec l'origine naturelle, ce qui permet à l'enfant de comprendre le processus dans sa totalité.
B. Objectifs de développement.
1. L'homme et la nature.
Les jeunes enfants :
OM 1 : peuvent nommer des personnes, des animaux et des plantes connus et familiers et entretenir des rapports avec eux d'une manière appropriée (133);
(133) Une approche expérimentale, exploratrice, investigatrice n'est pas envisagée dans l'école fondamentale, en raison de l'aspect " prendre ses distances " étant inhérent à ces notions. En utilisant la description " entretenir des rapports avec eux d'une manière appropriée ", nous avons voulu insister sur le sentiment d'attachement du jeune enfant au monde, même s'il s'agit ici d'un aspect de connaissance et d'aptitude.
OM 2 : montrent en agissant qu'ils peuvent intégrer d'un manière imaginative et sensée dans leur monde d'exploration et d'imagination des personnes, des animaux et des plantes connus et familiers;
OM 3 : peuvent témoigner de leur prise de conscience que dans le developpement des hommes, des animaux et des plantes la phase d'être jeune, petit ou d'avoir besoin de soins précède la phase d'être adulte, grand et de prendre soin;
OM 4 : peuvent percevoir et nommer les différentes conditions atmosphériques, et ce de façon ponctuelle :
- montrent en agissant dans un contexte de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent intégrer dans leur monde d'exploration et d'imagination ces aspects de la nature;
- peuvent en donner, lorsque l'occasion se présente, les conséquences pour eux-mêmes;
OM 5 : peuvent nommer des matières familières et les manier d'une façon pertinente et appropriée;
OM 6 : montrent en agissant dans un contexte de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent intégrer d'un manière imaginative et sensée des matières familières dans leur monde d'exploration et d'imagination;
OM 7 : peuvent indiquer par eux-mêmes les parties du corps en rapport avec l'ouïe, la vue, l'odorat, le goût, et le toucher et peuvent utiliser ces sens d'une manière appropriée;
OM 8 : montrent de par leur comportement vis-à-vis de la nature, des processus dans la nature et des phénomènes cosmiques : confiance, étonnement, curiosité et respect;
OM 9 : présentent dans leurs rapports avec les hommes et la nature une attitude de souci et de respect.
2. Matériaux et objets.
Les jeunes enfants :
OM 10 : peuvent dire des objets simples de leur environnement s'ils sont fabriqués en fer, pierre, bois, verre, papier, textile ou plastique;
OM 11 : peuvent nommer ces objets;
OM 12 : montrent en agissant dans un contexte ménager qu'ils comprennent la fonction d'objets simples de leur environnement;
OM 13 : montrent en agissant dans un contexte de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent intégrer d'un manière imaginative et sensée dans leur monde d'exploration et d'imagination des objets et des matériaux ou des actes basés sur certains objets ou matériaux;
OM 14 : peuvent fabriquer une construction simple avec des matériaux connus et familiers; à cette occasion, ils font preuve de leur connaissance des matériaux, des outils et de la succession des actions;
OM 15 : se montrent disposés à manier en sécurite les objets, matériaux et outillages de la classe.
3. Acquisition d'habitudes, hygiène et circulation.
Les jeunes enfants :
OM 16 : connaissent les règles de conduite observées en classe par rapport à la sécurité et peuvent les appliquer;
OM 17 : montrent de bonnes habitudes en matière d'hygiène quotidienne;
OM 18 : montrent de bonnes habitudes par rapport à l'alimentation et la consommation de boissons et savent entre autres dans une situation concrète et familière qu'ils peuvent tomber malades par l'absorption de certains produits et plantes;
OM 19 : peuvent nommer des produits alimentaires et des vêtements et les manier avec respect et de façon appropriée;
OM 20 : peuvent reconnaître chez eux-mêmes et chez les autres la différence entre être malade, être sain et être blessé;
OM 21 : peuvent reconnaître dans des situations concrètes des comportements qui sont favorables ou nuisibles à leur santé;
OM 22 : savent où ils peuvent jouer et où ils ne le peuvent pas selon les règles de l'école;
OM 23 : sont conscients que la circulation présente des dangers;
OM 24 : peuvent appliquer, avec encadrement dans l'environnement de l'école, des règles nécessaires de circulation.
4. Phénomènes socioculturels.
Les jeunes enfants :
OM 25 : montrent dans des situations concrètes familières suffisamment de confiance en leurs propres potentialités;
OM 26 : peuvent s'occuper de quelque chose d'une manière concentrée et orientée, également en compagnie d'autres :
- ils peuvent regarder et observer d'une façon orientée : différences de couleur, de forme et de direction;
- ils peuvent écouter sélectivement et d'une façon orientée, en éliminant les sons sans importance (voir également LN 1, FA 8, IM 17 jusqu'à 24 inclus);
OM 27 : connaissent et comprennent les formes de fréquentation, les règles de vie et les conventions qu'ils doivent appliquer;
OM 28 : peuvent se concerter avec l'aide d'un adulte connu et familier dans des situations concrètes, dans un contexte de mouvement, de jeu ou de soins;
OM 29 : peuvent se tenir aux règles et conventions lors d'une activité ou d'un jeu;
OM 30 : peuvent montrer leur sensibilité aux sentiments des autres;
OM 31 : peuvent aider et acceptent, si nécessaire, l'aide des autres;
OM 32 : peuvent se fréquenter, dans un contexte social, moteur et de jeu, sans avoir peur et en faisant preuve de respect et d'une confiance réciproque;
OM 33 : développent une confiance dans le monde sur la base de la présence d'adultes familiers et des conventions et règles de conduite et de vie appliquées à l'école et en classe;
OM 34 : font preuve en agissant d'une compréhension d'actions professionnelles reconnaissables et familières;
OM 35 : font preuve en agissant d'une compréhension de la progression des actions ou des phases distinctives du comportement concerné;
OM 36 : manifestent leur respect et leur gratitude envers le travail humain;
OM 37 : montrent en agissant dans un contexte social, de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent dans une situation concrète faire la différence entre donner, prendre, recevoir, acheter et vendre, échanger, prêter (voir également IM 29).
5. Orientation dans le temps.
Les jeunes enfants :
OM 38 : comprennent qu'" hier " est passé et que " demain " doit encore venir;
OM 39 : montrent en mettant un nombre limité d'événements fixes connus et familiers dans un ordre chronologique exact qu'ils comprennent les concepts aujourd'hui, jour et nuit, matin et soir, avant-midi et après-midi (ou des synonymes);
OM 40 : montrent la notion du temps :
- en agissant de manière réfléchie en fonction de l'activité suivante;
- en situant au cours de la journée un nombre limité d'événements ou d'activités fixes familiers dans un ordre chronologique exact;
- en mettant un nombre limité d'événements ou d'activités fixes familiers dans un ordre chronologique exact montrant ainsi leur compréhension de la notion semaine;
- en situant un événement qui est important pour eux dans les saisons, en utilisant les notions printemps, été, automne et hiver, des fêtes annuelles ou des événements ou activités typiques de la saison concernée;
OM 41 : peuvent se rappeler au moins deux activités passées et les reclasser et situer dans leur ordre chronologique;
OM 42 : peuvent prévoir dans le temps :
- en projetant une action et en exécutant l'action projetée au moment prévu;
- en planifiant au moins deux activités l'une après l'autre;
OM 43 : peuvent adapter leur comportement à un horaire;
OM 44 : peuvent attendre leur tour.
6. Orientation dans l'espace.
Les jeunes enfants :
OM 45 : peuvent nommer dans un contexte social, de mouvement ou de jeu les parties du corps les plus importantes : la tête, le ventre, les bras, les mains, les doigts, les jambes, les orteils, les oreilles, les yeux, le nez et la bouche (voir également IM 1);
OM 46 : peuvent manifester leur observation de la notion profondeur en montrant dans leurs actes qu'ils peuvent estimer combien d'espace leur propre corps occupe (voir également IM 46);
OM 47 : peuvent manifester leur observation de la notion profondeur en montrant dans un contexte ménager, de mouvement ou de jeu qu'ils peuvent estimer combien d'espace un objet occupe (voir également IM 8, formation artistique dessin, EP);
OM 48 : montrent en agissant dans un contexte ménager, de mouvement ou de jeu qu'ils comprennent le sens exact de directions et qualités dans l'espace : en dessus/en dessous, à côté, avant/arrière, entre, loin/près de, plus loin/plus près, grand/petit, plus grand/plus petit, épais/mince, plus épais/plus mince, lourd/léger, plus lourd/plus léger, plein/vide, beaucoup/peu, plus/moins (voir également IM 27 et IM 28);
OM 49 : trouvent de manière autonome leur chemin dans un environnement familier (voir également IM 14);
OM 50 : peuvent aménager un espace en fonction de leur jeu (voir également IM 15);
OM 51 : peuvent, moyennant indications, mettre de l'ordre dans un espace limité (voir également IM 16).
C. Objectifs finaux.
1. L'homme et la nature.
L'homme.
Les enfants :
OM 1 : peuvent décrire le physique de l'homme;
OM 2 : peuvent décrire la fonction :
- de la tête par rapport au système nerveux-sensoriel, en particulier la fonction des organes des sens;
- du tronc par rapport au système rythmique et au métabolisme, entre autres la circulation et la respiration;
- des membres par rapport au système moteur.
L'animal.
Les enfants :
OM 3 : peuvent décrire les propriétés physiques, le comportement et le mode de vie d'un certain nombre d'animaux;
OM 4 : peuvent situer un nombre limité d'animaux dans leur environnement (la terre, l'eau et l'air);
OM 5* : se rendent compte qu'il existe un lien entre les propriétés physiques d'un animal et son mode de vie et son environnement;
OM 6* : se rendent compte de la dépendance de l'animal par rapport à son environnement.
La plante.
Les enfants :
OM 7 : peuvent décrire les aspects extérieurs d'un nombre limité de plantes : ils peuvent localiser et nommer la racine, la tige, la feuille, la fleur, le fruit;
OM 8 : peuvent décrire la fonction de la racine, tige, feuille, fleur, et du fruit;
OM 9 : peuvent nommer un nombre limité de plantes selon leur degré de développement : algues, champignons, mousses, fougères; exemplairement les espèces végétales plus hautes (p.e. conifères, arbres feuillus, p.e. liliacées - rosacées);
OM 10* : se rendent compte que la plante est dependante du sol, de l'air, de la lumière, de la chaleur, de l'eau et du climat;
OM 11* : se rendent compte que les hommes, les animaux, les plantes et les minéraux ont besoin l'un de l'autre pour leur survie.
Minéraux et paysages.
Les enfants :
OM 12 : peuvent décrire et reconnaître, sur la base du paysage, la forme d'un massif granitique, d'un massif calcaire et les caractéristiques d'origine volcanique;
OM 13 : peuvent faire la distinction entre granit, calcaire et pierre volcanique;
OM 14 : peuvent illustrer grâce à des exemples simples que la forme d'un paysage est influencée par les minéraux présents et l'action de l'eau, du vent, de la chaleur et de l'homme;
OM 15 : peuvent illustrer grâce à des exemples simples que la forme du paysage et la qualité de la pierre influencent le mode de vie des hommes;
OM 16 : peuvent observer attentivement et spontanément avec tous leurs sens un nombre limité de phénomènes relatifs au paysage et reproduire leurs observations d'une manière systématique;
OM 17* : montrent un intérêt dans la variété des paysages sur terre et peuvent les estimer pour leur beauté spécifique.
Temps et climat.
Les enfants :
OM 18 : peuvent nommer et faire la distinction entre les phénomènes atmosphériques suivants : précipitation, quelques simples types de nuages, les vents en fonctions des points cardinaux;
OM 19 : peuvent faire la distinction entre trois zones climatologiques et les situer sur la carte universelle : zone chaude, froide et tempérée;
OM 20 : connaissent la différence entre temps et climat;
OM 21 : peuvent décrire d'une manière simple le cycle de l'eau;
OM 22 : peuvent observer attentivement et spontanément un nombre limité de phénomènes météorologiques et reproduire leurs observations (voir également apprendre à étudier et formation artistique).
Phénomènes physiques.
Les enfants :
OM 23 : peuvent décrire de manière succincte et des exemples simples à l'appui quelques caractéristiques des phénomènes son, lumière, chaleur, électricité, magnétisme;
OM 24 : peuvent observer (exemplairement) attentivement et spontanément un nombre limité de phénomènes physiques sur la base d'expériences (voir également apprendre a étudier);
OM 25 : peuvent formuler et noter leurs observations d'une façon systématique (voir également apprendre à étudier);
OM 26 : peuvent décrire les phénomènes dans leur contexte causal.
2. Formation technique.
Les enfants :
OM 27 : peuvent faire une distinction entre des matériaux de base simples et les manier : entre autres papier, laine, coton, soie, jute, bois;
OM 28 : manient les matériaux avec soin et respect;
OM 29 : connaissent et maîtrisent des techniques de base simples faisant usage de ces matériaux et les outils nécessaires;
OM 30 : peuvent manier, maintenir et ranger correctement et en toute sécurité les outils connus;
OM 31 : comprennent le processus parce qu'ils savent :
- à quelles conditions l'ouvrage doit satisfaire;
- quelles actions doivent être entreprises successivement;
- sont prêts à contrôler leur travail en observant de la même manière leur travail et celui des autres, à en prendre leurs distances, à différencier et à respecter ces travaux;
OM 32 : peuvent intégrer fonctionnellement leur connaissance des matériaux, des techniques et des outils;
OM 33 : peuvent exécuter un plan et avec accompagnement également leur propre plan en forme de croquis ou de patron;
OM 34* : reconnaissent et estiment la beauté spécifique d'ouvrages réalisés avec l'aide des matériaux et des techniques susmentionnés;
OM 35* : apprécient les techniques de base susmentionnées.
3. Santé, style de vie et circulation.
Les enfants :
OM 36 : connaissent (exemplairement) le processus de production d'aliments, d'articles utilitaires ou de construction de logements;
OM 37* : se rendent compte que l'alimentation, les vêtements, l'hébergement et les articles utilitaires dont l'homme a besoin, dépendent de processus naturels et du travail humain;
OM 38 : témoignent du respect et de la reconnaissance envers ces processus naturels et pour le travail et le montrent en maniant soigneusement les matières précitées;
OM 39 : témoignent du respect envers l'homme en sa qualité d'être humain et envers l'individu dans sa diversité mutuelle également par rapport à sa constitution et son état de santé (voir également aptitudes sociales);
OM 40 : connaissent les règles de conduite et les habitudes de l'école par rapport à une alimentation, un mode de vie et une hygiène saines;
OM 41* : sont prêts à accorder une valeur positive à ce comportement;
OM 42 : peuvent chercher du secours dans une situation d'urgence qui leur est claire, ou peuvent aider de leur propre initiative et sont disposés à se laisser aider lorsqu'ils ont mal ou sont malades. (voir également aptitudes sociales);
OM 43 : connaissent les règles de conduite de l'école en matière de sécurité et peuvent les appliquer;
OM 44* : sont prêts à accorder une valeur positive à cette conduite;
OM 45 : savent ce qu'on attend d'eux en cas d'alerte à l'école et peuvent le mettre en pratique;
OM 46 : connaissent la situation de trafic dans les environs de l'école et peuvent s'y déplacer en sécurité;
OM 47 : disposent d'une rapidité de réaction suffisante, savent conserver leur équilibre et ont un sens de la coordination; ils connaissent les règles de circulation pour les cyclistes et les piétons, afin de pouvoir se déplacer de manière autonome et en sécurité le long d'une route qui leur est familière. (voir également Education physique);
OM 48* : se montrent dans leur comportement prêts à tenir compte d'autres usagers de la route.
4. Histoire.
Les enfants :
OM 49 : peuvent se faire une idée concrète d'événements historiques et les reproduire par des mots et des images;
OM 50 : peuvent exprimer de manière systématique les faits historiques traités. (en rapport avec la méthode indiquée dans " apprendre à étudier ");
OM 51 : peuvent s'investir dans le caractère dramatique-épique de l'histoire. (voir également apprendre à étudier, formation artistique : drame, récitation, dessin, peinture);
OM 52 : peuvent représenter le temps de façon spatiale;
OM 53 : peuvent décrire quelques aspects géographiques et historiques caractéristiques de leur environnement ou des environs de l'école;
OM 54 : connaissent l'ordre chronologique de différentes périodes culturelles et peuvent en décrire, de façon concise, des caractéristiques :
- la culture orientale : Inde, Perse, Mésopotamie, Egypte;
- la culture grecque;
- la culture romaine;
- l'histoire médiévale;
OM 55 : ont l'oeil pour l'élément " évolution ", parce qu'ils se rendent compte que les hommes qui vivaient jadis et à d'autres endroits se comportaient, éprouvaient et pensaient différemment des gens d'aujourd'hui;
OM 56 : se rendent compte que certains éléments tels que le temps, des données géographiques, des idees, influencent les actes de l'homme;
OM 57 : peuvent vivre des situations éloignées d'eux dans le temps et l'espace;
OM 58* : sont prêts à le faire;
OM 59* : montrent de l'intérêt pour le passé et un certain sens d'attachement au passé;
OM 60* : sont conscients du fait que chaque culture a ses propres caractéristiques qui se traduisent dans la vie des hommes.
5. Géographie.
Aspects spatiaux.
Les enfants :
OM 61 : peuvent, a partir des mouvements et de la position du soleil, indiquer approximativement les directions du vent et, sur cette base, dessiner une rose des vents, tout en pouvant y indiquer les directions principales et intermédiaires;
OM 62 : peuvent déterminer, lors d'une orientation dans la réalité, les points cardinaux (directions principales et intermédiaires) à un endroit qu'ils connaissent;
OM 63 : connaissent la notion " echelle " et peuvent l'utiliser comme simple relation entre kilomètre et centimètre (voir également MA 31);
OM 64 : connaissent la notion " plan " et peuvent dresser le plan de leur propre environnement, de la classe, de l'école ou de leur propre maison;
OM 65 : peuvent se décrire mutuellement une voie connue à suivre entre deux endroits de leur propre commune ou ville ou de la commune où se situe l'école. Ils peuvent indiquer ce trajet sur un plan;
OM 66 : peuvent indiquer sur une carte leur propre ville, commune ou la commune où se situe leur école et en décrire quelques aspects géographiques et historiques typiques;
OM 67 : connaissent les fleuves principaux de la Belgique et peuvent les indiquer sur la carte;
OM 68 : peuvent indiquer sur une mappemonde les différents continents, les pôles, l'équateur, les tropiques et les mers qui entourent l'Europe;
OM 69 : savent se représenter la mappemonde de façon qu'ils puissent situer facilement un continent dans une situation concrète.
Aspects politiques.
Les enfants :
OM 70 : peuvent utiliser dans un contexte exact des notions telles que village, ville, région, province, pays et continent;
OM 71 : savent se représenter la carte de la Flandre et de la Belgique, de sorte qu'ils puissent situer les provinces et les chefs-lieux de celles-ci dans une situation concrète;
OM 72 : connaissent les principales villes de l'Europe et peuvent les indiquer sur une carte;
OM 73 : savent se représenter la carte de l'Europe de façon qu'ils puissent y indiquer les pays concernés dans une situation concrete.
Aspects socio-économiques.
Les enfants :
OM 74 : peuvent décrire (par des exemples) le chemin que parcourent des produits qu'ils utilisent eux-mêmes, de matière première à produit de consommation;
OM 75 : se montrent attentifs, dans ce contexte :
- à l'aspect travail;
- au fait que les matières premières sont extraites du sol ou de la nature;
- aux aspects écologiques du processus de production, de distribution et de consommation;
- à la fonction du commerce et du secteur monétaire ou bancaire;
OM 76 : peuvent illustrer à l'aide d'exemples simples que les hommes du monde entier sont interdépendants pour pouvoir répondre à leurs besoins;
OM 77 : peuvent illustrer à l'aide d'exemples simples :
- qu'il existe une relation entre l'homme et son habitation sur terre;
- que l'homme peut mettre à son propre profit les possibilites offertes par le climat et le paysage;
OM 78 : font preuve de respect et de compréhension pour les conditions et le mode de vie des autres hommes et des autres peuples.
Aptitudes générales.
Les enfants :
OM 79 : peuvent rechercher des endroits dont ils ont fait connaissance pendant le cours sur une carte appropriée;
OM 80 : peuvent consulter un atlas et peuvent, à cette fin :
- manier le registre alphabétique (voir LN 7);
- manier des cartes simples en faisant usage de la direction des vents, de la légende et de l'échelle;
OM 81 : peuvent consulter des sources simples adaptées à leur niveau, afin de s'informer sur la nature et la vie quotidienne des gens de la propre région, du propre pays et dans le monde entier.
6. Attitudes.
Les enfants :
OM 82* : montrent de l'étonnement, de l'engagement spirituel, de l'intérêt et du respect envers la nature qui les entoure et envers les phenomènes naturels qui sont plus éloignés d'eux en temps et en espace;
OM 83* : montrent de l'étonnement, de l'engagement spirituel, de l'intérêt et du respect envers les phénomènes culturels, sociaux et économiques de leur environnement et à des endroits qui sont plus éloignés d'eux en temps et en espace.
Art. 6.2 N. Leergebied Wiskunde.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
Het wiskundeonderwijs wordt in de R. Steinerpedagogie ook bepaald door de uitgangspunten uit de "Inleiding" (134) van het leergebied Wiskunde : de psychische ontwikkeling en noden van basisschoolkinderen, de eisen van de maatschappij en de eigenheid van de wiskundige discipline. De visie van de R. Steinerpedagogie op het onderling verband tussen deze elementen, verschilt evenwel van de visie van de ontwerpers van de eindtermen. Leerinhouden, ontwikkelingsdoelen en eindtermen zullen dan ook verschilpunten vertonen.
(134) Zie Uitgangspunten Wiskunde.
Afhankelijk van de (impliciete of expliciete) visie op de mens, bestaan er verschillende opvattingen over de ontwikkeling van kind tot volwassene.
Het accent in de R. Steinerpedagogie ligt op geleidelijke ontwikkeling (135). Hierin primeert het volledig tot rijping laten komen van de vermogens eigen aan elke leeftijdsfase. Dit betekent dat men bepaalde leerinhouden en benaderings- of denkwijzen op een bepaald moment in de ontwikkeling van het kind aanbiedt. In dit opzicht sluit de R. Steinerpedagogie aan bij de huidige tendens om niet te vroeg en te veel de nadruk op het abstracte te leggen (136).
(135) Dit fenomeen kan wanneer men fragmentarisch kennis maakt met het opvoedingsproject, de indruk wekken van retardatie. Enkel een meeromvattend overzicht, maakt duidelijk dat men precies door aan te knopen bij reeds aanwezige tendensen en vermogens en deze onderling op elkaar af te stemmen een ongedwongen op permanente evolutie gerichte ontwikkeling bevordert.
(136) zie Uitgangspunten Leergebied Wiskunde : Wiskunde en de ontwikkeling van kinderen.
Daarbij vertrekt men vanuit een algemeen ontwikkelingsbeeld (137) eigen aan de leeftijdsfase van de kinderen. Dit uitgangspunt houdt in dat niet de leefwereld, maar de belevingswereld (138) van het kind het aanknopingspunt is om de kinderen actief en inzichtelijk te laten werken.
(137) Schoorel, E., Leren. Op weg naar een antroposofische leertheorie, Vrij Pedagogisch Centrum, Driebergen, 1995, p. 42 e.v..
(138) zie Wereldoriëntatie 2. Visie op mens en wereld en 3. De ontwikkeling van het kind en de realiteitsbeleving.
De belevingswereld wordt in de eerste plaats bepaald door de manier van denken, voelen en handelen eigen aan een bepaalde leeftijdsfase. Uiteraard kleurt elk kind dit grondpatroon door zijn individuele geaardheid. Waar het individu in de concrete klas- en lessituatie een belangrijke rol speelt, komt dit op het vlak van leerinhouden, ontwikkelingsdoelen en eindtermen op de tweede plaats.
Veel meer dan de belevingswereld is de leefwereld onderhevig aars de maatschappelijke evolutie. Binnen de R. Steinerpedagogie selecteert men daarom slechts die elementen uit de realiteit - dus ook uit de leefwereld of de wetenschappelijke discipline - die een ondersteuning betekenen voor de algemene ontwikkeling van het kind.
Dit is dan ook de reden waarom bijvoorbeeld het hanteren van de zakrekenmachine (139) pas in het middelbaar onderwijs wordt aangeleerd. Hoofdrekenen en cijferen als "ambachtelijke" techniek draagt voor een 12-jarige een breder scala van ontwikkelingsmomenten in zich dan het gebruik van technische middelen. Men kan hier bijvoorbeeld wijzen op de wilsontwikkeling. Juist bij het verrichten van geconcentreerd en omvangrijk rekenwerk voelen kinderen de macht die ze over de materie verwerven. Zeker voor het verwerven van zelfvertrouwen en onafhankelijkheid (ook onafhankelijkheid van de techniek), is dit een belangrijke ervaring.
(139) Rekenen in beweging. Achtergronden, opbouw, bakens, doorkijkjes, voorbeelden en bronnen ter verrijking van het reken-wiskundeonderwijs op de Vrije School, Vrij Pedagogisch Centrum, Driebergen, 1994, p. 360-362.
Voor de ontwikkeling van kind tot zelfstandige volwassene (140) primeren, vanuit dit gezichtspunt, basisvaardigheden zoals hoofdrekenen, cijferen, schatten, metend rekenen, ruimtelijke oriëntatie, praktische en kunstzinnige toepassingen van wiskundige vaardigheden en een houding van verwondering, nieuwsgierigheid en blijvende interesse in wiskunde als fenomeen. Specifieke, meestal snel-evoluerende, technologische toepassingen komen pas later aan bod. Pas dan is er voldoende cognitieve bagage, inzicht, oordeels- en wilsmatige zelfstandigheid aanwezig om zich verantwoord van deze technieken te bedienen.
(140) De R. Steinerpedagogie streeft ook een opvoeding na die resulteert in een zelfstandige, (zelfredzame) volwassene. De zelfstandigheid (zelfredzaamheid) van het kind beantwoordt, volgens onze visie, aan andere normen dan die van een volwassene. In dit kader komt de zelfstandigheid van een twaalfjarige ons inziens niet in het gedrang door het uitstellen van technologische middelen in het wiskundeonderwijs.
2. Visie op Wiskunde.
Wiskunde wordt niet beschouwd als een geheel van abstracte principes maar als een denkkader dat bijzondere aspecten van de werkelijkheid tot leven brengt : ritme, regelmaat en ordening. Wiskunde ontwikkelt zich vanuit het op de realiteit betrokken menselijk handelen. Het ontstaat waar de mens zich bewust wordt van wetmatigheden zoals dag en nacht, de seizoenen, de groei van planten, schelpdieren en mineralen en de fysische krachten zoals elektriciteit, magnetisme. Het is dit soort wetmatigheden dat handelingen zoals tellen bepaalt. Het wiskundige vermogen wordt vrijgemaakt wanneer de mens een bewustzijn voor die aspecten ontwikkelt.
Een ander aspect van wiskunde is dat zij zich steeds beweegt tussen algemeen geldende afspraken en individuele vermogens; tussen conventies en kunst. Het kunnen onthouden en reproduceren van conventionele kennis wordt sterk bepaald door het lichamelijke. Het kunstzinnige daarentegen berust op kwaliteiten van de individuele mens als volledige persoonlijkheid.
De wijze waarop men wiskunde beoefent is erg belangrijk. Hoewel men zich er niet steeds van bewust is, bevatten ook wiskundige denkpatronen sociaal-morele aspecten. Zo kan men optellen en delen verbinden met respectievelijk het nemende en het gevende gebaar. Ook dit impliciete aspect krijgt aandacht.
Bij de opbouw van het leerplan Wiskunde en dus ook voor de omschrijving van de ontwikkelingsdoelen en eindtermen, wordt ook rekening gehouden met de wordingsgeschiedenis van de wiskunde. Het kind beleeft de evolutie van wiskundig handelen naar wiskundig denken parallel met de kind-eigen algemene ontwikkeling.
3. De ontwikkeling van het kind en Wiskunde.
Vanaf het zevende jaar is het kind in staat om indrukken vast te houden en innerlijk na te vormen. Aanvankelijk functioneert dit reproductievermogen vooral in samenhang met beweging en het gestructureerde, aansprekende beeld. Het leren heeft nog een actief-emotioneel karakter. Wiskunde is bij uitstek een vak dat "al doende" wordt beoefend. Door het motorische te verbinden met het visuele wordt het onbewuste (de bewegingszin) verbonden met de meer bewuste gezichtszin. De ritmen en patronen die de getallenwereld rijk is, zoals bijvoorbeeld in de tafels van vermenigvuldiging en andere bewerkingen, dragen niet enkel bij tot kennis en vaardigheid, maar vormen een belangrijke ondersteuning voor de bewustzijnsontwikkeling (141) van het kind.
(141) Rekenen in beweging. Achtergronden, opbouw, bakens, doorkijkjes, voorbeelden en bronnen ter verrijking van het reken-wiskundeonderwijs op de Vrije School, Vrij Pedagogisch Centrum, Driebergen, 1994, p. 364-365.
Omstreeks het negende levensjaar begint de "middenfase" van de lagere school. Het kind gaat zich sterker als persoonlijkheid beleven en handhaven. Het is nu in staat om in de eenheid de veelheid te beleven en omgekeerd.
In de wiskunde vertaalt dit vermogen zich in het leren kennen en hanteren van bijvoorbeeld breuken en kommagetallen. Ook vraagt deze levensfase om een hernieuwde coördinatie in de wereld, zodat het meten van tijd en ruimte meer zakelijk kan worden beoefend.
De verruimde belangstelling in de wereld en de geleidelijk opgebouwde vaardigheid en inzicht in het gebruik van de getallen stelt het kind in staat om allerlei praktische vraagstukken op te lossen, ook bijvoorbeeld betreffende maten, gewicht en schaalverdeling.
In de loop van het twaalfde levensjaar ontwikkelt het oorzakelijk denken, als eerste fase van de ontwikkeling van het oordeelsvermogen. Zo vormt de handel een werkelijkheidsaspect waar oorzaak en gevolg ook op wiskundig gebied duidelijk waarneembaar zijn voor een twaalfjarige. In samenhang met procentrekenen begint het handelsrekenen. Hiermee kan het kinderlijke denken zich losmaken van de direct beleefbare voorstelling zodat de overgang naar de wereld van de algebra, het rekenen met letters en negatieve getallen, met zijn veel hoger abstractieniveau is voorbereid.
Eenzelfde omvormingsproces verandert vormtekenen in meetkunde. Tot dan toe met de vrije hand getekende meetkundige figuren worden nu in het begripsvermogen opgenomen en met uiterste precisie geconstrueerd.
Volgens de fasering van de ontwikkeling van het kind, worden de twee volgende jaarklassen als een verderzetting en afronding beschouwd van het proces dat omstreeks het zevende levensjaar is ingezet. Daarom vindt men in de R. Steinerpedagogie leerinhouden die in andere onderwijssystemen tot de basisschool behoren, in de 7de en de 8ste klas. Bijvoorbeeld het werken met positieve en negatieve getallen, machtsverheffing en worteltrekken aanhalen.
4. Pedagogische consequenties.
In het hele leergebied beweegt wiskunde zich tussen twee uitersten : het leren van het conventionele en het beoefenen van het kunstzinnige. Beide toenaderingswijzen vindt men terug in zowel het rekenen - met de eigenschappen en wetmatigheden van de getallen - als in de meetkunde - in het gebied van vormen en figuren.
Deze tweezijdige karakteristiek van de wiskunde sluit uitermate goed aan bij het psychische ontwikkelingsgebied dat omschreven wordt als temperament (142). Het temperament plaatst het kind tussen algemene, door de erfelijkheid bepaalde eigenschappen en de wijze waarop het kind deze eigenschappen zal individualiseren. Deze benadering van de wiskunde biedt het kind de mogelijkheid eenzijdigheden te overwinnen en nieuwe aspecten van zijn persoonlijkheid te ontdekken.
(142) Zie Algemene inleiding.
Bij het leren rekenen wordt niet alleen het kwantitatieve aspect betrokken, maar ook het kwalitatieve. Daardoor heeft het rekenen ook te maken met voelen en beleven, ook als het kwantitatieve aspect op meer schematisch niveau de overhand krijgt. De totale (handelende, belevende en denkende) mens wordt in het rekenen aangesproken. Het rekenen kan, ook het zich als mentale beweging afspeelt, als menselijke activiteit herkend worden door degene die rekent. Ook als de gehanteerde begrippen inhoudsloos worden, kunnen zij nog staan voor een ideële wereld, die beleefd kan worden in patronen, in visuele en niet- visuele relaties, in wetmatigheden.
In de meetkunde wordt de evolutie van muzische naar meetkundige vorm nog sterker uitgebouwd. Door de meetkundige vormen te hanteren in hun onbegrensde variatiemogelijkheden en tegelijkertijd in hun heldere wetmatigheid, wordt de basis gelegd voor een veelzijdig beleven van schoonheid en exactheid. De vreugde over de schoonheid van de vorm ontwikkelt een gevoel voor verhoudingen en evenwicht. Het is de voorloper van het vreugdegevoel dat kinderen later ervaren bij het plotseling doorzien van geometrische wetmatigheden.
Er zijn ook duidelijke banden met andere leergebieden zodat de samenhang met de realiteit niet verloren gaat. Ritmes en wetmatigheden uit het rekenonderricht worden in hun kunstzinnige vorm in muziek, taal en euritmie behandeld; in een praktisch toepasselijke vorm in Wereldoriëntatie en Lichamelijke opvoeding.
Vormen en figuren komen in een kunstzinnige vorm aan bod in vormtekenen (zie ook taal : schrijven) en beweging; in een meer wetenschappelijke vorm in Wereldoriëntatie, zoals in de mineralogie.
5. Verantwoording van de eigen ontwikkelingsdoelen en eindtermen.
Samengevat kan men stellen dat eindtermen en Ontwikkelingsdoelen van de R. Steinerscholen voortkomen uit een specifieke visie op de mens en op de kwaliteiten van de verschillende vakken, die uiteraard mee bepaald worden door de eisen van de tijd.
Tijd en wijze waarop bepaalde leerinhouden aan bod komen, hangen samen met het ontwikkelingsstadium van de kinderen. Men tracht in de wiskunde de voor het kind specifieke ontwikkelingsmogelijkheden op te sporen, om het al lerende in zijn lichamelijke en psychische ontplooiing te ondersteunen. Inzicht in de ontwikkelingsfasen van het kind is even noodzakelijk als inzicht in de wiskunde.
Men stelt het kind in staat om zich te verbinden met de wetmatigheid en schoonheid van de vormen- en getallenwereld. Daarbij biedt het wiskundeonderwijs bij uitstek de mogelijkheid om geordend en systematisch te leren werken; individueel, maar ook in groepswerking.
Deze eindtermen en ontwikkelingsdoelen vormen een voor het kind levensechte toegang naar verdere ontplooiing en verlenen een ontwikkelingskarakter aan de weg ernaartoe.
5.1. Ontwikkelingsdoelen.
Voor het jonge kind betekent Wiskunde zich al doende verbinden met ritme, regelmaat en ordening. Wiskunde is in de eerste plaats een lichaams- en gevoelsgebonden activiteit en heeft zowel een materiële als een sociaal-morele dimensie. In de handelingen en bewegingen ervaart het jonge kind hoeveelheid, tijd, opeenvolging, maat, gewicht en de concreet-praktische verbanden daartussen.
Wiskunde op zich komt in het peuter- en kleuteronderwijs niet aan bod. Het wiskundig handelen wordt er opgenomen in het leven als totaliteit en verbonden met de peuter/kleuter als totale persoonlijkheid. Derhalve is het wiskundige aspect volledig geïntegreerd in de activiteiten van de andere leergebieden.
Daarom werd gekozen voor een indeling van het leergebied wiskundige initiatie in :
- lichaamsbesef en lichaamsbeheersing : als basis voor de verinnerlijkte beweging;
- oriëntatie in tijd en ruimte : vorm geven aan tijd en ruimte door te handelen; als basis voor de geïnterioriseerde handeling;
- begripsvorming : tijd, afmetingen, gewicht, afstand, hoeveelheid, geven en nemen.
5.2. Eindtermen.
Hier winnen de eigenschappen en karakteristieke kenmerken van de Wiskunde als discipline aan belang. Daarom werd een indeling gekozen die hieraan beantwoordt.
De domeinen getallen, meten en meetkunde worden telkens onderverdeeld in :
- begripsvorming, feitenkennis en wiskundetaal als noodzakelijke basis voor het kunnen omgaan met getallen;
- procedures waarin het omgaan met getallen op verschillende wijzen en vanuit verschillende gezichtspunten wordt beoefend.
De eindtermen voor getallen hebben betrekking op kennis en inzicht in de getallenwereld :
- kwantitatieve betekenis en kwaliteiten van de verschillende getallen en soorten groepen getallen komen aan bod;
- de basisbewerkingen, optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen, zowel voor hoofdrekenen als cijferen worden aangeleerd;
- verhoudingen en procenten.
Het meten heeft een actief, concreet karakter : afstand, tijd, temperatuur, gewicht worden gemeten. Het vat krijgen op ruimte en tijd vanuit wiskundig perspectief staat centraal.
De meetkunde wordt vanaf de eerste klas stelselmatig opgebouwd. Eerst als vormtekenen (zie Muzische vorming) waarin aanvankelijk eenvoudige, geleidelijk aan gecompliceerde figuren met de vrije hand getekend worden. In de zesde klas gaat het vormtekenen over in meetkunde.
De eindtermen voor strategieën en probleemoplossende vaardigheden staan niet op zich, maar worden toegepast in de bovengenoemde domeinen : getallen, meten en meetkunde.
En tenslotte zijn de attitudes van toepassing voor dit hele leergebied.
B. Ontwikkelingsdoelen.
1. Lichaamsbesef - lichaamsbeheersing.
De kleuters kunnen handelend :
WI 1 : de belangrijkste lichaamsdelen aangeven (zie ook WO 45) :
- hoofd;
- ogen, oren, neus, mond;
- armen, handen, vingers;
- benen, voeten, tenen.
WI 2 : inschatten hoeveel ruimte hun lichaam inneemt (zie ook WO 46).
WI 3 : armen en benen afwisselend bewegen :
- in asymmetrische bewegingen, met overkruising; (zie ook LO 9);
- in samengestelde bewegingsopdrachten.
WI 4 : klein-motorische vaardigheden met de vingers in verschillende situaties voldoende nauwkeurig gedoseerd en ontspannen uitvoeren (zie ook LO 14; MV 3, MV 4, TN 22; WO 12, WO 13).
2. Oriëntatie in tijd en ruimte.
Tijdsbesef - besef van opeenvolging van handelingen in de tijd.
De kleuters :
WI 5 : tonen tijdsbesef :
- doordat zij een beperkt aantal vertrouwde, vaste gebeurtenissen of activiteiten in het verloop van hun dag in een juiste volgorde kunnen aangeven,
- door aan de hand van de opeenvolging van een beperkt aantal vertrouwde vaste gebeurtenissen of activiteiten getuigenis te geven van hun inzicht in het begrip week,
- door een voor hen belangrijke gebeurtenis te situeren in de seizoenen, hetzij aan de hand van de begrippen lente, zomer, herfst, winter, van jaarfeesten of kenmerkende gebeurtenissen of activiteiten uit het desbetreffende seizoen,
(zie ook LO 19 - 28, WO 40).
WI 6 : kunnen de opeenvolgende stappen in een vertrouwd handelingsgeheel aangeven (zie ook LO 20; MV 4, MV 13, MV 18, MV 22; TN 24; WO 5, WO 12, WO 34, WO 35).
WI 7 : kunnen begrippen i.v.m. tijdsduur en oriëntatie in de tijd hanteren of begrijpen :
- lang-kort;
- snel-traag;
- vroeger-later;
- ervoor-erna;
- eerst-daarna;
- morgen/ochtend-middag-avond;
- gisteren-vandaag-morgen.
Ruimtebesef- ordenen van de ruimte.
De kleuters kunnen handelend :
WI 8 : inschatten hoeveel ruimte een voorwerp inneemt (zie ook LO 11, LO 12, LO 27, LO 30, LO 36, Muzische vorming; WO 47).
WI 9 : handelend in een huishoudelijke, bewegings- of spelcontext de opstelling aangeven van vertrouwd materiaal in functie van een gekende activiteit.
WI 10 : passende begrippen hanteren of begrijpen :
- in, op, naast, tussen;
- op elkaar;
- boven, onder;
- voor, achter;
- ver (weg), dicht (bij);
- lang-kort;
- binnen, buiten;
- omhoog en omlaag;
- hoog-laag; hoger-lager.
WI 11 : oplossingen vinden voor een ruimtelijk probleem, zij ervaren daarbij :
- lengte, breedte, diepte;
- evenwichtsaspecten;
- richting : links-rechts.
WI 12 : afstanden inschatten in functie van hun beweging of de beweging van het voorwerp dat zij hanteren :
- springtouw oprollen en afrollen,
- doeken vouwen,
- zwaardere voorwerpen zoals planken, stokken, bakken, stoeltjes,
(zie ook LO 11).
WI 13 : tonen dat zij beseffen dat de dingen dezelfde blijven, hoe ze ook geplaatst of geordend zijn in de ruimte.
WI 14 : zelfstandig hun weg vinden in een vertrouwde omgeving (zie WO 49).
WI 15 : een ruimte inrichten in functie van hun spel (zie WO 59).
WI 16 : mits aanwijzingen, orde brengen in een beperkte ruimte (zie DO 51).
3. Begripsvorming.
De kleuters kunnen in een huishoudelijke, sociale, bewegings- of spelcontext.
Waarnemen en structureren.
De kleuters kunnen :
WI 17 : veranderingen, overeenkomsten en verschillen bij voorwerpen, verschijnselen of bij andere mensen waarnemen.
WI 18 : twee dingen op hun kwalitatieve eigenschap vergelijken.
WI 19 : materiaal, voorwerpen ordenen in functie van een kwalitatief kenmerk.
WI 20 : materiaal, voorwerpen samenbrengen op basis van één of twee gemeenschappelijke kenmerken.
WI 21 : materiaal, voorwerpen structureren volgens het correspondentieprincipe (de 1-1 relatie), waardoor zij tonen dat zij aan de hand van materiaal rekenkundige handelingen kunnen uitvoeren met betrekking tot aantal en hoeveelheid; zoals optellen, aftrekken en delen - zonder deze als zodanig te kunnen benoemen.
WI 22 : vanuit een gekend beperkt patroon, structuur of handelingsverloop een reeks verderzetten.
WI 23 : door hun handelen tonen dat zij beseffen dat een bepaalde hoeveelheid dingen dezelfde blijft, hoe de dingen ook geplaatst of geordend zijn in de ruimte.
WI 24 : door hun handelen tonen dat zij beseffen dat de kenmerken (afmetingen, gewicht) van een ding dezelfde blijven, hoe dit ook geplaatst of geordend is in de ruimte.
Rekentaal.
De kleuters kunnen :
WI 25 : een deel van de getallenrij opzeggen.
WI 26 : de termen eerste en laatste begrijpen of hanteren.
WI 27 : op basis van hun ervaring en waarneming passende hoeveelheidsbegrippen gebruiken :
- veel/weinig;
- evenveel/te veel/te weinig;
- meer/minder.
WI 28 : op basis van hun ervaring en waarneming, omgaan met begrippen die de relatieve maat van een voorwerp aangeven :
- zwaar-licht;
- groot-klein;
- lang-kort;
- dik-dun;
- breed-smal;
- vol-leeg;
- gelijk, groter dan, kleiner dan;
- half.
WI 29 : bij rekenhandelingen passende begrippen hanteren :
- geven-nemen;
- bijdoen / wegdoen;
- verdelen;
- erbij-eraf.
C. Eindtermen.
1. Getallen.
Begripsvorming - wiskundetaal - feitenkennis.
De kinderen :
W 1 : kunnen tellen en terugtellen met eenheden, tweetallen, vijftallen en machten van tien.
W 2 : kunnen omgaan met de verschillende functies van natuurlijke getallen :
- een getal kan een hoeveelheid aanduiden;
- een getal kan fungeren in een bewerking;
- een getal kan een rangorde aanduiden;
- een getal kan een meetresultaat aangeven.
W 3 : de betekenis van de volgende operaties kennen : optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen en daarbij de terminologie met betrekking tot de resultaten van deze operaties : som, verschil, product, quotiënt en rest.
W 4 : kennen het begrip veelvoud, deler, grootste gemeenschappelijke deler, kleinste gemeenschappelijk veelvoud.
W 5 : kennen het begrip procent.
W 6 : kunnen omgaan met breuken :
- als een stuk (deel) van,
- als een verdeling,
- als een deling,
- als een getal (met een plaats op een getallenlijn),
en kunnen daarbij de volgende terminologie hanteren : stembreuk, teller, noemer, breukstreep, gelijknamig, gelijkwaardig, vereenvoudigen.
W 7 : kennen de geleerde symbolen, notatiewijzen, conventies met betrekking tot getallen en bewerkingen met getallen en kunnen de volgende symbolen benoemen, noteren en hanteren : = < > + - x : %.
W 8 : kunnen natuurlijke getallen van maximaal 10 cijfers lezen, noteren, ordenen en op een getallenlijn plaatsen.
W 9 : kunnen kommagetallen (met 3 decimalen), eenvoudige breuken, eenvoudige procenten lezen noteren en op een getallenlijn plaatsen.
W 10 : kunnen de getalwaarde van elk cijfer bepalen bij kommagetallen met maximum drie decimalen.
W 11 : zijn in staat tot een onmiddellijke reproductie van correcte resultaten bij :
- optellen en aftrekken tot 10;
- tafels van vermenigvuldiging tot en met de tafel van 10.
W 12 : hebben inzicht in de relaties tussen de bewerkingen.
Procedures.
De kinderen :
W 13 : kunnen eenvoudige verbanden, patronen en structuren tussen getallen en bewerkingen opsporen en toepassen.
W 14 : voeren opgaven uit het hoofd uit waarbij ze de verschillende bewerkingen toepassen op basis van hun inzicht in de eigenschappen van bewerkingen en in de structuur van de getallen :
- optellen, aftrekken, delen en vermenigvuldigen van natuurlijke getallen in het honderdveld;
- optellen en aftrekken met grote getallen met eindnullen;
- vermenigvuldigen met en delen door 10, 100, 1000;
- vermenigvuldigen en delen naar analogie met de tafels;
- getallen splitsen, aanvullen of groeperen om de bewerking makkelijk te kunnen uitvoeren.
W 15 : zijn in staat getallen af te ronden. De graad van nauwkeurigheid wordt bepaald door het doel van het afronden en door de context.
W 16 : kunnen de uitkomst van een berekening bij benadering bepalen.
W 17 : kunnen schattend rekenen met gehele getallen door de uitkomst globaal te bepalen.
W 18 : kunnen in eenvoudige gevallen de gelijkwaardigheid tussen kommagetallen, breuken en procenten verduidelijken door omzettingen.
W 19 : kunnen de delers van een natuurlijk getal (H 100) vinden; zij kunnen van twee dergelijke getallen de (grootste) gemeenschappelijke deler(s) vinden.
W 20 : kunnen de veelvouden van twee natuurlijke getallen H 20) vinden, zij kunnen van twee dergelijke getallen het (kleinste) gemeenschappelijk veelvoud vinden.
W 21 : kunnen eenvoudige breuken gelijknamig maken in functie van het optellen en aftrekken van breuken of in functie van het ordenen en het vergelijken van breuken.
W 22 : kunnen in een zinvolle context eenvoudige breuken en kommagetallen optellen en aftrekken en een eenvoudige breuk vermenigvuldigen met een natuurlijk getal.
W 23 : kennen cijferalgoritmen (schriftelijke, gestandaardiseerde en verkorte oplossingswijzen). Zij kunnen cijferend de vier hoofdbewerkingen uitvoeren met natuurlijke en met kommagetallen :
- optellen met maximaal 5 getallen : de som;
- aftrekken : aftrektal;
- vermenigvuldigen : vermenigvuldiger bestaat uit maximaal 3 cijfers; het product = maximaal 8 cijfers (2 cijfers na de komma);
- delen : deler bestaat uit maximaal 3 cijfers; quotiënt maximaal 2 cijfers na de komma.
W 24 : kunnen eenvoudige procentberekeningen maken met betrekking tot praktische situaties.
W 25 : kunnen verhoudingen vergelijken.
W 26 : kunnen eenvoudige verhoudingsproblemen oplossen.
W 27 : kunnen een eenvoudige, niet in wiskundige taal aangeboden probleemstelling, zelf in wiskundige termen omzetten.
2. Meten.
Begripsvorming - wiskundetaal - feitenkennis.
De kinderen :
W 28 : kennen de objectief meetbare grootheden voor :
- lengte (omtrekt afstand) : millimeter, centimeter, decimeter, meter, decameter, hectometer, kilometer;
- oppervlakte : vierkante centimeter, decimeter en meter;
- inhoud : centiliter, deciliter, liter;
- gewicht : gram, kilogram;
- tijd : seconde, minuut, uur, etmaal;
- temperatuur : graad Celsius;
- hoekgrootte : graden.
Zij kennen het opbouwprincipe van de rij maateenheden voor lengte, gewicht en tijd en kunnen daarbij de relatie leggen tussen de grootheid en de maateenheid.
W 29 : kennen de symbolen, notatiewijzen en conventies bij de geleerde maateenheden.
W 30 : kunnen veel voorkomende maten in verband brengen met betekenisvolle situaties.
W 31 : kennen en kunnen het begrip "schaal" gebruiken als eenvoudige verhouding tussen kilometer en centimeter (zie WO 64).
W 32 : kennen het begrip gemiddelde en kunnen het toepassen.
W 33 : weten, in samenhang met WO 22, dat bij temperatuurmeting 0 °C het vriespunt is en weten op welke wijze de temperatuur beneden het vriespunt worden aangeduid.
Procedures.
De kinderen kunnen :
W 34 : eenvoudige verbanden, patronen en structuren tussen en met grootheden en maatgetallen opsporen en onderzoeken.
W 35 : het verband tussen maateenheden en maatgetallen inzien.
W 36 : met de geleerde maateenheden herleidingen uitvoeren.
W 37 : voor elk van de hoger genoemde grootheden, het juiste en het meest functionele meetinstrument kiezen en correct hanteren; de geschikte maateenheid en de graad van nauwkeurigheid van het meetresultaat worden daarbij bepaald door de situatie.
W 38 : schatten met behulp van referentiepunten.
W 39 : op een concrete wijze aangeven hoe ze de omtrek van een veelhoek bepalen.
W 40 : kloklezen (analoge en digitale klokken); tijdsintervallen berekenen en zij kennen de samenhang tussen seconden, minuten en uren.
3. Meetkunde.
Begripsvorming - wiskundetaal - feitenkennis.
De kinderen :
W 41 : kennen eenvoudige begrippen en notaties waarmee de ruimte meetkundig wordt bepaald (richting, plaats, patroon, vorm, plattegrond, vooraanzicht, zijaanzicht, bovenaanzicht) en kunnen deze toepassen.
W 42 : kunnen op basis van ervaring en door hun omgang ermee, de volgende meetkundige figuren herkennen en benoemen : punten; lijnen (lijn, lijfstuk, zijde, middellijn, diagonaal, straal, loodlijn, evenwijdige lijnen, snijdende lijnen); hoeken (rechte, stompe, scherpe); vlakke figuren (driehoek, vierhoek, vijfhoek, zeshoek, cirkel) (zie ook Muzische vorming Vormtekenen : MV 11, MV 12 en MV 13; Boetseren : MV 22).
Procedures.
De kinderen :
W 43 : kunnen de verschillende soorten hoeken en de verschillende soorten vierhoeken classificeren op grond van eigenschappen van zijden en hoeken en kunnen deze ook concreet vormgeven (zie ook LO 27; MV 11, MV 12.).
W 44 : kunnen omgaan met passer en liniaal.
W 45 : kunnen de begrippen symmetrie, gelijkvormigheid en gelijkheid herkennen in de realiteit.
W 46 : kunnen geometrische figuren maken (zie ook LO 27; MV 11, MV 12, MV 27, MV 28).
W 47 : zijn in staat zich in de ruimte te oriënteren en kunnen bijgevolg aan de hand van beschrijvingen en tweedimensionale afbeeldingen, driedimensionale situaties interpreteren.
Dit betekent concreet dat de leerlingen :
- zich ruimtelijk kunnen oriënteren op basis van plattegronden, kaarten, en gegevens over afstand en richting;
- zich in de ruimte mentaal kunnen verplaatsen en kunnen verwoorden wat ze dan zien.
4. Strategieën en probleemoplossende vaardigheden.
De kinderen :
W 48* : zijn bereid om na te denken over de eigen wiskundige activiteiten en controleren de resultaten daarvan op juistheid.
W 49 : kunnen in eigen woorden beschrijven hoe ze een wiskundige probleem aanpakten, welke oplossingsstrategie ze volgden.
W 50* : beseffen dat er voor hetzelfde wiskundig probleem soms meerdere oplossingswegen zijn en soms zelfs meerdere oplossingen afhankelijk van de wijze waarop het probleem wordt opgevat.
W 51 : begrijpen eenvoudige wiskundetaal en kunnen die toepassen in praktische situaties.
5. Attitudes.
De kinderen :
W 52* : zijn bereid een verbinding te leggen tussen het wiskundeonderricht en het dagelijkse leven (zie ook MV 49).
W 53* : hebben aandacht voor de specifieke schoonheid en exactheid in de wiskunde : vormen, figuren, patronen en ritmes (zie ook MV 14, MV 49).
W 54* : ontwikkelen een houding van eerbied en belangstelling voor de wiskunde als verschijnsel in de natuur en in zijn verbondenheid met het menselijke handelen (zie ook MV 16*, MV 49; WO 7, WO 34*, WO 55, WO 76).
W 55* : ontwikkelen een gevoel voor exactheid en relativiteit van getallen : voor getalwaarde, getalverhoudingen, bewerkingen en exemplarisch voor de wijze waarop deze deel uitmaken van het menselijk handelen.
W 56* : kunnen aan de wiskundige activiteit vreugde en verwondering beleven zoals deze verbonden zijn met elk creatief-productief proces.
W 57* : ontwikkelen vertrouwen in hun denk- en leeractiviteiten en behouden een houding van nieuwsgierigheid en interesse voor wiskundige fenomenen.
Art. 6.2 N. Discipline : mathématiques.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
Dans la pédagogie R. Steiner, les mathématiques sont également déterminées en fonction des principes de l'Introduction (134) à la branche mathématiques, à savoir le développement psychique et les besoins des enfants de l'école primaire, les exigences de la société et la spécificité de la discipline mathématique. La conception de la pédagogie R. Steiner sur le lien réciproque entre ces éléments diffère toutefois de la vision des concepteurs des objectifs finaux. Contenus de cours, objectifs de développement et objectifs finaux présenteront dès lors des points de divergence.
(134) Voir principes " mathématiques ".
En fonction de la conception (implicite ou explicite) de l'être, il existe différentes conceptions de l'évolution de l'enfant à l'adulte. Dans la pédagogie R. Steiner, l'accent se porte sur un développement progressif (135) où prime la pleine maturation des capacités propres à chaque phase d'age. Ceci signifie que certains contenus de cours, certaines approches ou modes de réflexion sont présentés à un moment donne du développement de l'enfant. A cet égard, la pédagogie R. Steiner se rapproche de la tendance actuelle qui ne veut pas placer trop tôt ou trop exagérément l'accent sur l'abstrait (136).
(135) Lorsqu'on ne se familiarise que fragmentairement avec le projet éducatif, ce phénomène peut susciter une impression de retard. Seul un apercu plus élaboré peut mettre en évidence, que l'on stimule un développement aisé axé sur une évolution permanente précisément en se rapprochant des tendances et facultés déjà existantes et en les harmonisant.
(136) Voir principes " discipline mathématiques : mathématiques et le développement des enfants ".
Le point de départ est un concept de développement (137) propre à la catégorie d'âge des enfants; ce qui implique que ce n'est pas l'environnement mais bien l'univers mental (138) de l'enfant qui est primordial pour faire participer les enfants de manière active. L'univers mental se détermine en premier lieu par la façon de penser, de ressentir et d'agir propre à une certaine catégorie d'âge. Il est évident que ce schéma de base est influencé par la nature individuelle de chaque enfant. Si dans la situation concrète de la classe et du cours, l'individu joue un rôle important, il ne vient qu'en deuxième place lorsqu'il est question de contenus des matières, d'objectifs de développement et d'objectifs finaux.
(137) Schoorel, E., Leren. Op weg naar een antroposofische leertheorie, Vrij Pedagogisch Centrum, Driebergen, 1995, p. 42 et suiv..
(138) Voir ouverture sur le monde 2. Point de vue sur l'homme et le monde et 3. Le développement de l'enfant et l'expérience de la réalité.
L'environnement est, bien plus que l'univers du vécu, tributaire de l'évolution sociale. C'est pourquoi la pédagogie R. Steiner ne sélectionne que les éléments de la réalité - et donc également de l'environnement ou de la discipline scientifique - qui sont utiles au développement général de l'enfant. C'est la raison aussi pour laquelle l'usage de la calculatrice de poche (139) ne se fait qu'en secondaire. En tant que technique " traditionnelle ", le calcul mental et le calcul offrent aux jeunes de 12 ans un plus large éventail de moments de développement que l'utilisation de moyens techniques. Soulignons par exemple le développement de la volonté. C'est précisément dans l'exercice d'un travail de calcul concentré et important que les enfants sentent le pouvoir qu'ils acquièrent sur la matière. Ce qui est une expérience importante en termes de confiance en soi et d'indépendance (également indépendance par rapport a la technique).
(139) Rekenen in beweging. Achtergronden, opbouw, bakens, doorkijkjes, voorbeelden en bronnen ter verrijking van het reken-wiskundeonderwijs op de Vrije School, Vrij Pedagogisch Centrum, Driebergen, 1994, p. 360-362.
Dans cette optique, priment donc pour l'évolution de l'enfant vers l'âge adulte (140), les aptitudes de base telles que le calcul mental, le calcul, l'évaluation, le systeme métrique, l'orientation spatiale, les applications pratiques et artistiques des aptitudes mathématiques et une attitude d'admiration, de curiosité et d'intérêt constant pour les mathématiques en tant que phénomène. Les applications technologiques spécifiques, qui évoluent généralement très rapidement, ne seront abordées que dans une phase ultérieure lorsque le bagage cognitif, la compréhension, l'indépendance de la volonté seront suffisamment assimilés pour utiliser ces techniques.
(140) La pédagogie R. Steiner vise également à donner une éducation qui résulte en un adulte indépendant (autonome). D'après notre point de vue, l'indépendance (autonomie) de l'enfant répond à d'autres normes que celle d'une personne adulte. Nous estimons que, dans ce contexte, l'indépendance d'un jeune de douze ans n'est pas compromise par l'ajournement de moyens technologiques dans l'enseignement des mathématiques.
2. La conception des mathématiques.
Les mathématiques ne sont pas considérées comme un ensemble de principes abstraits mais bien comme un cadre général qui donne vie à des aspects particuliers de la réalité : rythme, régularité et ordonnancement. Les mathématiques se développent au départ des actes humains reels. Elles naissent là où l'être est conscient des lois naturelles telles que le jour et la nuit, les saisons, la croissance des plantes, les coquillages et minéraux et les forces physiques telles que l'électricité, le magnétisme. C'est ce type de légitimité qui détermine des actes tels que le calcul. La capacité mathématique se libère lorsque l'être developpe une prise de conscience de ces aspects.
Autre facette des mathématiques : celles-ci oscillent entre conventions générales et capacités individuelles, entre conventions et article. Pouvoir retenir et reproduire une connaissance conventionnelle dépend fortement de l'aspect physique. Par contre, l'aspect artistique repose sur les qualités de l'être individuel comme personnalité globale. Le mode d'exercice des mathématiques est important. Même si l'on n'en est pas toujours conscient, les schémas mathématiques impliquent également des aspects socio-moraux. Ainsi les additions et les divisions peuvent être liées respectivement au geste de prendre et à celui de donner. Cet aspect implicite retient lui aussi l'attention.
Dans la confection du programme Mathématiques et donc également dans la description des objectifs de développement et des objectifs finaux, il est tenu compte de l'historique des mathématiques. L'enfant percoit l'évolution de l'acte mathématique vers la pensée mathématique parallèlement au développement général propre à l'enfant.
3. Le développement de l'enfant et des mathématiques.
Dès sept ans, l'enfant est en mesure de retenir des impressions et de les reproduire intérieurement. Initialement, cette faculté de reproduction fonctionne essentiellement en relation avec le mouvement et l'image structurée. L'apprentissage présente encore un caractère actif et émotionnel. Les mathématiques ont par excellence la branche où l'on apprend en faisant. En liant l'aspect moteur à l'aspect visuel, l'inconscient est lié au conscient. Les rythmes et schémas qui font la richesse du monde des nombres, comme par exemple dans les tables de multiplication et autres calculs, contribuent à l'acquisition de connaissances et d'aptitudes mais jouent en même temps un rôle considérable dans le développement de la conscience de l'enfant (141).
(141) Rekenen in beweging. Achtergronden, opbouw, bakens, doorkijkjes, voorbeelden en bronnen ter verrijking van het reken-wiskundeonderwijs op de Vrije School, Vrij Pedagogisch Centrum, Driebergen, 1994, p. 364-365.
Vers neuf ans commence la phase " moyenne " de l'école primaire. L'enfant prendra davantage conscience de sa personnalité et agira en conséquence. Il est à présent en mesure de vivre l'unité dans la diversité et inversement. Dans les mathématiques, cette faculté se traduit en termes d'apprendre à connaître et à utiliser par exemple les fractions ou les multiples. Cette étape dans la vie nécessite également une coordination nouvelle dans le monde, de sorte que la mesure du temps et de l'espace peut se faire plus concrètement.
Cet intérêt accru pour le monde et les aptitudes acquises progressivement en matière d'utilisation des chiffres permettent à l'enfant de résoudre des problèmes pratiques par exemple en matière de mesures, de poids et de représentation à l'échelle.
Au cours de sa douzième année, la pensée causale, première phase du développement de la faculté de jugement, se développe. Ainsi le commerce représente un aspect de la réalité où les causes et les conséquences sont tangibles de maniere mathématique pour un enfant de douze ans. Parallèlement au calcul en pourcentages, se développe aussi le calcul commercial. La pensée enfantine peut ainsi se distancier d'une représentation directe, ce qui prépare la transition vers le monde de l'algèbre, du calcul avec des lettres et des nombres négatifs, un monde bien plus abstrait donc.
Un processus similaire de conversion modifie le dessin de figures en géométrie. Les figures géométriques dessinées à la main libre jusqu'à présent sont désormais intégrées dans la faculté de compréhension et construites avec la plus grande précision.
Selon le phasage du développement de l'enfant, les deux années suivantes sont considérées comme un approfondissement du processus lancé vers sept ans. C'est pourquoi en 7e et en 8e, on retrouve dans la pédagogie R. Steiner des contenus de cours qui font partie de l'enseignement primaire dans d'autres systemes d'enseignement, comme par exemple les chiffres positifs et négatifs, la racine carrée et l'élévation à la puissance.
4. Conséquences pédagogiques.
Dans tout le programme, les mathématiques oscillent entre deux extrêmes : l'apprentissage du conventionnel et l'exercice de l'artistique. Ces deux approches se retrouvent aussi bien dans le calcul - avec les caractéristiques et les lois des chiffres - que dans la géométrie - dans le domaine des formes et des figures.
Cette bipolarité des mathématiques est en parfaite concordance avec le champ de développement psychique décrit comme étant le tempérament (142). Le tempérament situe l'enfant entre le général, les qualités déterminées par l'hérédité, et la façon dont l'enfant individualisera ces qualités. Cette approche des mathématiques offre à l'enfant la possibilité de surmonter les simplismes et de développer de nouveaux aspects de sa personnalité.
(142) Voir introduction générale.
Le calcul associe non seulement l'aspect quantitatif mais aussi le qualitatif. C'est pourquoi le calcul est également lié a la perception, même si l'aspect quantitatif l'emporte à un niveau plus schématique. Le calcul s'adresse à l'être dans sa globalité (l'être qui agit, qui vit et qui réfléchit). Le calcul peut, même lorsqu'il est un mouvement mental, être reconnu comme une activité humaine par celui qui calcule. Même si les notions utilisées deviennent vides de sens, elles peuvent encore représenter un monde idéal vécu en schémas, en relations visuelles et non visuelles, en lois.
La géométrie souligne davantage encore l'évolution de la forme musicale vers la forme géométrique. L'utilisation des formes geométriques dans leurs incommensurables variétés et en même temps dans leur conformité aux lois, jette les bases de l'appréhension de la beauté et de la précision. La joie de la beauté des formes développe une sensibilité aux relations et à l'équilibre, précurseur du sentiment de joie que les enfants ressentiront plus tard lorsqu'ils comprendront la logique géométrique.
Il existe également des liens clairs avec d'autres matières; le lien avec la réalité est donc préservé. Les rythmes et lois de l'enseignement des mathématiques se traduisent, sous leur forme artistique, dans la musique, le langage et l'eurythmie; dans leur forme pratique, dans l'ouverture sur le monde et l'éducation physique. Les formes et les figures se retrouvent sous leur forme artistique dans le dessin des figures (voir également la langue : écrire) et mouvements et sous une forme plus scientifique dans l'Ouverture sur le monde, comme dans la minéralogie.
5. Justification des objectifs de développement des objectifs finaux propres.
En résumé, on peut dire que les objectifs finaux et les objectifs de développement des écoles R. Steiner se fondent sur une vision spécifique de l'homme et des qualités des différentes branches, également déterminées par les exigences de notre époque.
Le moment et la façon dont certains contenus sont abordés dépendent du stade de développement des enfants. En mathématiques par exemple, on essaie de dégager des possibilités de developpement spécifiques pour l'enfant, afin de l'aider, tout en apprenant, à se développer physiquement et psychiquement. Il est tout aussi important de bien comprendre les phases de développement de l'enfant que les mathématiques. L'enfant sera en mesure d'établir un lien avec les lois et la beauté du monde des formes et des chiffres. L'enseignement des mathématiques offre la possibilité par excellence d'apprendre à travailler de manière ordonnée et systématique, de manière individuelle mais aussi en groupe. Ces objectifs finaux et ces objectifs de développement représentent pour l'enfant un véritable sésame pour son développement ultérieur.
5.1. Objectifs de développement.
Pour le jeune enfant, les mathématiques sont synonyme de lien, par l'action, avec le rythme, la régularité et l'ordre. Les mathématiques sont en premier lieu une activité liée au corps et à l'émotionnel et présentent un caractère à la fois matériel et socio-moral. Dans ses actes et mouvements, l'enfant se rend compte de la quantité, du temps, de la succession, des mesures, des poids et des liens concrets et pratiques entre ces différentes notions. Les mathématiques ne sont pas traitées en tant que telles dans l'enseignement maternel et primaire. L'acte mathématique y est intégré dans la vie dans son ensemble et est lié au jeune enfant comme personnalité entière. L'aspect mathématique est bien sûr entièrement intégré dans les activités des autres branches.
C'est pourquoi la repartition suivante de la matière initiation aux mathématiques a été retenue :
- prise de connaissance de son corps et maîtrise du corps, comme base du mouvement intériorisé;
- orientation dans le temps et l'espace : donner forme au temps et à l'espace par ses actes; comme base de l'acte intériorisé;
- formation des notions : temps, dimensions, poids, distance, quantités, prendre et donner.
5.2. Objectifs finaux.
Les propriétés et caractéristiques des mathématiques gagnent ici en importance comme discipline. On a dès lors opté pour une répartition qui y répond.
Les matieres nombres, mesures et géométrie sont réparties en :
- conceptualisation, factualisation et langage mathématique comme base indispensable pour jongler avec les chiffres;
- procédures permettant de s'exercer à jongler de différentes manières avec les chiffres.
Les objectifs finaux en matière de nombres portent sur la connaissance et la compréhension du monde des nombres :
- signification quantitative et qualités des différents nombres et types de groupes de nombres;
- les opérations de base; addition, soustraction, multiplication et division, tant pour le calcul mental que pour le calcul écrit;
- rapports et pourcentages.
Les mesures présentent un caractère actif et concret : distance, temps, température, poids sont mesurés. Pouvoir, dans une perspective mathématique, exercer une emprise sur le temps et sur l'espace occupe une place centrale.
Les premiers rudiments de la géométrie sont présents dès la première année, d'abord par le dessin des formes (voir formation artistique) où des figures d'abord simples puis progressivement plus compliquées sont dessinées à la main libre. En sixième année, le dessin de formes devient géométrie.
Les objectifs finaux en matière de stratégies et d'aptitudes à résoudre des problèmes ne sont pas une finalité en soi mais s'appliquent dans les domaines cités ci-avant : nombres, mesures et géométrie.
Et enfin, les attitudes s'appliquent à la branche dans son ensemble.
B. Objectifs de développement.
1. Notion du corps - maîtrise du corps.
Les jeunes enfants peuvent, tout en agissant :
IM 1 : indiquer les parties du corps les plus importantes (voir également OM 45) :
- tête;
- yeux, oreilles, nez, bouche;
- bras, mains, doigts;
- jambes, pieds, orteils;
IM 2 : estimer combien d'espace leur propre corps occupe (voir également OM 46);
IM 3 : mouvoir alternativement les bras et les jambes :
- en mouvements asymétriques, en les croisant (voir également EP 9);
- dans des tâches motrices composées;
IM 4 : exécuter de manière dosée et détendue et avec suffisamment de précision, des performances de petite motricité avec les doigts, dans de différentes situations (voir également EP 14 , FA 3, F 4, LN 22, OM 12, OM 13).
2. Orientation dans le temps et l'espace.
Notion du temps notion de la succession des actions dans le temps.
Les jeunes enfants :
IM 5 : montrent qu'ils ont la notion du temps :
- puisqu'ils peuvent situer au cours de la journée un nombre restreint d'événements ou d'activités fixes familiers dans un ordre chronologique;
- en démontrant, à l'aide de la succession d'un nombre restreint d'événements ou d'activités fixes familiers, qu'ils comprennent la notion " semaine ";
- en situant un évenement qui est important pour eux dans les saisons, en utilisant les notions printemps, été, automne, hiver, des fêtes annuelles ou d'événements ou activités typiques de la saison concernée (voir également EP 19 28, OM 40);
IM 6 : peuvent indiquer les étapes successives dans une série d'actions qui leur est familière. (voir également EP 20, FA 4, FA 13, FA 18, FA 22, LN 24, OM 5, OM 12, OM 34, OM 35);
IM 7 : peuvent utiliser ou comprendre des concepts portant sur la durée et l'orientation dans le temps :
- long court;
- rapide lent;
- jadis plus tard;
- avant après;
- d'abord ensuite;
- matin midi soir;
- hier aujourd'hui demain.
Notion de l'espace organisation de l'espace.
Les jeunes enfants peuvent, tout en agissant :
IM 8 : estimer combien d'espace un objet occupe (voir également EP 11, EP 12, EP 27, EP 30, EP 36, formation artistique, OM 47);
IM 9 : indiquer, en fonction d'une activité connue, la position de matériel familier dans un contexte ménager, moteur ou de jeu;
IM 10 : utiliser ou comprendre des concepts adéquats :
- dans, sur, à côté de, entre;
- l'un sur l'autre;
- au-dessus, en-dessous;
- devant, derrière;
- loin(tain), proche/près de;
- long, court;
- à l'intérieur, à l'extérieur;
- en haut et en bas;
- haut - bas; plus haut plus bas;
IM 11 : trouver des solutions à un problème spatial, tout en se rendant compte des concepts suivants :
- longueur, largeur, profondeur;
- aspects d'équilibre;
- direction : gauche-droite;
IM 12 : estimer des distances en fonction de leur mouvement ou du mouvement que fait l'objet qu'ils manient :
- enrouler et dérouler une corde à sauter;
- plier des bouts de tissus;
- des objets plus lourds tels que des planches, des bâtons, des bacs, des petites chaises (voir également EP 11);
IM 13 : montrer qu'ils se réalisent que les choses ne changent pas, quel que soit leur emplacement ou leur rangement dans l'espace;
IM 14 : trouver de manière autonome leur chemin dans un environnement familier (voir également OM 49);
IM 15 : aménager un espace en fonction de leur jeu (voir également OM 50);
IM 16 : moyennant indications, mettre de l'ordre dans un espace limité (voir également OM 51).
3. Concepts.
Les jeunes enfants peuvent, dans un contexte ménager, social, moteur ou de jeu.
Observer et structurer.
Les jeunes enfants peuvent :
IM 17 : observer des changements, des correspondances et des différences entre des objets, des phénomenes ou chez d'autres gens;
IM 18 : comparer deux choses sur leur propriété qualitative;
IM 19 : classer du matériel, des objets en fonction d'une caractéristique qualitative;
IM 20 : rassembler du matériel, des objets sur base d'une ou de deux caractéristiques communes;
IM 21 : structurer du matériel, des objets suivant le principe de correspondance (la relation 1-1), démontrant ainsi qu'ils peuvent, au moyen de matériel, exécuter des opérations de calcul par rapport au nombre et à la quantité, telles que additionner, soustraire et diviser, sans pour autant pouvoir les définir telles quelles;
IM 22 : poursuivre une série mathématique, à partir d'un contexte, d'une structure ou d'une action limité et familier;
IM 23 : indiquer par l'action qu'ils sont conscients du fait qu'une certaine quantité de choses reste la même, quels que soient leur place et leur ordre dans l'espace;
IM 24 : indiquer par l'action qu'ils sont conscients du fait que les caractéristiques (dimensions, poids) d'une chose restent les mêmes, quels que soient sa place et son ordre dans l'espace.
Langage de calcul.
Les jeunes enfants peuvent :
IM 25 : citer une partie de la série de nombres;
IM 26 : comprendre ou utiliser les termes " premier " et " dernier ";
IM 27 : utiliser, sur la base de leurs expériences et observations, les concepts de quantités qui conviennent :
- beaucoup/peu;
- autant/ trop/trop peu;
- plus/moins;
IM 28 : manier, sur la base de leurs expériences et observations, des concepts indiquant la mesure relative d'un objet :
- lourd/léger;
- grand/petit;
- long/court;
- épais/mince;
- large/étroit;
- plein/vide;
- égal à/plus grand que/ plus petit que;
- demi, moitié;
IM 29 : manier les concepts appropriés en exécutant des opérations de calcul :
- donner/prendre;
- ajouter/ôter;
- diviser;
- en plus/en moins.
B. Objectifs finaux.
1. Nombres.
Concepts langage mathématique connaissance des faits.
Les élèves :
M 1 : peuvent compter et compter à rebours en unités, par deux, par cinq et puissances de dix;
M 2 : savent comment utiliser les diverses fonctions des nombres naturels :
- un nombre peut indiquer une quantité;
- un nombre peut faire l'objet d'une opération;
- un nombre peut indiquer un classement;
- un nombre peut indiquer un résultat de mesure;
M 3 : connaissent la signification des opérations suivantes : additionner, soustraire, multiplier, diviser; ils connaissent également la terminologie relative aux résultats de ces opérations : somme, différence, produit, quotient et reste;
M 4 : connaissent la notion de multiple et de diviseur, du plus grand commun diviseur et du plus petit commun multiple;
M 5 : connaissent la notion de pour-cent;
M 6 : savent comment s'y prendre avec des fractions; ils peuvent les considérer comme :
- une partie de;
- une répartition;
- une division;
- un nombre (avec une place sur une ligne de nombres).
Dans ce contexte, les élèves peuvent utiliser la terminologie suivante : fraction thématique, numérateur, dénominateur, barre de fraction, de même dénominateur, équivalent, simplifier;
M 7 : connaissent les symboles, modes de notation et conventions relatifs aux nombres et aux operations avec des nombres et peuvent nommer, noter et utiliser les symboles suivants : = < > + - x : %;
M 8 : peuvent lire, noter, ordonner et aligner par ordre de grandeur les nombres naturels de 10 chiffres au maximum;
M 9 : peuvent lire, noter et aligner par ordre de grandeur les nombres avec virgule (à 3 décimales), les fractions simples et les pourcentages simples;
M 10 : peuvent déterminer la valeur numérique de chaque chiffre des nombres avec virgule à 3 décimales au maximum;
M 11 : sont capables de reproduire immédiatement des résultats corrects dans les cas suivants :
- addition et soustraction jusqu'à 10;
- tables de multiplication jusque et y compris la table de 10;
M 12 : ont connaissance des relations entre les opérations.
Procédures.
Les enfants :
M 13 : peuvent repérer et appliquer des relations, types et structures simples entre les nombres et les opérations;
M 14 : font par coeur des exercices au cours desquels ils appliquent les différentes opérations sur base de la connaissance des propriétés d'opérations et de la structure des nombres :
- additionner, soustraire, diviser et multiplier des nombres naturels jusque cent;
- additionner et soustraire de grands nombres avec zéro à la fin;
- multiplier et diviser par 10, 100, 1000;
- multiplier et diviser par analogie aux tables;
- diviser, compléter ou grouper des nombres pour exécuter facilement l'opération;
M 15 : sont à même d'arrondir les nombres. Le degré de précision est déterminé par le but recherché et par le contexte;
M 16 : peuvent déterminer le résultat d'un calcul par approximation;
M 17 : peuvent calculer de manière approximative avec les nombres, en déterminant le résultat de façon globale;
M 18 : peuvent préciser dans des cas simples l'équivalence entre des nombres avec virgule, des fractions et des pourcentages en intervertissant;
M 19 : peuvent trouver les diviseurs d'un nombre naturel (100); peuvent trouver le(s) plus grand(s) commun(s) diviseur(s) de 2 nombres semblables;
M 20 : peuvent trouver les multiples de deux nombres naturels (20); peuvent trouver le (plus petit) commun multiple de deux nombres semblables;
M 21 : peuvent réduire au même dénominateur des fractions simples en fonction de l'addition et de la soustraction de fractions ou en fonction du classement et de la comparaison de fractions;
M 22 : peuvent additionner et soustraire des fractions simples et des nombres decimaux.
Dans un contexte significatif, ils peuvent également multiplier une fraction simple par un nombre naturel;
M 23 : connaissent les algorithmes de calcul (modes de résolution écrits, standardisés et raccourcis). Ils peuvent en calculant exécuter les quatre opérations principales avec des nombres naturels et des nombres décimaux :
- additionner avec nombres de 5 chiffres au maximum : la somme;
- soustraire : nombre à soustraire;
- multiplier : multiplicateur de max. 3 chiffres; le produit = au max. 8 chiffres (2 chiffres après la virgule);
- diviser : le diviseur se compose de max. 3 chiffres; quotient max. 2 chiffres après la virgule;
M 24 : peuvent faire des calculs de pourcentage simples par rapport à des situations pratiques;
M 25 : peuvent comparer des proportions;
M 26 : peuvent résoudre des problèmes de proportions simples;
M 27 : peuvent transmettre un problème simple posé dans un langage non mathématique, en des termes mathématiques.
2. Mesurer.
Concepts - langage mathématique - connaissance des faits.
Les enfants :
M 28 : connaissent les grandeurs suivants objectivement mesurables :
- longueur (périmètre, distance) : millimètre, centimètre, mètre, décamètre, hectomètre, kilomètre;
- surface : centimètre, décimètre et mètre carrés;
- contenu : centilitre, décilitre, litre;
- poids : gramme, kilogramme;
- temps : seconde, minute, heure, vingt-quatre heures;
- température : degrés Celsius;
- grandeur d'angle : grades.
Ils connaissent le principe de constitution des unités de mesure pour longueur, poids et temps et peuvent à cette occasion établir la relation entre la grandeur et l'unité de mesure;
M 29 : connaissent les symboles, les modes de notation et conventions pour les unités de mesure appris à l'école;
M 30 : peuvent mettre en rapport avec des situations significatives les mesures que l'on utilise souvent;
M 31 : connaissent la notion " échelle " et peuvent l'utiliser comme proportion simple entre kilomètre et centimètre (voir OM 64);
M 32 : connaissent la notion " moyenne " et peuvent l'appliquer;
M 33 : savent, en relation avec OM 22, que lors du mesurage de la température, 0 °C est le point de congélation et de quelle manière les températures inférieures à ce point sont indiquées.
Procédures.
Les enfants peuvent :
M 34 : repérer et examiner des relations, types et structures simples entre et avec des grandeurs et des nombres de mesure;
M 35 : comprendre le rapport entre les unités de mesure et les nombres de mesure;
M 36 : exécuter des réductions significatives avec les unités de mesure apprises;
M 37 : choisir et utiliser correctement l'instrument de mesure approprié et le plus fonctionnel pour chacune des grandeurs susmentionnées; l'unité de mesure appropriée et le degré de précision du résultat de mesure sont déterminés par la situation;
M 38 : estimer a l'aide de points de référence.
M 39 : indiquer de manière concrète comment le périmètre d'un polygone est déterminé;
M 40 : lire l'heure (horloges analogiques et digitales). Ils peuvent calculer des intervalles dans le temps et ils connaissent le rapport entre les secondes, les minutes et les heures.
3. Géométrie.
Concepts - langage mathématique - connaissance des faits.
Les enfants :
M 41 : connaissent des notions et annotations simples par lesquelles l'espace est défini géométriquement (direction, lieu, trame, forme, plan, vue de face, profil, vue aérienne) et peuvent les appliquer;
M 42 : peuvent, sur la base de leurs expériences et l'emploi qu'ils en font, reconnaître et citer les figures géométriques suivantes : points; lignes (droite, segment de droite, côte, diagonale, rayon, perpendiculaire, lignes parallèles, lignes coupantes); angles (droits, obtus, aigus); figures planes (triangle, quadrilatère, pentagone, hexagone) (voir également formation artistique dessiner des formes : FA 11, FA 12 et FA 13; modeler : FA 22).
Procédures.
Les enfants :
M 43 : peuvent classer sur base de leurs propriétés de côtés et d'angles, les différentes sortes de quadrilatères. Ils peuvent les donner une forme concrète (voir également EP 27, FA 11 et FA 12);
M 44 : peuvent utiliser un compas et une règle;
M 45 : peuvent découvrir les notions de symétrie, d'isomorphisme et d'égalité;
M 46 : peuvent faire des figures géométriques (voir également EP 27, FA 11, FA 12, FA 27, FA 28);
M 47 : sont à même de s'orienter dans l'espace et peuvent, dès lors, à l'aide de descriptions et d'illustrations à deux dimensions, interpréter des situations tridimensionnelles.
Cela signifie concrètement que les élèves :
- peuvent s'orienter dans l'espace à l'aide de plans, cartes et données sur les distances et directions;
- peuvent se déplacer mentalement dans l'espace et peuvent exprimer ce qu'ils voient alors.
4. Stratégies et aptitudes à résoudre les problèmes.
Les enfants :
M 48* : sont prêts à réfléchir sur les propres activités mathématiques et à confronter l'exactitude de la solution à la réalité;
M 49 : peuvent décrire dans leurs propres mots, comment ils ont affronté le problème mathématique, quelle stratégie a été suivie pour résoudre le problème;
M 50* : se rendent compte que pour un seul problème mathématique il y a parfois plusieurs voies qui menent à sa solution et que parfois même plusieurs solutions sont possibles, selon la manière dont on a conçu le problème;
M 51 : comprennent un langage mathématique simple et peuvent l'appliquer dans des situations simples.
5. Attitudes.
Les enfants :
M 52* : sont disposés à établir un rapport entre l'enseignement de la mathématique et la vie journalière (voir également FA 49);
M 53* : portent de l'intérêt à la beauté et l'exactitude spécifiques dans la mathématique : formes, figures, types et rythmes (voir également FA 14, FA 49);
M 54* : développent une attitude de respect et d'intérêt à l'égard des mathématiques en tant que phénomène dans la nature et par son attachement aux actes humains (voir également FA 16*, FA 49, OM 7, OM 34*, OM 55, OM 76);
M 55* : développent un sens de l'exactitude et de la relativité des nombres : de la valeur numérique, des proportions numériques, des opérations et, a titre d'exemple, pour la façon dont celles-ci font partie des actes humains;
M 56* : peuvent puiser dans les activités mathématiques la joie et l'étonnement, deux sensations liées à chaque processus creatif-productif;
M 57* : developpent de la confiance dans leurs propres activités de réflexion et d'études et conservent une attitude de curiosité et d'intérêt pour les phénomènes mathématiques.
Art. 7.2 N. Leergebied Leren leren.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
In de R. Steinerpedagogie wenst men het kind zo op te voeden dat het zich ontwikkelt tot een volwassene die in staat is om zich zelfstandig verder te ontwikkelen. Een volwassene die "blijft leren", die zich kan aanpassen aan veranderende omstandigheden, die op een opbouwende wijze problemen kan oplossen. De visie van de R. Steinerpedagogie over de factoren die een kind tot leren aanzetten en de wijze waarop het zich met de leerinhouden verbindt, wijken echter aanzienlijk af van het model in de "Uitgangspunten" (143). Leren wordt in deze pedagogie beschouwd als een actief proces. De wil tot leren, tot verwerking van de ontwikkelingsstof komt vanuit het kind zelf. Voor het lagere-school-kind is de drijvende kracht voor elke activiteit voornamelijk het gevoelsleven.
(143) Zie Uitgangspunten Leren leren.
Door ook voor het schoolse leren het gevoelsleven als aangrijpingspunt te nemen, sluit men aan bij het algemeen ontwikkelingsbeeld. Hier legt men de verbinding tussen de kleuterfase waarin de motoriek primeert en de puberteitsfase waarin het cognitief oordelen de ontwikkeling van de jongere stuurt. Men beklemtoont dus in de intrinsieke motivatie niet het individuele, willekeurige maar de samenhang met de fasering van het algemeen ontwikkelingsbeeld.
Ook in de R. Steinerschool gaat men er van uit dat de lerende de leerstof bewerkt, verwerkt en omvormt. Wil dit "leren" ook "ontwikkeling" betekenen, dan is het noodzakelijk dat dit proces inspeelt op de algemene ontwikkeling van het kind. Daarom staan in de lagere school die verwerkingsmethodes centraal die zich baseren op kunstzinnige processen. In overeenstemming met de eigen aard van de leerinhoud en de leeftijdsfase van het kind, worden in het leerproces telkens andere aspecten beklemtoond. Cognitief bewustzijnsmatige, gevoels- en wilsmatige verwerkingsmethodes krijgen in wisselende verhoudingen hun plaats. Aldus komt het kind in aanraking met een veelheid aan leerprocessen.
De R. Steinerpedagogie streeft ernaar dat het denken, de betrokkenheid, de beleving en het handelen steeds op elkaar afgestemd blijven. Methodes en attitudes die volwassenen succesvol toepassen, zijn daarom niet zonder meer te transfereren naar het leerproces van het lagereschoolkind Het eenzijdig versterken van een cognitief leerproces gaat ten koste van de ontwikkeling van de andere componenten. Precies deze meer onbewuste krachten bepalen in hoge mate de kwaliteit van het gehele leer- en ontwikkelingsproces en zijn gebonden aan de leeftijdsfase.
De uiteenzetting over de lerende mens gaat kort in op de aspecten in het leerproces die vanuit het mensbeeld achter de R. Steinerpedagogie beklemtoond worden. Dan volgt een overzicht van de karakteristieke kenmerken van het leerproces in de verschillende leeftijdsfases. Tot slot volgt een verantwoording hoe de concrete eindtermen zich tot deze opvattingen verhouden.
2. Visie op de lerende mens.
Elk leren is in wezen gericht op zich ontwikkelen. Vooraleer de mens bewust en zelfstandig zijn ontwikkeling stuurt, maakt hij een leerproces door waarin hij als het ware de kans krijgt om eerst zichzelf te worden. Door individualisatie en omvorming van erfelijke eigenschappen en vermogens, bevrijdt de mens zich in zekere zin en schept hij voor zichzelf nieuwe ontwikkelingswegen.
Dit stadium omvat naast het allereerste leren in de gezinssfeer, het leren tot en met de middelbare school. Zichzelf worden en zichzelf ontdekken is een geleidelijk proces dat een specifieke begeleiding van de volwassenen vergt. In wisselwerking met de bewustwording en de evolutie van het denken, voelen en handelen verandert het leerproces mee en mondt het tenslotte uit in het zelfstandige leren van de volwassene.
Heuristische methodes zijn inderdaad waardevol in leersituaties die een eenzijdig cognitief karakter dragen en waar een grote hoeveelheid informatie uit een relatief beperkt leerdomein zelfstandig verwerkt moet worden, zoals aan hogescholen en universiteiten.
In de visie van de R. Steinerpedagogie betekent het generaliseren van deze methodes een te sterke versnelling in de ontwikkeling van het kind. Deze methodes stellen namelijk een mate van zelfbewustzijn, oordeelsvermogen en een dynamisch- affectieve zelfcontrole voorop, die een twaalfjarige nog niet bezit. Hij ontwikkelt die pas in de loop van het middelbaar onderwijs, in het bijzonder vanaf het veertiende levensjaar kan hij er verantwoord mee leren omgaan.
3. Het lerende kind.
3.1. Leren van 0 tot 7 jaar.
Aanvankelijk manifesteert het leervermogen zich intuïtief- onbewust. Het leerproces van het jonge kind wordt gedomineerd door directe zintuigelijke waarneming en nabootsing, op basis van identificatie. Het leren is sterk gebonden aan motoriek en herhaling. Naargelang het zelfbewustzijn toeneemt, evolueert het nabootsen naar navolgen.
3.2. Leren van 7 tot 12 jaar.
Algemeen.
Het zeven- tot twaalfjarige kind verbindt zich eerst via zijn gevoel met het onderwerp; pas dan kan het er zich denkend mee verbinden. Pas omstreeks het twaalfde levensjaar is het vermogen om afstand te nemen zover geschoold dat het de basis kan vormen voor het exacte waarnemen. Nu worden feitelijke, oorzakelijke verbanden begrepen.
Leren van 7 tot 9 jaar.
In deze fase heeft het kind zelf een toenemende eigen innerlijke inbreng. De onmiddellijke zintuigelijke waarneming wordt gericht en gekoppeld aan innerlijke voorstellingen en gevoelens. Ook eenzijdig cognitieve gegevens neemt het kind vooral op via gevoel en geheugen. Het leren wordt niet langer gedomineerd door wilsimpulsen op het motorische vlak zoals bij kleuters, maar wordt nu in de eerste plaats gericht en geleid door het voelen. Denken betekent hier : denken in beelden, in zelfstandig opgebouwde innerlijke voorstellingen.
Leren van 9 tot 12 jaar.
Omstreeks het negende levensjaar ontwikkelt het kind naast beelddenken ook een vermogen om structuren en samenhangen te ontdekken door uit een concrete situatie het wezenlijke te generaliseren of te abstraheren.
3.4. Leren van 12 tot 14 jaar.
Pas rond het twaalfde levensjaar knoopt men opnieuw aan bij de directe zintuigelijke waarneming, maar nu op een totaal ander niveau. Parallel met het oefenen van de nauwkeurige objectieve waarneming komt het gevoelsleven los uit de subjectieve sfeer. Beide samen vormen een solide basis voor het inzicht in causale samenhangen.
De ontwikkeling van het oordeelsvermogen.
Tussen het twaalfde en het veertiende levensjaar treedt de innerlijke drang op om via het oordelen eigen opvattingen te vormen en zich van de autoriteit te bevrijden. Deze nieuwe ontwikkelingsstap hangt samen met de hele verandering die het kind doormaakt in de prepuberteit (144).
(144) De R. Steinerpedagooie legt de nadruk op de geleidelijke ontplooiing van de vermogens eigen aan de verschillende leeftijdsfases. Dit houdt geen ontkenning in van het feit dat men door middel van bepaalde pedagogische methodes deze ontwikkeling kan beinvloeden. Het versneld tot ontwikkeling laten komen van vermogens zoals bijvoorbeeld het kritisch oordeelsvermogen naar het voorbeeld van de volwassenen, is echter geen doelstelling van de R. Steinerpedagogie.
Voor het twaalfde levensjaar oordeelt het kind onder impuls van het gevoel. Daarna maakt het wilsleven zich geleidelijk los van het gevoelsleven. Het komt als het ware ter beschikking van het ik (individu). Deze evolutie biedt de twaalfjarige de mogelijkheid om tot een eerste vorm van oordelen te komen.
Wilsmatig wordt de aandacht gericht. Waarnemingsvermogen en voorstellingsvermogen reiken de feiten en de begrippen aan of roepen ze op. Via het gevoel legt men de verbinding met het begrip. Zo komt een bewuste ordening van de uiterlijke wereld tot stand, met betrekking tot de causale (145) samenhang van de uiterlijk waarneembare feiten en gebeurtenissen.
(145) Hiermee wordt het systeem van de innerlijke noodzaak bedoeld : als dit... dan dat.... Men laat in deze leeftijdsfase de feiten voor zich spreken zonder er verklarende theoretische denkmodellen mee te verbinden.
Ook de verdere ontwikkeling tot het uiteindelijk zelfstandig oordeelsvermogen van de volwassene verloopt gefaseerd en wordt in het middelbaar onderwijs met de nodige zorg en aandacht begeleid.
4. Pedagogische consequenties.
De belangrijkste doelstelling is de leerbereidheid te wekken en levend te houden vanuit verwondering en innerlijke betrokkenheid.
Het leerproces als dusdanig is afgestemd op de ontwikkeling van het kind als totale persoon. De leerstof wordt opgevat als ontwikkelingsstof. Voor de leeromgeving betekent dit dat leerinhouden en leerervaringen niet enkel geselecteerd worden maar ook omgevormd en in samenhangen gebracht zodat zij door het kind kunnen opgenomen worden via zijn specifieke leervermogen.
4.1. De rol van zintuigelijke waarneming en innerlijke voorstelling in het leren.
Het leren in de lagere school is erop gericht de kinderen op een zodanige wijze met de wereld te laten kennis maken dat hun interesse hiervoor gewekt wordt. Dit gebeurt niet in eerste instantie door onmiddellijke zintuigelijke waarneming maar via het woord. Vooraleer het kind in de realiteit of via beeld- of geluidsmateriaal geconfronteerd wordt met bepaalde fenomenen, stelt men het in staat om zich eerst door eigen activiteit innerlijke voorstellingen op te bouwen. Het latere herkennen als zintuigelijke activiteit en als gevoelsbeleving stimuleert de interesse, in de zin van meer gerichte en geconcentreerde zintuigelijke activiteit maar ook als uitgangspunt voor het verdere leren.
Vanaf het twaalfde levensjaar leert men het kind gericht, geconcentreerd, en onbevangen - nog zonder te oordelen - waarnemen. Daarna gaat men over tot een zo nauwkeurig mogelijke beschrijving waarbij men blijft bij de fenomenen en feiten zonder theoretische verklaringen of generaliserende conclusies te trekken Alleen het causaal verband wordt aangeduid.
Fysica leent zich er het best toe om hiermee te beginnen, omdat het aansluit bij de ontwikkeling van de twaalfjarige.
Vanaf het veertiende levensjaar wordt de persoonlijke waarneming van de leerling meer en meer het uitgangspunt en leert hij omgaan met hypotheses.
4.2. De leeromgeving en de ontwikkeling van het leerproces in de tijd :
Dag- en nachtritme.
Gedurende enkele weken wordt eenzelfde leergebied, leerinhoud in een periode behandeld : De leerkracht schetst een beeld van een werkelijkheidsaspect zodat het kind het via zijn gevoelsleven kan opnemen en verinnerlijken : het kind komt tot innerlijke aanschouwing en beleving. Ieder kind kan het naar zijn eigen aard innerlijk opnemen (individueel leren). Er wordt bewust rekening gehouden met verwerkingsprocessen die tijdens de slaap plaatsgrijpen. Het herinneren, het weer oproepen van de beelden komt aan bod in het navertellen, het verwoorden in eigen woorden. Dit gaat onmiddellijk over in denken, in nieuwe vragen en herkenning in andere verschijnselen of aspecten.
Het dagverloop.
In het dagverloop wordt rekening gehouden met :
- de onderlinge invloed die leergebieden, leerinhouden op elkaar uitoefenen. Bij een oordeelkundige keuze kan de benaderingswijze of leerinhoud van het ene de verwerking van het andere stimuleren;
- de invloed op de fysische en psychische conditie van het kind. Zo neemt bijvoorbeeld het cognitieve concentratievermogen van het kind af naarmate de dag vordert.
Opeenvolging van de periodes.
Eenzelfde leergebied, leerinhoud wordt pas na een langere periode opnieuw opgenomen en verder ontwikkeld.
Omvorming van de leerinhoud :
Leerinhouden uit het lager onderwijs worden later getransponeerd. Zij komen opnieuw aan bod in het middelbaar onderwijs vanuit een ander gezichtspunt en benaderingswijze.
5. Verantwoording van de eigen eindtermen.
Uit de voorgaande gedachtengang wordt duidelijk dat de leerling gericht geformuleerde eindtermen voor het "Leren leren" enkel betrekking hebben op :
- het cognitief moment van bepaalde leerinhouden die zich situeren in de totale, door de leerkracht gevormde leeromgeving;
- houdingen die de gevoels- en wilsbasis vormen voor het leren en het zich ontwikkelen.
B. Eindtermen.
De kinderen kunnen :
LL 1 : gegevens leren door ze te memoriseren.
LL 2 : in eenvoudige naslagwerken zelfstandig informatie opzoeken via de alfabetische inhoudsopgave.
LL 3 : voor een opdracht bij de juiste personen informatie vragen.
LL 4 : samenhangende informatie leren door deze in eigen woorden na te vertellen of verkort weer te geven.
LL 5 : eenvoudige problemen op systematische en inzichtelijke wijze oplossen.
LL 6 : onder begeleiding hun lessen, taken en opdrachten plannen en organiseren.
De kinderen zijn bereid :
LL 7* : hun gedrag aan te passen aan de leersituatie.
LL 8* : nauwkeurig, ordelijk en volgens afspraak te werken.
LL 9* : zelfstandig te werken.
LL 12* : op zichzelf te vertrouwen.
LL 13* : zich voldoende weerbaar op te stellen.
LL 14* : tot een houding van verwondering, eerbied en interesse.
Art. 7.2 N. Discipline : apprendre à étudier.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
La pédagogie R. Steiner entend éduquer l'enfant de manière à en faire un adulte capable de se développer en toute autonomie. Un adulte qui " continue d'apprendre " qui peut s'adapter à de nouvelles circonstances, qui est en mesure de résoudre des problèmes de manière constructive. La vision de la pédagogie R. Steiner sur les facteurs qui incitent l'enfant à apprendre et leur lien avec les contenus didactiques s'écarte considérablement du modèle retenu dans les " principes " (143). Dans cette pédagogie, l'apprentissage est conçu comme un processus actif. La volonté d'apprendre et d'assimiler la matière vient de l'enfant même. Pour l'enfant de l'école primaire, le moteur de toute activité est essentiellement la vie émotionnelle.
(143) Voir principes " apprendre à étudier ".
Le fait de prendre la vie émotionnelle comme ancrage de l'apprentissage scolaire s'inscrit dans le concept général de développement. Le lien est établi entre la phase maternelle où prime la motricité et la phase de puberté où le jugement cognitif préside au développement du jeune. La motivation intrinsèque souligne donc non l'individuel, l'arbitraire mais bien la cohésion avec les différents phases du développement général.
L'école R. Steiner part également du principe que l'étudiant apprend à travailler, à traiter et à transposer la matière. Si ce mot " apprend " signifie également " développement " il faut que ce processus s'inscrive dans le développement général de l'enfant. C'est pourquoi, à l'école primaire, les méthodes de traitement qui se basent sur des processus artistiques occupent une place centrale. Le processus d'apprentissage souligne chaque fois des aspects différents, en concordance avec la nature de la matière et la phase de développement de l'enfant. Les méthodes de traitement cognitif, émotionnel et volontaire alternent, ce qui confronte l'enfant à une multiplicité de processus d'apprentissage.
La pédagogie R. Steiner vise une concordance entre la pensée, le fait de se sentir impliqué, le vécu et l'acte. Les méthodes et attitudes que les adultes appliquent avec succès ne peuvent être transposées telles quelles dans le processus d'apprentissage de l'enfant de l'école primaire. Le renforcement unilatéral d'un processus d'apprentissage cognitif se fait au détriment du développement des autres composantes. Et ce sont précisément ces forces plus inconscientes qui déterminent dans une large mesure la qualité de tout le processus d'apprentissage et de développement et qui sont liées à chaque catégorie d'âge.
L'exposé sur l'être qui étudie s'attarde un instant sur les aspects du processus d'apprentissage qui sont soulignés dans la pédagogie R. Steiner. Suit alors un inventaire des caractéristiques du processus d'apprentissage dans les différentes phases d'âge. Et pour terminer, on retrouve une justification de la relation entre les objectifs finaux concrets et ces concepts.
2. La conception de l'être qui étudie.
Chaque apprentissage est basé sur le développement. Avant que l'être ne puisse diriger son développement de manière consciente et autonome, il traverse un processus d'apprentissage qui lui donne d'abord la possibilité d'être véritablement lui-même. En individualisant et en transposant des caractéristiques et facultés héréditaires, l'homme se libère en quelque sorte et crée ses propres voies de développement. Outre le premier apprentissage au sein de la famille, ce stade englobe également l'apprentissage jusqu'à l'école secondaire comprise. Devenir soi-même, se découvrir soi-même est un processus progressif qui nécessite une guidance spécifique des adultes. Le processus de l'apprentissage évolue en interaction avec la prise de conscience et l'évolution de la pensée, de la sensation et de l'acte pour aboutir ensuite à l'apprentissage autonome de l'adulte.
Les méthodes euristiques sont en effet précieuses dans les situations d'apprentissage à caractère cognitif unilatéral dans lesquelles une quantité importante d'informations doit être assimilée de manière autonome dans un domaine relativement restreint, comme dans les école supérieures et les universités.
Dans la vision de la pédagogie R. Steiner, la généralisation de ces méthodes représente une trop forte accélération du développement de l'enfant car ces méthodes supposent une dose de prise de conscience, de faculté de jugement et un auto-contrôle dynamique et affectif que ne possède pas encore un jeune de douze ans. Il ne développe ces facultés qu'au courant de l'enseignement secondaire, en particulier à partir de 14 ans.
3. L'enfant qui apprend.
3.1. Apprendre de 0 à 7 ans.
La faculté d'apprentissage se manifeste initialement sous forme intuitive et inconsciente. Le processus d'apprentissage du jeune enfant est dominé par la perception sensorielle directe et le mimétisme, sur la base de l'identification. L'apprentissage est intimement lié à la motricité et à la répétition. Plus la prise de conscience augmente, plus le mimétisme cède le pas à la copie.
3.2. Apprendre de 7 à 12 ans.
Généralités.
Pour l'enfant de sept à douze ans, le lien avec l'objet passe d'abord par son émotion; le lien mental ne sera fera que plus tard. La faculté de se distancier ne sera pleinement acquise que vers douze ans et formera alors la base de la perception précise. Les liens réels et causaux sont assimilés.
Apprendre de 7 à 9 ans.
Cette phase se caractérise par un apport intérieur croissant de l'enfant. La perception sensorielle directe est ciblée et orientee sur des représentations intérieures et des sentiments. L'enfant assimile principalement des données cognitives unilatérales, par le sentiment et la mémoire. L'étude n'est plus dominée par des impulsions de volonté au plan moteur, comme chez les petits mais est ciblée et dominée par la perception. Penser signifie à ce stade : penser en images, en représentations intérieures construites en toute autonomie.
Apprendre de 9 à 12 ans.
Vers neuf ans, l'enfant developpe, outre la pensée imagée, la faculté de découvrir des structures et des cohesions, en généralisant ou en rendant abstrait l'aspect concret d'une certaine situation.
3.4. Apprendre de 12 à 14 ans.
Vers 12 ans, le lien avec la perception sensorielle directe se rétablit, fût-ce à un tout autre niveau. Parallèlement à l'exercice de la perception objective précise, la vie émotionnelle se distancie de la sphère subjective. Les deux constituent ensemble une base solide pour la compréhension des liens de cause à effet.
Le développement de la faculté de jugement.
Entre douze et quatorze ans se dessine la pulsion interieure de se forger ses propres concepts, par le jugement, et de se libérer de l'autorité. Cette nouvelle étape dans le développement de l'enfant s'accompagne de toute la transformation que subit l'enfant dans la prépuberté (144).
(144) La pédagogie R. Steiner insiste sur l'épanouissement graduel des capacités propres aux différentes catégories d'âge. Nous ne nions toutefois pas, qu'il est possible d'influencer ce développement par certaines méthodes pédagogiques. Accélérer le développement de facultés telles que la faculté de jugement critique à l'instar des adultes, n'est cependant pas un objectif de la pédagogie R. Steiner.
Avant douze ans, l'enfant juge sous l'impulsion de l'émotion. Ensuite, le caractère se dissocie progressivement de la vie émotionnelle pour être à la disposition du moi (individu). Cette évolution permet au jeune de douze ans de construire une première forme de jugement.
L'attention se porte de manière ciblée. La faculté de perception et la faculté de représentation touchent les faits et les notions ou les évoquent. Les émotions permettent d'établir le lien avec la notion, ce qui donne lieu à un ordonnancement conscient du monde extérieur, pour ce qui concerne la cohésion de cause (145) à effet des faits et événements tangibles.
Tout le processus de développement qui permettra de construire une faculté de jugement autonome chez l'adulte se fait en étapes et est suivi avec toute l'attention voulue dans l'enseignement secondaire.
( (145) Il est reféré ici au système de la nécessité intérieure : si ... alors ....
Dans cette catégorie d'âge, les faits sont considérés tels quels, sans qu'ils soient liés à des types de réflexion théoriques explicatifs.)
4. Conséquences pédagogiques.
L'objectif principal vise à susciter la volonté d'apprendre et à la maintenir sous un angle d'admiration et d'implication intérieure.
Le processus d'apprentissage en tant que tel est donc calqué sur le développement de l'enfant comme personne. La matière est considerée comme matière de développement. En termes d'environnement scolaire, cela signifie que les contenus et expérimentations des cours ne sont pas uniquement sélectionnée; ils sont également transposés et reliés entre eux afin que l'enfant puisse les assimiler grâce à sa faculté spécifique d'apprentissage.
4.1. Le rôle de la perception sensorielle et de la représentation intérieure dans l'étude.
A l'école primaire, l'enseignement a pour but de faire connaître le monde à l'enfant, de manière à susciter son intérêt. Ce qui ne se fait pas par la perception sensorielle directe mais bien par la parole. Avant de confronter l'enfant à certains phénomènes, dans la réalité ou par le biais de matériel images ou sons, on lui permet d'abord de se construire des représentations intérieures par ses activités propres. La reconnaissance ultérieure comme activité sensorielle et comme émotion favorise l'intérêt, dans le sens d'une activité sensorielle davantage ciblée et concentrée mais aussi comme point de départ dans la vie. A partir de 12 ans, l'enfant parvient à percevoir de manière ciblée, concentree et spontanée, sans porter de jugements. On passe ensuite à la description la plus précise possible respectant les phénomènes et faits sans donner de déclarations théoriques ou tirer des conclusions généralisantes. Seul le lien de cause à effet est souligné.
La physique est la branche par excellence pour amorcer ce processus car elle se rapproche du développement de l'enfant de douze ans. A partir de 14 ans, la perception personnelle de l'élève est centrale; il apprend à se servir d'hypothèses.
4.2. L'environnement scolaire et le développement du processus " apprentissage dans le temps ".
Le rythme de jour et de nuit :
Pendant quelques semaines, une même matière et un même contenu sont traités pendant une période. L'enseignant esquisse une image de l'aspect réalité afin que l'enfant puisse l'assimiler par le biais de sa vie émotionnelle et l'intérioriser : l'enfant arrive à un vécu et à une représentation intérieure. Chaque enfant l'intériorise en fonction de sa nature (apprentissage individuel). Il est tenu compte à dessein des processus de traitement qui se déroulent pendant le sommeil. Le souvenir et l'évocation des images se retrouvent dans le fait de raconter avec ses propres mots. Ce qui se transforme immédiatement en réflexion, nouvelles questions et identification dans d'autres phénomènes ou aspects.
Le déroulement de la journée
Le déroulement de la journée tient compte de :
- l'influence réciproque des matières et contenus de cours. Si le choix est judicieux, l'approche ou le contenu d'un cours peut favoriser l'assimilation d'un autre;
- l'influence sur la condition physique et psychique de l'enfant. Ainsi par exemple, la faculté de concentration cognitive de l'enfant diminue au fil de la journée.
Succession de périodes :
Une même matière et un même contenu ne sont repris qu'après une plus longue période pour être à nouveau développés.
Transposition du contenu :
Les contenus des cours de l'enseignement primaire sont transposés par après. Ils sont à nouveau traités dans l'enseignement secondaire mais dans une autre optique et sous un autre angle.
5. Justification des objectifs finaux propres.
Les considérations qui précèdent ont fait clairement apparaître que les objectifs finaux, axés sur l'élève, de la discipline " apprendre à étudier " concernent uniquement :
- le moment cognitif de certains contenus de cours qui se situent dans l'environnement scolaire formé par l'enseignant;
- des attitudes qui constituent la base volontaire et émotionnelle de l'apprentissage et du développement de soi.
B. Objectifs finaux.
Les enfants peuvent :
AE 1 : apprendre des données en les mémorisant;
AE 2 : rechercher de manière autonome des informations dans des manuels simples via l'index alphabétique;
AE 3 : demander des informations à la bonne personne à l'occasion d'une tâche;
AE 4 : apprendre des informations cohérentes en les racontant ou abrégeant dans leurs propres mots;
AE 5 : résoudre des problèmes simples d'une manière systématique et compréhensive;
AE 6 : sous accompagnement, planifier et organiser leurs lecons, devoirs et tâches.
Les enfants sont disposés à :
AE 7* : adapter leur comportement à la situation d'étude;
AE 8* : travailler avec précision, de manière ordonnée et comme convenu;
AE 9* : travailler de façon autonome;
AE 12* : se confier à eux-mêmes;
AE 13* : faire preuve de suffisamment d'assurance;
AE 14* : prendre une attitude d'étonnement, de respect et d'intérêt.
Art. 8.2 N. Leergebied Sociale vaardigheden.
A. Menskundige, pedagogische en onderwijskundige opvattingen.
1. Situering.
In de "Uitgangspunten Sociale vaardigheden" (146) beschrijft men sociale vaardigheden als : "...gedragingen die men in onze cultuur ter beschikking moet hebben om op een efficiënte en opbouwende wijze deel te nemen aan het sociale leven, zowel op maatschappelijk als op interpersoonlijk en familiaal vlak." Ook in dit leergebied legt dit het accent op vaardigheden die op dit moment in onze huidige cultuur en maatschappij voor de volwassenen - die inderdaad opbouwend en efficiënt zouden moeten deelnemen aan het sociale leven - van belang zijn.
(146) Zie Uitgangspunten Sociale Vaardigheden.
Waar men aanknoopt bij toekomstgerichte en voor de ontwikkeling van het kind belangrijke ontwikkelingstendensen lopen de doelen gelijk. Ook hier wil de R. Steinerpedagogie het kindeigene in het sociale handelen benadrukken. Men wil het kind de gelegenheid bieden om de sociale mogelijkheden van elke ontwikkelingsfase ten volle te doorleven.
Een van de vertrekpunten van de R. Steinerpedagogie is dat er in kinderen onontwikkelde, onbekende sociale vermogens aanwezig zijn. Deze zijn niet zozeer gericht op het in stand houden van bestaande sociale gedragingen, maar op het verder ontwikkelen van dit maatschappelijk aspect.
De specifieke sociale vaardigheden die het kind als volwassene zal nodig hebben om efficiënt en opbouwend te functioneren in de toekomstige maatschappij, zal hij als volwassene zelf vormen. Daardoor zal hij de sociale situatie in de toekomst mee bepalen. De belangrijkste doelstelling is dus : het kind zodanig op te voeden dat hij als volwassene het vermogen heeft om deze nieuwe sociale vaardigheden zelfstandig en creatief te ontwerpen, te ontwikkelen en toe te passen.
De basis hiervoor is niet zozeer bewustzijnsmatige kennis en inzicht in het sociale gedrag, maar een flexibel sociaal aanvoelings- en inlevingsvermogen. Een merkwaardige vaststelling kan deze tegenstelling enigszins illustreren : soms ontstaan er, ondanks een veelheid van goeddoordachte afspraken, uiterst gespannen samenlevingssituaties waar in vergelijkbare gevallen met een minimum aan vage overeenkomsten een voor alle betrokkenen bevredigende toestand heerst.
Ook het direct waarneembare sociale gedrag van het kind wordt vanuit een ander standpunt bekeken. Het handelen van het kind, ook het sociale handelen, wordt nog gedomineerd door zijn fysisch-psychische ontwikkeling. De waarnemings-, gedrags-, gevoels- en denkwijze die eigen is aan een bepaalde leeftijdsfase is medebepalend voor zijn sociale handelen. Het kind kan hiervan niet zelfstandig en voortijdig loskomen, ook niet via kennis of oefening. Daarom is voor de leeftijdsfase tot 14 jaar vooral het voorbeeld van de volwassene en het begrip dat de volwassene kan opbrengen voor het wezen van het kind als ontwikkelingsfactor van belang.
Alhoewel het kind via de leerinhoud van verschillende leergebieden kennis maakt met diverse sociale toestanden, situaties en gedragingen, is de leerinhoud zelf geen direct oefen- of toepassingsgebied voor het sociale handelen. Het leergebied Sociale vaardigheden is volledig ingebed in het reële dagelijkse leven : in de school, de klas, de verhoudingen tussen de kinderen. De sociale structuur van de school, de omgang van de leerkrachten met elkaar, met kinderen en ouders plaatst de kinderen in een sociale situatie die hen de noodzakelijke steun en vrijheid biedt om hun vermogens te ontplooien.
2. Visie op het sociale handelen en ontwikkelingstendensen op sociaal vlak.
De situering van de schoolbeweging op macroniveau vindt zijn oorsprong in de verdere uitwerking die R. Steiner gaf aan de ideeën van de Franse Revolutie (147). R. Steiner ging uit van een driegeleding van het sociaal organisme. In elk gebied gelden andere wetmatigheden, andere specifieke rechten en plichten. In het geestelijk leven, waartoe ook de pedagogie behoort, zou vrijheid (148) moeten heersen, in het rechtsgebied zou de gelijkheid moeten gelden en in het economische leven zou de broederlijkheid moeten primeren.
(147) Steiner, R., Die Erziehugsfrage als sociale Frage, R. Steiner Verlag, Dornach, 1991.
(148) Een verdere omschrijving van het begrip vrijheid vindt men in Steiner, R., Filosofie van de vrijheid, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
Als men vanuit dit perspectief de huidige maatschappij nader bekijkt - vooral met betrekking tot de verdere evolutie van het sociale leven - vraagt men zich af wat de remmende factoren zijn en welke vermogens bijdragen tot de verwezenlijking van deze drie idealen. Voor de pedagogie in het bijzonder stelt zich dan de vraag hoe men sociale vermogens ontwikkelt.
Onze samenleving wordt gekenmerkt door een sterke drang naar individuele vrijheid en mondigheid. Het sociale handelen is niet meer bepaald door instinctieve identificatie met heersende normen en tradities. Het individu komt centraler te staan, er zijn sterke tendensen naar individualisering. Maar anderzijds neemt ook de onderlinge afhankelijkheid toe.
Zo wordt een heel nieuwe problematiek inzake samenwerkingsverbanden, rechtsverhoudingen en verantwoordelijkheid in het leven geroepen.
Deze tendensen in het sociale leven kunnen pas positief benut worden wanneer zij ondersteund worden door de initiatiefkracht en het verantwoordelijkheidsgevoel van het individu. Het is duidelijk dat deze situatie hoge eisen stelt aan zijn sociale vermogen.
Een van de allereerste voorwaarden voor een nieuwe sociale verbondenheid, is dat het sociale handelen voortkomt uit de individuele vrije initiatiefkracht. Wil dit handelen ook zinvol verlopen, dan moet het gebaseerd zijn op een aan de realiteit beantwoordend oordeel. De basis daarvoor is een gezond samengaan van objectief waarnemen, zich kunnen inleven en flexibel kunnen denken.
Het komt er dus in de eerste plaats op aan, bij het kind een waarnemingsvermogen voor het sociale gebeuren, inlevingsvermogen en een gevoel van verbondenheid, initiatiefkracht en verantwoordelijkheidsgevoel te wekken en te ontwikkelen. Samen scheppen zij de ruimte om zich op sociaal vlak te ontwikkelen.
3. Ontwikkeling van sociale vermogens.
Het uitgangspunt is dat de ontwikkeling van sociale vermogens discontinu verloopt. De ontwikkeling van sociale vermogens tot sociale vaardigheden speelt zich niet af binnen het beperkte tijdsbestek van de schoolloopbaan, maar wordt slechts zichtbaar in de totale levensloop.
Bepaalde aspecten van de fases die het kind doormaakt, komen later in een gewijzigde vorm aan de oppervlakte. Dit proces wordt aangeduid met de term metamorfose; het verloopt niet willekeurig maar volgens bepaalde wetmatigheden.
Als men in de opvoeding rekening houdt met de in elke levensfase dominerende sociale houding, en als men die telkens met zorg tot rijping laat komen, dan vormen deze sociale houdingen zich om tot specifieke sociale vaardigheden voor het latere leven.
De fase waarin de nabootsing primeert, vormt de voorwaarde om als volwassene als een vrij, creatief individu op te treden (vrijheid).
De fase waarin de navolging van vrijwillig aanvaarde autoriteit de drijvende kracht is, vormt de voorwaarde om als volwassene in een sfeer van wettelijk-politieke gelijkheid met zijn medemensen te kunnen omgaan (gelijkheid).
De fase die gedomineerd wordt door interesse in wat er in de wereld gebeurt, leidt tot een houding van samenhorigheid op het gebied van de bestaanszekerheid (broederlijkheid).
4. Ontwikkeling van sociale vermogens als pedagogische opgave.
De R. Steinerscholen zien de begeleiding en ondersteuning van het ontwikkelingsproces op sociaal gebied als een zeer belangrijke opgave. Men wil hieraan de nodige zorg en aandacht besteden. Het sociale wordt niet als sociaal-theoretische leerinhoud aangeboden. Het uit zich in het dagelijkse schoolleven en is volledig opgenomen in de organisatie van de school, het schoolleven, het pedagogische handelen (methodisch-didactisch). Impliciet is het aanwezig in de leerinhouden (zie bijvoorbeeld leergebied Wiskunde : 2. Visie op Wiskunde).
De organisatie van de school is geënt op individuele verantwoordelijkheid. Men tracht de school zo te structureren dat zelfbestuur mogelijk wordt. De verantwoordelijkheid voor verschillende gebieden wordt gedragen door diverse samenwerkingsverbanden tussen ouders en leerkrachten, tussen leerkrachten onderling.
Op pedagogisch vlak wordt ernaar gestreefd om een basis te leggen waarop het latere sociale handelen zich kan ontwikkelen : de ontwikkeling van initiatiefkracht, verantwoordelijkheidszin en aanvoelingsvermogen. Dit streven weerspiegelt zich in de methodisch-didactische vormen.
Enkele voorbeelden kunnen dit illustreren.
Door het periodeonderwijs leert men zich te concentreren, zich te verbinden en opgaven af te werken : eigenschappen die onontbeerlijk zijn voor een bevredigend sociaal leven.
Daarnaast speelt de kunstzinnige benadering die het gehele onderwijs doordringt een grote rol. Een kunstzinnig proces is steeds een open ontmoeting met het materiaal en nooit een loutere omzetting van vooraf uitgedachte doelen. Ook constructief sociaal handelen ontstaat daar waar men in een open, vrije verhouding tot mens en wereld staat; als men het sociale vanuit een aan de werkelijkheid beantwoordende scheppende fantasie verder uitbouwt.
Sociaal-theoretisch gedachtegoed wordt dus nergens in het leerplan van de basisschool als expliciete leerinhoud aangeboden. De leerinhouden dragen elk op hun specifieke wijze aspecten, basisvormen en houdingen in zich die in het sociale leven tot uiting komen.
Exemplarisch kan men wijzen op het vormtekenen waar het kind leert om de dingen scherp te omlijnen, af te grenzen; in het schilderen leert het kwaliteiten waarnemen en aanvoelen, in het musiceren moet men de vaardigheid ontwikkelen de eigen inbreng af te stemmen op die van de andere. Ook in de vakken die een groter beroep doen op het cognitieve vinden we het sociale als intrinsiek motief. Het belangeloos-objectief luisteren naar en navertellen van verhalen zijn grondvormen van communicatie die evolueren naar het beluisteren en weergeven van de mening van een ander. Wanneer in aardrijkskunde verschillende productieprocessen en producten worden besproken, omvat dit steeds aspecten van bewondering en eerbied voor wat de natuur de mens schenkt en welke arbeid de ene mens voor de andere verricht.
Ook de evaluatie van de leerling is gericht op het individu. Men kiest niet voor een eenvormig cijfersysteem maar voor een veelvormige beschrijving van de ontwikkeling die het kind doormaakte. Zowel de geleverde prestaties als ontwikkelingstendensen naar de volgende jaren toe, op het gebied van het denken, voelen en willen, worden hierbij nagegaan.
Op deze wijze tracht de R. Steinerpedagogie het kind in de basisschool een sociale omgeving te bieden die de moeite waard is. Het kind wordt uitgenodigd om in de schoolomgeving op ongekunstelde wijze, vanuit de daadwerkelijke praktische omgang met de anderen en de dingen, het sociale handelen te ervaren, er zelf aan deel te nemen en zo de eigen vermogens verder te ontwikkelen.
Ook hier is ontwikkeling te interpreteren als een complex proces, waarin ook de bewustzijnsontwikkeling betrokken is. Zo komt men rond het twaalfde levensjaar, naast het actieve sociale handelen en inleving, tot een meer cognitief- bewustzijnsmatige beschouwing van het sociale. Causale samenhangen worden ontdekt en herkend.
Pas na het veertiende levensjaar wordt ten volle begripsmatig op sociale problemen ingegaan en wordt ook het oordeelsvermogen op dit gebied geoefend.
5. Verantwoording van de eigen eindtermen.
Het verwerven van sociale vaardigheden hangt dus niet in de eerste plaats af van toetsbare kennis en gedrag. Deze zijn eerder uiting van de evolutie in de ontwikkelingsfase van het kind en slechts gedeeltelijk met de vrije individualiteit verbonden. Het nastreven van deze eindtermen is dan ook te beschouwen als het zetten van stappen in de sociale levensloop van een kind.
Er werd getracht om een structuur uit te werken die de wijze van sociale verbondenheid van een twaalfjarige kan weergeven.
De doelstellingen in "het kind als persoon" geven uiting aan de mate van zelfbewustzijn die noodzakelijk is om een verbinding op sociaal vlak aan te gaan. In de "verhouding persoongroep" komen de doelstellingen aan bod die de wisselwerking tussen individu en groep beschrijven. "Interpersoonlijke verhoudingen" gaat in op situaties die zich afspelen tussen individuen.
B. Eindtermen.
1. Het kind als persoon.
De kinderen :
SV 1 : kunnen zich als persoon kenbaar maken en tonen dit doordat zij onder meer :
- zich voorstellen,
- waarnemingen en innerlijke voorstellingen, ook vanuit de herinnering, verwoorden,
(zie ook LL 4 en LL*; TN 14, TN 19, TN 20).
SV 2* : kunnen een onderscheid maken tussen wat wenselijk is en wat mogelijk is, ook wat hun eigen wensen en kwaliteiten betreft.
SV 3* : tonen een aan hun leeftijd beantwoordende verantwoordelijkheidszin.
2. De verhouding persoon - groep.
De kinderen :
SV 4 : tonen in hun omgangsvormen dat zij respect kunnen opbrengen voor :
- de mens in zijn mens-zijn, hoe verscheiden de verschijningsvormen en uitingen ook zijn (zie ook WO 83* en WO 84*);
- voor het werk van de mens (zie ook WO 84*);
- en voor de natuur (zie WO 83*).
SV 5 : kunnen zich als persoon in een groep handhaven en tonen dit onder meer door :
- de bereidheid mekaars kwaliteiten te erkennen;
- de plaats die hen toekomt in te nemen.
SV 6 : kunnen geduld opbrengen.
SV 7 : kunnen initiatief nemen.
SV 8 : kunnen zich binnen een groep profileren dan wel terughouden, bijvoorbeeld :
- in een gesprek;
- door een rol in een toneelstuk;
- door solospel of groepsspel in muziek.
SV 9 : kunnen regels en afspraken aanvaarden.
SV 10 : kunnen een bijdrage leveren aan het tot stand komen van regels en afspraken.
SV 11 : kunnen binnen de groep een eigen verantwoordelijkheid opnemen.
SV 12 : kunnen op basis van de vorige eindtermen tot samenwerking komen.
3. Interpersoonlijke verhoudingen.
De kinderen :
SV 13* : kunnen in hun omgangsvormen eerbied en respect opbrengen :
- voor de mens als individu met zijn kwaliteiten en beperkingen,
- voor het individuele werk,
(zie ook WO 83* voor hun omgeving).
SV 14 : kunnen helpen en zijn bereid zich te laten helpen.
SV 15 : kunnen op hun niveau met eigen gevoelens en meningen en die van anderen omgaan.
SV 16 : kunnen in hun spreken en luisteren rekening houden met de gesprekspartner (zie TN 1, TN 9, TN 10, TN 14, TN 19, TN 23 t.e.m. TN 27, TN 32).
Toegevoegde eindtermen.
Leergebied lichamelijke opvoeding.
Aan het leergebied Lichamelijke opvoeding worden volgende eindtermen toegevoegd :
De kinderen kunnen :
LO 52 : kenbaar maken dat bepaalde oefeningen of bewegingen hen moeilijk vallen of als onaangenaam ervaren worden.
LO 53 : in een spelsituatie voor zichzelf opkomen en aangeven zelf bij het spel betrokken te willen worden.
Leergebied muzische vorming.
Bij het leergebied Muzische vorming worden de eindtermen MV 10, 26, 36, 44, 47 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
MV 10* : zijn bereid hun werk en dat van anderen kritisch waar te nemen, vanuit verschillende standpunten te beoordelen en de individuele geaardheid van deze werken te respecteren.
MV 26* : zijn bereid hun werk en dat van anderen kritisch waar te nemen, vanuit verschillende standpunten te beoordelen en de individuele geaardheid van deze werken te respecteren.
MV 36* : ontwikkelen een gevoel voor kwaliteit (ritme, melodie, klankkleur en -evenwicht,...) als basis voor het kritisch beoordelen van diverse muziekvormen.
MV 44* : beleven vreugde en voldoening aan het samen toneelspelen en voordragen, doordat ze vanuit een kritische bezorgheid actief bijdragen aan de kwaliteit van het eindresultaat.
MV 47* : zijn bereid positief gevolg te geven aan constructieve aanwijzigen van en evaluatie door de leraar en medeleerlingen.
Aan het leergebied Muzische vorming worden volgende eindtermen toegevoegd :
De kinderen :
MV 10bis : ontwikkelen een gevoel voor kwaliteit (vormen en kleuren) als basis voor het kritisch beoordelen van beeldmateriaal.
MV 36bis : kunnen het eigen musiceren en dat van anderen kritisch beluisteren en vanuit verschillende muzikale aspecten beoordelen.
Leergebied taal Nederlands.
Bij het leergebied Taal Nederlands worden de eindterm TN 2, TN 7, TN 23 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
TN 2 : kunnen voor hen bestemde teksten (b.v. brieven, verhalen, beschrijvingen in boeken, eigen teksten, informatie uit kranten en tijdschriften) vlot en kritisch lezen en begrijpen.
TN 7 : kunnen :
- gericht informatie verzamelen rond een thema, door het raadplegen van volwassenen en voor hen toegankelijke literatuur en media - deze informatie verwerken.
TN 23* : zijn bereid naar anderen kritisch te luisteren en durven zelf te spreken.
Aan het leergebied Taal Nederlands worden volgende eindterm toegevoegd :
De kinderen :
TN 23bis* : ontwikkelen het vermogen om vanuit de beoordeling van een communicatieve situatie met gepaste mondigheid te reageren.
Leergebied wereldoriëntatie.
Bij het leergebied Wereldoriëntatie worden de eindtermen WO 54, 70 en 75 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
WO 54 : kennen de chronologische volgorde van en kunnen beknopt kenmerkende elementen beschrijven uit verschillende cultuurperiodes :
- Oosterse cultuur : Indië, Perzië, Tweestromenland, Egypte;
- Griekse cultuur (o.a. de opkomst en werking van de democratie);
- Romeinse cultuur (o.a. opkomst van het recht : publiek en privaat);
- Middeleeuwse geschiedenis.
WO 70 : kunnen begrippen zoals dorp, stad, streek provincie, gemeenschap, land en werelddeel in een juiste context hanteren.
WO 75 : hebben daarbij aandacht voor :
- het aspect arbeid, loon en de ongelijke verdeling van welvaart;
- het gegeven dat de grondstoffen onttrokken worden aan de aarde of de natuur;
- de ecologische aspecten van de wijze van productie, distributie en consumptie;
- het functioneren van de handel (verkoop, winst en verlies, reclame,...), het geld- en bankwezen.
Aan het leergebied Wereldoriëntatie wordt volgende eindterm toegevoegd :
De kinderen :
WO 71bis : weten dat de Vlaamse gemeenschap een van de gemeenschappen is van Belgie en dat België deel uitmaakt van de Europese Unie.
Aan de leden van de onderwijsinspectie bezorgen wij een nieuwe eindterm WO 72. Deze eindterm willen wij hier hernemen als eindterm WO 70bis, zodat een hernummering vermeden wordt :
De kinderen :
WO 70 bis : kennen de vier taalgebieden en kunnen de taalgebieden bij benadering aanduiden op een kaart van België :
- weten dat dit gegeven de grondslag vormt voor de wijze waarop België bestuurd wordt.
Leergebied wiskunde.
Bij het leergebied Wiskunde worden de eindtermen W 27 en 48 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
W 27 : kunnen een eenvoudige, niet in wiskundige taal aangeboden probleemstelling, zelf in wiskundige termen omzetten en oplossen. De juistheid van de oplossing kunnen ze bij benadering toetsen aan de werkelijkheid.
W 48* : zijn bereid om na te denken over de eigen wiskundige activiteiten en controleren de resultaten daarvan op hun juistheid en realiteitsgehalte.
Leergebied leren leren.
Bij het leergebied Leren leren wordt de eindterm LL 2 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
LL 2 : kunnen in eenvoudige naslagwerken en andere eenvoudig toegankelijke media zelfstandig informatie opzoeken.
Leergebied sociale vaardigheid.
Bij het leergebied Sociale vaardigheden wordt de eindterm SV 3 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
SV 3* : tonen een aan hun leeftijd beantwoordende kritische houding en verantwoordelijkheidszin.
Leergebied lichamelijke opvoeding.
Aan het leergebied Lichamelijke opvoeding worden volgende eindtermen toegevoegd :
De kinderen kunnen :
LO 52 : kenbaar maken dat bepaalde oefeningen of bewegingen hen moeilijk vallen of als onaangenaam Naren worden.
LO 53 : in een spelsituatie voor zichzelf opkomen en aangeven zelf bij het spel betrokken te willen worden.
Leergebied muzische vorming.
Bij het leergebied Muzische vorming worden de eindtermen MV 10, 26, 36, 44, 47 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
MV 10* : zijn bereid hun werk en dat van anderen kritisch waar te nemen, vanuit verschillende standpunten te beoordelen en de individuele geaardheid van deze werken te respecteren.
MV 26* : zijn bereid hun werk en dat van anderen kritisch waar te nemen, vanuit verschillende standpunten te beoordelen en de individuele geaardheid van deze werken te respecteren.
MV 36* : ontwikkelen een gevoel voor kwaliteit (ritme, melodie, klankkleur en - evenwicht,...) als basis voor het kritisch beoordelen van diverse muziekvormen.
MV 44* : beleven vreugde en voldoening aan het samen toneelspelen en voordragen, doordat ze vanuit een kritische bezorgheid actief bijdragen aan de kwaliteit van het eindresultaat.
MV 47* : zijn bereid positief gevolg te geven aan constructieve aanwijzigen van en evaluatie door de leraar en medeleerlingen.
Aan het leergebied Muzische vorming worden volgende eindtermen toegevoegd :
De kinderen :
MV 10bis : ontwikkelen een gevoel voor kwaliteit (vormen en kleuren) als basis voor het kritisch beoordelen van beeldmateriaal.
MV 36bis : kunnen het eigen musiceren en dat van anderen kritisch beluisteren en vanuit verschillende muzikale aspecten beoordelen.
Leergebied taal Nederlands.
Bij het leergebied Taal Nederlands worden de eindterm TN 2, TN 7, TN 23 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
TN 2 : kunnen voor hen bestemde teksten (b.v. brieven, verhalen, beschrijvingen in boeken, eigen teksten, informatie uit kranten en tijdschriften) vlot en kritisch lezen en begrijpen.
TN 7 : kunnen :
- gericht informatie verzamelen rond een thema, door het raadplegen van volwassenen en voor hen toegankelijke literatuur en media;
- deze informatie verwerken.
TN 23* : zijn bereid naar anderen kritisch te luisteren en durven zelf te spreken.
Aan het leergebied Taal Nederlands wordt volgende eindterm toegevoegd :
De kinderen :
TN 23 bis* : ontwikkelen het vermogen om vanuit de beoordeling van een communicatieve situatie met gepaste mondigheid te reageren.
Leergebied wereldorientatie.
Bij het leergebied Wereldoriëntatie worden de eindtermen WO 54, 70 en 75 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
WO 54 : kennen de chronologische volgorde van en kunnen beknopt kenmerkende elementen beschrijven uit verschillende cultuurperiodes :
- Oosterse cultuur : Indië, Perzië, Tweestromenland, Egypte;
- Griekse cultuur (o.a. de opkomst en werking van de democratie);
- Romeinse cultuur (o.a. opkomst van het recht : publiek en privaat);
- Middeleeuwse geschiedenis.
WO 70 : kunnen begrippen zoals dorp, stad, streek provincie, gemeenschap, land en wereldeel in een juiste context hanteren.
WO 75 : hebben daarbij aandacht voor :
- het aspect arbeid, loon en de ongelijke verdeling van welvaart;
- het gegeven dat de grondstoffen onttrokken worden aan de aarde of de natuur;
- de ecologische aspecten van de wijze van productie, distributie en consumptie;
- het functioneren van de handel (verkoop, winst en verlies, reclame,...), het geld- en bankwezen.
Aan het leergebied Wereldoriëntatie wordt volgende eindterm toegevoegd :
De kinderen :
WO 71bis : weten dat de Vlaamse gemeenschap een van de gemeenschappen is van België en dat België deel uitmaakt van de Europese Unie.
Aan de leden van de onderwijsinspectie bezorgen wij een nieuwe eindterm WO 72. Deze eindterm willen wij hier hernemen als eindterm WO 70bis, zodat een hernummering vermeden wordt :
De kinderen :
WO 70bis : kennen de vier taalgebieden en kunnen de taalgebieden bij benadering aanduiden op een kaart van België :
- weten dat dit gegeven de grondslag vormt voor de wijze waarop België bestuurd wordt.
Leergebied wiskunde.
Bij het leergebied Wiskunde worden de eindtermen W 27 en 48 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
W 27 : kunnen een eenvoudige, niet in wiskundige taal aangeboden probleemstelling, zelf in wiskundige termen omzetten en oplossen. De juistheid van de oplossing kunnen ze bij benadering toetsen aan de werkelijkheid.
W 48* : zijn bereid om na te denken over de eigen wiskundige activiteiten en controleren de resultaten daarvan op hun juistheid en realiteitsgehalte.
Leergebied leren leren.
Bij het leergebied Leren leren wordt de eindterm LL 2 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
LL 2 : kunnen in eenvoudige naslagwerken en andere eenvoudig toegankelijke media zelfstandig informatie opzoeken.
Leergebied sociale vaardigheid.
Bij het leergebied Sociale vaardigheden wordt de eindterm SV 3 door volgende inhouden vervangen :
De kinderen :
SV 3* : tonen een aan hun leeftijd beantwoordende kritische houding en verantwoordelijkheidszin.
Gezien om gevoegd te worden bij het besluit van de Vlaamse regering van 17 december 1997 tot gelijkwaardigheid van een aanvraag tot afwijking op de ontwikkelingsdoelen en eindtermen voor het gewoon basisonderwijs.
Brussel, 17 december 1997.
De minister-president van de Vlaamse regering,
L. VAN DEN BRANDE
De Vlaamse minister van Onderwijs en Ambtenarenzaken,
L. VAN DEN BOSSCHE
Art. 8.2 N. Discipline : aptitudes sociales.
A. Concepts humains, pédagogiques et éducatifs.
1. Contexte.
Les " Principes Aptitudes sociales " (146) définissent les aptitudes sociales comme : " ... des comportements/attitudes dont il faut disposer dans notre culture pour participer de manière efficace et constructive à la vie sociale, tant au sein de la communauté que dans le domaine interpersonnel et familial ". Cette discipline met également l'accent sur les aptitudes qui sont aujourd'hui considérées comme importantes dans notre culture et notre société contemporaine, pour les adultes qui devraient effectivement participer de manière constructive et efficace à la vie sociale.
(146) Voir principes " aptitudes sociales ".
Dans la mesure où les objectifs font le lien avec des tendances de développement orientées vers l'avenir et essentielles pour le développement de l'enfant, ils présentent un parallélisme. Là encore, la pédagogie R. Steiner entend mettre l'accent sur les spécificités de l'enfant dans le comportement social. On entend permettre à l'enfant de vivre pleinement les opportunités sociales qui se présentent dans chaque phase du développement.
L'un des principes de base de la pédagogie Rudolf Steiner est que des potentialités sociales sous-développées, inconnues sont présentes auprès de l'enfant. Ces potentialités ne visent pas tellement à sauvegarder des comportements sociaux existants mais bien à développer davantage cet aspect social.
Les aptitudes sociales spécifiques dont l'enfant aura besoin en tant qu'adulte pour fonctionner de manière efficace et constructive au sein de la future société, il les formera lui-meme comme adulte. Ce faisant, il codéterminera la situation sociale de l'avenir. L'objectif essentiel est donc : éduquer l'enfant de sorte à ce qu'il soit en mesure, à l'âge adulte, de concevoir, de développer et d'appliquer ces nouvelles aptitudes sociales de manière indépendante et créative.
La réalisation de cet objectif nécessite moins une connaissance et une vision consciente du comportement social qu'une intuition sociale flexible et une capacité de se mettre à la place des autres. Un constat remarquable permet d'illustrer cette contradiction apparente : parfois des situations de vie en commun très tendues se créent, malgré une multitude d'accords bien réfléchis, tandis que dans des cas analogues, un minimum d'accords vagues permettent de créer une situation satisfaisante pour tous les intéressés.
Le comportement social directement observable de l'enfant est également examiné sous un autre angle. L'action de l'enfant, en ce compris son comportement social, est toujours dominée par son développement psychique et physique. Les modalités d'observation, de comportement, de pensée et de sentiments qui sont propres à chaque tranche d'age sont également déterminantes pour son action sociale. L'enfant ne peut pas s'en dégager de manière indépendante et précoce, même par la connaissance, voire l'exercice. C'est pourquoi, pour la catégorie d'age jusqu'à 14 ans, l'exemple des adultes et la compréhension dont témoigne l'adulte pour " l'être " de l'enfant comme facteur de développement sont tellement importants.
Bien que l'enfant fasse connaissance par le biais du programme des différentes branches avec des situations sociales, comportements sociaux divers, le contenu d'apprentissage ne constitue pas un champ d'application ou d'exercice direct pour l'action sociale. La discipline aptitudes sociales est imbriquée dans la vie quotidienne : à l'école, en classe, dans les relations entre les enfants. La structure sociale de l'école, les relations entre enseignants, avec les enfants et les parents place les enfants dans une situation sociale qui leur offre le soutien et la liberté nécessaires au développement de leurs compétences.
2. Vision de l'action sociale et tendances de développement en matière sociale.
Le mouvement scolaire au niveau " macro " trouve son origine dans la concrétisation conférée par R. Steiner aux idées de la Révolution française (147). R. Steiner se basait sur une structure de l'organisme social à trois niveaux. Dans chaque domaine, d'autres règles s'appliquent, tout comme d'autres droits et obligations spécifiques. Dans la vie spirituelle, dont relève la pédagogie, la liberte (148) devrait être la règle, tandis que l'égalité doit primer en matiere de droit et la fraternité dans la vie économique.
(147) Steiner, R., Die Erziehungsfrage als soziale Frage, R. Steiner Verlag, Dornach, 1991.
(148) Une ultérieure circonscription du concept " liberté " figure dans Steiner, R., Filosofie van de vrijheid, Vrij Geestesleven, Zeist, 1977.
Quand on considère la société contemporaine sous cet angle surtout pour ce qui concerne l'évolution ultérieure de la vie sociale on se demande quelles sont les entraves et quelles capacités contribuent a la réalisation de ces trois idéaux. Pour la pédagogie en particulier se pose la question de savoir comment on développe les aptitudes sociales.
Notre société est caractérisée par une aspiration à la liberte individuelle et à l'émancipation. L'action sociale n'est plus déterminée par l'identification instinctive avec des normes et traditions en vigueur. L'individu prend une place plus centrale, il y a une forte tendance à l'individualisation. D'autre part, l'interdépendance augmente.
Ainsi se crée une problématique toute nouvelle en matière de partenariats, de rapports de droit et de responsabilités.
Dans la vie sociale, ces tendances ne peuvent être valorisées positivement que si elles s'appliquent à l'esprit d'initiative et au sens des responsabilités de l'individu. Il est clair que cette situation impose des exigences à sa compétence sociale.
L'une des premières conditions pour un nouvel engagement social est que l'action sociale découle de l'esprit d'initiative libre et individuelle. Pour être valable, cette action doit se baser sur un jugement conforme a la réalité. Ce jugement doit être fondé sur une combinaison saine d'observation objective, d'identification et de réflexion flexible.
Il s'agit donc en premier lieu d'éveiller et de développer auprès de l'enfant, une capacité d'observation par rapport à l'événement social, une capacité de se mettre à la place des autres (identification) et un sentiment de participation, d'initiative et de responsabilité. Ensemble, ils dégagent la marge nécessaire pour se développer au plan social.
3. Le développement des compétences sociales.
En principe, le développement des compétences sociales est un processus discontinu. La conversion des compétences sociales en aptitudes sociales ne se réalise pas durant la carrière scolaire, trop limitée; elle ne se manifeste que sur toute la vie.
Certains aspects des phases traversées par l'enfant, se manifestent ultérieurement sous une autre forme. Ce processus est désigné par le terme métamorphose; ce processus n'est pas arbitraire, il répond à certaines lois.
Lorsque l'éducation tient compte des attitudes sociales dominantes dans chaque phase de la vie, lorsqu'on veille à les faire murir avec soin, ces attitudes sociales se transforment en aptitudes sociales spécifiques pour la vie ultérieure.
La phase au cours de laquelle l'imitation prime constitue la condition pour pouvoir agir à l'âge adulte - comme un individu libre et créatif (liberté).
La phase dans laquelle le suivi de l'autorite volontairement acceptée est la force motrice, constitue la condition pour pouvoir agir en tant qu'adulte dans un climat d'égalité légale et politique avec ses concitoyens (égalité).
La phase qui est dominée par l'intérêt pour ce qui se passe dans le monde aboutit à une attitude de solidarité en matière de sécurité d'existence (fraternité).
4. Le développement des compétences sociales comme mission pédagogique.
Les écoles R. Steiner considèrent l'accompagnement et le soutien du processus de développement en matière sociale comme une mission très importante. On entend y consacrer l'attention et le soin nécessaires. Le social n'est pas proposé comme un contenu théorique. Il s'exprime dans la vie quotidienne au sein de l'école et s'intègre pleinement dans l'organisation de l'école, dans la vie scolaire, dans l'action pédagogique (méthodique-didactique). Il est présent de manière implicite dans les contenus (voir par exemple la branche mathématiques : 2. Vision des mathématiques).
L'organisation de l'école est greffée sur la responsabilité individuelle. On essaie de structurer l'école de manière à permettre l'autogestion. La responsabilité pour les différentes disciplines est assumée par les différents partenariats entre parents et enseignants, entre enseignants, etc..
Au plan pédagogique, on essaie de jeter les fondements du développement de l'action sociale ultérieure : le développement de l'esprit d'initiative, du sens des responsabilités et de l'empathie. Cette aspiration se reflète dans la méthodique et la didactique. Voici quelques exemples pour mieux illustrer ces propos.
L'enseignement par périodes apprend aux enfants à se concentrer, à s'engager et à accomplir des missions : des caractéristiques qui sont indispensables pour une vie sociale satisfaisante.
De plus, l'approche artistique qui pénètre dans l'ensemble de l'enseignement joue un role important. Tout processus artistique est une rencontre ouverte avec le matériel et jamais une simple transformation d'objectifs definis au préalable. L'action sociale constructive voit le jour là où une relation ouverte et libre se crée entre l'homme et le monde; lorsque le social se développe à partir d'une fantaisie créative conforme à la réalité.
Les idées de la théorie sociale ne font donc aucunement partie du programme de l'école primaire comme contenu spécifique. Les contenus d'apprentissage contiennent chacun d'une façon spécifique des aspects, des attitudes de base et des comportements qui s'expriment dans la vie sociale.
A titre d'exemple, on pourrait se référer au cours de dessin où l'enfant apprend à délimiter clairement les objets; dans les cours de peinture, il apprend à observer et à ressentir des qualités alors que, dans les cours de musique, il doit développer l'aptitude à aligner sa propre contribution sur celle des autres. Dans les autres cours aussi, qui font davantage appel à l'aspect cognitif, nous retrouvons le social comme motif intrinsèque. L'écoute objective et désintéressée et la répétition de récits sont des formes fondamentales de communication qui évoluent vers l'écoute et la reproduction de l'avis d'un autre. Lorsque différents processus de production et produits sont examinés dans le cours de géographie, cela comporte toujours des aspects d'admiration et de respect pour ce que la nature donne à l'homme et pour le travail qu'un homme effectue pour un autre.
Même l'évaluation de l'élève est axée sur l'individu. On n'opte pas pour un système uniforme de notes mais bien pour une description multifacettes du développement traversé par l'enfant. On analyse tant les prestations fournies que les tendances de développement en vue des années suivantes, en matière de pensée, de sentiment et de volonté.
Ainsi, la pédagogie R. Steiner essaie d'offrir à l'enfant de l'école primaire un environnement social qui vaut la peine. L'enfant est invité à vivre l'action sociale dans l'environnement social de manière non artificielle, à partir du contact pratique et effectif direct avec les autres et les choses, à y participer et à développer ainsi ses propres compétences.
Là encore, le développement doit être interprété comme un processus complexe, qui intègre aussi le développement de la conscience. Ainsi, on arrive vers la douzième année, outre l'action sociale active et l'empathie, à une interprétation cognitive et consciente du social. On découvre et identifie des cohésions sociales.
Ce n'est qu'après la quatorzième année que les problèmes sociaux sont abordés en fonction de certaines notions et qu'on exerce le pouvoir de jugement dans ce domaine.
5. Justification des objectifs finaux propres.
L'acquisition d'aptitudes sociales ne dépend donc pas en premier lieu des connaissances vérifiables et du comportement. Ceux-ci sont plutôt l'expression de l'évolution dans cette phase du développement de l'enfant et ne sont que partiellement liées à l'individualité libre. La réalisation de ces objectifs doit dès lors être considérée comme différents pas à franchir au cours de la vie sociale d'un enfant.
On a essayé de mettre au point une structure qui permet de refléter l'engagement social d'un enfant de douze ans.
Les objectifs dans " l'enfant comme personne " expriment le degré de conscience de soi-même nécessaire pour engager un lien social. Dans les " relations personne-groupe ", sont abordés les objectifs qui décrivent l'interaction entre l'individu et le groupe. Les " relations interpersonnelles " portent sur des situations qui se produisent entre individus.
B. Objectifs finaux.
1. L'enfant en tant que personne.
Les enfants :
AS 1 : peuvent, en tant que personnes, affirmer leur présence :
- en se présentant;
- en exprimer leurs observations et leurs représentations intérieures, également à partir de la mémoire (voir également AE 4 et AE*; LN 19, LN 20);
AS 2* : peuvent faire la distinction entre ce qui est souhaitable et ce qui est possible, également en ce qui concerne leurs propres souhaits et qualités;
AS 3* : font preuve d'un sens de responsabilité adapté a leur âge.
2. La relation personne - groupe.
Les enfants :
AS 4 : montrent, par leurs modes de fréquenter les gens, qu'ils peuvent respecter :
- l'homme en sa qualité d'homme, pour différentes que soient les formes d'apparition et les expressions (voir également OM 83* et OM 84*);
- le travail de l'homme (voir également OM 84*);
- et la nature (voir OM 83*);
AS 5 : peuvent se maintenir comme personne dans un groupe :
- en se montrant disposés à reconnaître les qualités des autres;
- en occupant la place qui leur revient;
AS 6 : peuvent se montrer patients;
AS 7 : peuvent prendre des initiatives;
AS 8 : peuvent se profiler dans un groupe ou se tenir à l'écart, par exemple :
- dans une conversation;
- par un rôle dans une pièce de théâtre;
- par un jeu solo ou un jeu de groupe dans une pièce de musique;
AS 9 : peuvent accepter des règles et des conventions;
AS 10 : peuvent avoir un apport dans l'établissement de règles et de conventions;
AS 11 : peuvent assumer une responsabilité personnelle au sein du groupe;
AS 12 : peuvent parvenir à une collaboration sur la base des objectifs finaux précités.
3. Relations entre personnes.
Les enfants :
AS 13* : montrent, par leurs modes de fréquenter les gens, qu'ils peuvent estimer et respecter :
- l'homme en sa qualité d'individu, avec ses qualités et ses défauts;
- le travail individuel (voir également OM 83* pour leur environnement);
AS 14 : peuvent aider et sont disposés a se laisser aider;
AS 15 : peuvent assimiler, à leur niveau, les propres sentiments et opinions ainsi que ceux des autres;
AS 16 : peuvent tenir compte de leur interlocuteur lorsqu'ils parlent et écoutent (voir LN 1, LN 9, LN 10, LN 14, LN 19, LN 23 à LN 27 inclus, LN 32).
Objectifs finaux additionnels.
Discipline " éducation physique ".
Les objectifs finaux suivants sont ajoutés à la discipline " éducation physique " :
EP 52 : Les enfants peuvent exprimer qu'il leur est difficile de faire certains exercices ou mouvements ou que ceux-ci sont désagréables à effectuer;
EP 53 : Les enfants peuvent s'auto-défendre dans une situation ludique et faire signe quand ils souhaitent participer au jeu.
Discipline " formation artistique ".
En ce qui concerne la discipline " formation artistique ", les objectifs finaux FA 10, 26, 36, 44, 47 sont remplacés par les contenus suivants :
FA 10* : Les enfants sont prêts à observer de façon critique leur travail et celui des autres, à le juger de plusieurs points de vue et à respecter la nature individuelle de ces travaux;
FA 26* : Les enfants sont prêts à observer de façon critique leur travail et celui des autres, a le juger de plusieurs points de vue et à respecter la nature individuelle de ces travaux;
FA 36* : Les enfants développent un sens de la qualité (rythme, mélodie, timbre et équilibre des sons, ...), servant de base pour le jugement critique des diverses formes musicales;
FA 44* : Les enfants éprouvent de la joie et de la satisfaction en jouant et en déclamant ensemble, du fait qu'ils contribuent activement à la qualité du résultat final à partir d'un souci critique;
FA 47* : Les enfants sont prêts à donner une suite positive aux indications constructives et à l'évaluation données par l'enseignant et les camarades de classe.
Les objectifs finaux suivants sont ajoutés à la discipline " formation artistique " :
FA 10bis : Les enfants développent un sens de la qualité (formes et couleurs), servant de base pour le jugement critique du matériel visuel;
FA 36bis : Les enfants peuvent écouter de manière critique la musique faite par eux-mêmes et par les autres et peuvent la juger sous différents aspects musicaux.
Discipline " langue - néerlandais ".
En ce qui concerne la discipline " langue - néerlandais ", les objectifs finaux LN 2, LN 7, LN 23 sont remplacés par les contenus suivants :
Les enfants :
LN 2 : peuvent lire et comprendre, de façon aisée et critique, des textes qui leur sont destinés (p. ex. lettres, récits, descriptions dans des livres, propres textes, informations dans des journaux et périodiques;
LN 7 : peuvent :
- recueillir d'une façon orientée des informations sur un thème donné, en consultant des adultes et en faisant appel à la littérature et aux médias destinés à eux;
- traiter ces informations;
LN 23* : sont prêts à écouter les autres d'une manière critique et osent parler eux-mêmes.
L'objectif final suivant est ajouté à la discipline " langue - néerlandais " :
LN 23bis* : Les enfants développent, à partir du jugement d'une situation communicative, la faculté de réagir avec l'autonomie appropriée.
Discipline " ouverture sur le monde ".
En ce qui concerne la discipline " ouverture sur le monde ", les objectifs finaux OM 54, 70 et 75 sont remplacés par les contenus suivants :
OM 54 : Les enfants connaissent l'ordre chronologique de différentes périodes culturelles et peuvent en décrire, de façon concise, des caractéristiques :
- la culture orientale : Inde, Perse, Mésopotamie, Egypte;
- la culture grecque (e.a. naissance et fonctionnement de la démocratie);
- la culture romaine (e.a. naissance du droit : public et privé);
- l'histoire médiévale;
OM 70 : Les enfants peuvent utiliser dans un contexte exact des notions telles que village, ville, région, province, communauté, pays et continent;
OM 75 : Les enfants se montrent attentifs, dans ce contexte :
- à l'aspect travail, salaire et répartition inégale du bien-être;
- au fait que les matières premières sont extraites du sol ou de la nature;
- aux aspects ecologiques du processus de production, de distribution et de consommation;
- à la fonction du commerce (vente, profit et perte, publicité, ...) et du secteur monétaire et bancaire.
L'objectif final suivant est ajouté à la discipline " ouverture sur le monde " :
OM 71bis : Les enfants savent que la Communauté flamande est une des communautés de la Belgique et que la Belgique fait partie de l'Union européenne.
Nous soumettons un nouvel objectif final OM 72 aux membres de l'inspection de l'enseignement. Cet objectif est repris ci-après comme objectif final OM 70bis, afin d'éviter une renumérotation :
OM 70bis : Les enfants connaissent les quatre régions linguistiques et peuvent les indiquer approximativement sur une carte de la Belgique :
- savent que cette donnée est à la base de la façon dont la Belgique est gouvernée.
Discipline " mathématiques ".
En ce qui concerne la discipline " mathématiques ", les objectifs finaux M 27 et 48 sont remplacés par les contenus suivants :
M 27 : Les enfants peuvent transmettre un problème simple posé dans un langage non mathématique, en des termes mathématiques et le résoudre. Ils peuvent confronter de façon approximative l'exactitude de la solution à la réalité;
M 48* : sont prêts a réfléchir sur les propres activités mathématiques et contrôlent l'exactitude et le degré de réalité des résultats de ces activités.
Discipline " apprendre à étudier ".
En ce qui concerne la discipline " apprendre à étudier ", l'objectif final AE 2 est remplacé par les contenus suivants :
AE 2 : Les enfants peuvent rechercher de manière autonome des informations dans des manuels simples et au moyen d'autres médias facilement accessibles.
Discipline " aptitudes sociales ".
En ce qui concerne la discipline " aptitudes sociales ", l'objectif final AS 3 est remplacé par les contenus suivants :
AS 3* : font preuve d'une attitude critique et d'un sens de responsabilite adaptés à leur âge.
Vu pour être annexé à l'arrêté du Gouvernement flamand du 17 décembre 1997 fixant l'équivalence de la demande de dérogation aux objectifs de développement et aux objectifs finaux dans l'enseignement fondamental ordinaire.
Bruxelles, le 17 décembre 1997.
Le Ministre-Président du Gouvernement flamand,
L. VAN DEN BRANDE
Le Ministre flamand de l'Enseignement et de la Fonction publique,
L. VAN DEN BOSSCHE